श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्ध –नवमोऽध्यायः
सूत उवाच –
संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता ।
नारायणो नरसखः प्रीत आह भृगूद्वहम् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– बुद्धिमान् मार्कण्डेय ऋषिले यसरी स्तुति गरेपछि नरसखा भगवान् नारायण प्रसन्न हुनुभयो र भृगुवंशी मार्कण्डेयलाई यसो भन्नुभयो ।। १ ।।
श्रीभगवानुवाच –
भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना ।
मयि भक्त्यानपायिन्या तपःस्वाध्यायसंयमैः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे ब्रह्मर्षि! तपाईं श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। तपाईंले आत्मसमाधि, मप्रतिको अटुट भक्ति, कठोर तपस्या, स्वाध्याय र इन्द्रिय संयमद्वारा सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको छ ।। २ ।।
वयं ते परितुष्टाः स्म त्वद्बृहद्व्रतचर्यया ।
वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदेशादभीप्सितम् ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः तपाईंको यस अखण्ड ब्रह्मचर्य र नियमबाट म अत्यन्त सन्तुष्ट छु। तपाईंको कल्याण होस्; म वरदाता हुँ, त्यसैले आफूलाई चाहिएको वर माग्नुहोस् ।। ३ ।।
ऋषिरुवाच –
जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत ।
वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः ऋषिले भन्नुभयो– हे देवदेवेश! हे शरणागतको दुःख हर्ने अच्युत प्रभु! हजुरको जय होस्। हजुरको साक्षात् दर्शन पाएँ, मेरा लागि योभन्दा ठूलो वरदान अर्को केही हुन सक्दैन ।। ४ ।।
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् ।
मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षगोचरः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको चरणकमलको दर्शन पाउन ब्रह्माजी आदिले पनि योगद्वारा मनलाई परिपक्व बनाउनुपर्छ, तिनै हजुर आज मेरा आँखाका सामुन्ने प्रकट हुनुभएको छ ।। ५ ।।
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे ।
द्रक्ष्ये मायां यया लोकः सपालो वेद सद्भिदाम् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः तापनि हे कमलजस्ता आँखा भएका प्रभु! हे पुण्यकीर्ति शिरोमणि! म हजुरको त्यो माया देख्न चाहन्छु, जसले गर्दा लोकपालहरू समेत यस संसारलाई हजुरभन्दा भिन्न देख्ने भ्रममा पर्छन् ।। ६ ।।
सूत उवाच –
इतीडितोऽर्चितः कामं ऋषिणा भगवान् मुने ।
तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वरः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– मुनि मार्कण्डेयले यसरी प्रार्थना र पूजा गरेपछि भगवान्ले मुस्कुराउँदै "हुन्छ" भन्नुभयो र त्यहाँबाट बदरिकाश्रमतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। ७ ।।
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषिः स्वाश्रम एव सः ।
वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्कै त्यस मायाका बारेमा चिन्तन गर्दै ऋषि आफ्नै आश्रममा बस्न थाल्नुभयो। उहाँले अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, जल, पृथ्वी, वायु र आकाशमा भगवान्कै उपस्थिति देख्न थाल्नुभयो ।। ८ ।।
ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् ।
क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुतः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः सबैतिर श्रीहरिको ध्यान गर्दै उहाँले भक्तिभावले पूजा गर्न थाल्नुभयो। कहिलेकाहीँ त प्रेममा यति मग्न हुनुहुन्थ्यो कि पूजा गर्न समेत बिर्सनुहुन्थ्यो ।। ९ ।।
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुनेः ।
उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! एक पटक भृगुश्रेष्ठ मार्कण्डेय पुष्पभद्रा नदीको तटमा सन्ध्या–उपासना गरिरहनुभएको थियो, अचानक त्यहाँ एउटा भयानक आँधी आयो ।। १० ।।
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं
बलाहका अन्वभवन् करालाः ।
अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भिः
स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधाराः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः आँधीसँगै भयानक गर्जन गर्दै डरलाग्दा बादलहरू मडारिए। बिजुली चम्कन थाल्यो र मुसलधारे पानी पर्न थाल्यो ।। ११ ।।
ततो व्यदृश्यन्त चतुःसमुद्राः
समन्ततः क्ष्मातलमाग्रसन्तः ।
समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र
महाभयावर्तगभीरघोषाः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि चारैतिरका समुद्रहरू उर्लिएर पृथ्वीलाई निल्न थालेको देखियो। हावाको वेगले उठेका ठूला छालहरू र भयानक जलचरहरूका कारण चारैतिर गहिरो र डरलाग्दो आवाज सुनिन थाल्यो ।। १२ ।।
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभिः खरैः
शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् ।
चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि
र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमनाः समत्रसत् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः भित्र र बाहिर सबैतिर मुसलधारे वर्षा र बिजुलीको चमकले जगत् जलमग्न भयो। आफूसहित चारै प्रकारका प्राणीहरू डुब्न लागेको देखेर मुनि अत्यन्तै भयभीत र चिन्तित हुनुभयो ।। १३ ।।
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषणः
प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णवः ।
आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदैः
क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभिः समम् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनिले हेर्दाहेर्दै भयानक छालहरू र आँधीले गर्दा समुद्रको सतह बढ्दै गयो। बादलहरूले यति पानी बर्साए कि द्वीप, पहाड र देशहरू सबै समुद्रमा डुबे ।। १४ ।।
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं
त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् ।
स एक एवोर्वरितो महामुनि
बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, अन्तरिक्ष, स्वर्ग, नक्षत्र र सबै दिशासहित तीनै लोक पानीमा डुबे। मुनि मार्कण्डेय एक्लै जीवित हुनुहुन्थ्यो र उहाँ जटा फिँजाएर कुनै जड वा अन्धो मानिस झैँ पानीमा भौँतारिन थाल्नुभयो ।। १५ ।।
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै
रुपद्रुतो वीचिनभस्वताहतः ।
तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न
वेद खं गां च परिश्रमेषितः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः भोक र प