भागवत शोधपत्र
(भाग ४)
भागवतपुराण र
विशिष्टाद्वैत बिच तात्त्विक सम्बन्ध–
विशिष्टाद्वैत
वेदान्तको मूल दृष्टि अनुसार परब्रह्म एक,
अद्वितीय र सर्वोच्च
सत्ता हो, तर त्यो ब्रह्म कुनै निर्गुण, निरपेक्ष र सम्बन्धविहीन तत्त्व होइन।
विशिष्टाद्वैतमा ब्रह्म सगुण,
साकार, अनन्त कल्याणगुणयुक्त नारायण हो—जसका शरीररूपमा सम्पूर्ण जीव र जगत् अवस्थित छन्। यसै
कारण विशिष्टाद्वैत दर्शनमा ब्रह्म–जीव–जगत्
सम्बन्धलाई शरीर–शरीरी भाव का रूपमा व्याख्या गरिन्छ। जीव
र जगत् ब्रह्मबाट पृथक छैनन्,
तर ब्रह्मको अधीनमा, उसका प्रकार (प्रकारभूत तत्त्व) का रूपमा स्थित छन्।
यही तात्त्विक
दृष्टि श्रीमद्भागवत महापुराणमा केवल दार्शनिक सिद्धान्तका रूपमा होइन, कथा,
लीला, भक्तिरस र अनुभूतिका माध्यमबाट जीवन्त रूपमा
अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। भागवत दर्शन र अनुभूतिको संगम हो—जहाँ वेदान्तीय तत्त्व भक्तिको भावभूमिमा अवतरण गर्छ।
भागवतको प्रारम्भिक
उद्घोष नै विशिष्टाद्वैत तत्त्वसँग गहिरो रूपमा मेल खान्छ—
जन्माद्यस्य
यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट् ।
तेने ब्रह्म
हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः ॥ ९१।१।१०
यस श्लोकमा
वर्णित ब्रह्म सृष्टिको उपादान र निमित्त दुवै कारण हो, सर्वज्ञ र स्वतन्त्र ९स्वराट्० हो। विशिष्टाद्वैतमा
यही ब्रह्मलाई नारायणका रूपमा स्वीकार गरिन्छ—जो
जगत्लाई बाहिरबाट निर्माण गर्ने कुम्हारजस्तो सृष्टिकर्ता होइन, बरु स्वयं आफ्नो शरीरका रूपमा जगत्लाई धारण गर्ने
अन्तर्यामी सत्ता हो। रामानुजाचार्यले श्रीभाष्यमा प्रतिपादन गरेको अन्तर्यामि
ब्राह्मण को सिद्धान्त यही भागवतिय दृष्टिको दार्शनिक प्रतिध्वनि हो।
भागवतले
ब्रह्मलाई निराकार, निर्लिप्त तत्त्वमा सीमित गर्दैन, बरु उसलाई करुणा, सौन्दर्य
र सम्बन्धका माध्यमबाट अनुभूतियोग्य बनाउँछ। यसको चरम घोषणा प्रसिद्ध श्लोकमा
प्रकट हुन्छ—
एते चांशकलाः
पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयं ।
इन्द्रारिव्याकुलं
लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ (१।३।२८)
विशिष्टाद्वैत
दृष्टिले यो श्लोक निर्णायक प्रमाण हो। यहाँ कृष्ण कुनै अवतारमात्र होइनन्—उनी स्वयं परब्रह्म हुन्। जीव र जगत् उनका अंश वा
प्रकार हुन्, तर उनीसँग अभिन्न–भिन्न सम्बन्धमा स्थित छन्। यही अप्रथक्सिद्धि को
सिद्धान्त विशिष्टाद्वैत दर्शनको मेरुदण्ड हो—जहाँ
भिन्नता स्वीकारिन्छ,
तर पृथकता अस्वीकार
गरिन्छ।
भागवतमा निरन्तर
देखिने भक्त–भगवान् सम्बन्ध विशिष्टाद्वैतको साधन–साध्य दर्शनसँग पूर्णतः मेल खान्छ। यहाँ भक्त ब्रह्मसँग
विलीन हुन खोज्दैन, ऊ ब्रह्मको शरणमा रहन, उसको सेवामा जीवन अर्पण गर्न चाहन्छ। प्रह्लादको वाणी
यस तत्त्वको उत्कृष्ट उदाहरण हो—
नैवोद्विजे पर
दुरत्ययवैतरण्या
स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः ।
शोचे ततो
विमुखचेतस इन्द्रियार्थ(
मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
प्रह्लाद न
स्वर्ग चाहन्छन्, न कैवल्य, न
ब्रह्मैक्य। उनी केवल भगवान्को कीर्तन–स्मरणमा निमग्न रहन चाहन्छन्।
विशिष्टाद्वैतमा यही कैवल्य–निरपेक्ष भक्ति लाई सर्वोच्च साध्य
मानिन्छ। रामानुजाचार्यका अनुसार भक्ति मोक्षको साधन मात्र होइन—भक्ति नै मोक्ष हो।
भागवतमा
नारायणको अन्तर्यामित्व अनेक स्थानमा उद्घाटित हुन्छ। जीवको हृदयमा अवस्थित
नियन्ता–साक्षीको रूपमा भगवान्को उपस्थिति
ध्रुवचरित्र, गजेन्द्रमोक्ष, विदुर–मैत्रेय संवाद जस्ता प्रसङ्गहरूमा स्पष्ट
देखिन्छ। यसले गीता वाक्य—
ईश्वरः
सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति (१८।६१)
को भावलाई
भागवतले काव्यात्मक र भक्तिरसात्मक रूपमा विस्तार गरेको प्रमाणित गर्छ। यो
विशिष्टाद्वैतको अन्तर्यामि सिद्धान्तको सजीव व्याख्या हो।
यसै कारण
श्रीवैष्णव आचार्य परम्पराले भागवतलाई केवल पुराणका रूपमा होइन, वेदान्तीय प्रमाणग्रन्थका रूपमा प्रतिष्ठित गरे ।
रामानुजाचार्य स्वयंले भागवतमा पृथक भाष्य नलेखे पनि, उहाँका सम्पूर्ण तात्त्विक प्रतिपादनहरू भागवत–भावनासँग गहिरो रूपमा सम्बद्ध छन्।
रामानुजाचार्यपछिका
आचार्यहरूले भागवत प्रचारमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याए। वेदान्त देशिकले आफ्ना
स्तोत्र, काव्य, नाटक
र दार्शनिक ग्रन्थहरूमा भागवतिय ब्रह्म–भक्ति दर्शनलाई तर्कसंगत रूपमा
प्रतिष्ठित गरे। पराशर भट्टाचार्य,
नम्पिल्लै, पेरियवाचान पिल्लै, रंगरामानुज
मुनि आदि आचार्यहरूले भागवत कथालाई प्रवचन,
हरिकथा र भाष्य
परम्पराका माध्यमबाट जनजीवनसम्म पुर्याए।
यसैगरी
श्रीवैष्णव परम्परामा भागवत र आलवारहरूको दिव्यप्रबन्धबीच गहिरो तात्त्विक ऐक्य
देखिन्छ। आलवारहरूको भक्तिरसात्मक अनुभूति भागवतकै भावभूमिमा उभिएको छ। यसले प्रमाणित
गर्छ कि विशिष्टाद्वैतमा दर्शन र भक्ति अलग मार्ग होइनन्—एउटै चेतन प्रवाहका दुई अभिव्यक्ति हुन्।
यसरी हेर्दा
श्रीमद्भागवत महापुराण विशिष्टाद्वैतको बाह्य समर्थनग्रन्थ होइन, यो त्यसको अन्तरात्मा हो। विशिष्टाद्वैतले जसलाई
सिद्धान्तको भाषामा प्रतिपादन गर्छ,
भागवतले त्यसैलाई प्रेम, करुणा र लीला भाषामा गाइरहन्छ। यही कारण श्रीवैष्णव
आचार्य परम्परामा भागवत श्रवण,
पाठ र प्रचारलाई
वेदान्त अध्ययनको अनिवार्य अङ्ग मानिएको छ। भागवत यहाँ कथा होइन—जीवनदर्शन हो,
पुराण होइन—परब्रह्मको सजीव प्रकाश हो।
अस्तु
मणिराम अर्याल
कागेश्वरी
मनोहरा नगरपालिका १
No comments:
Post a Comment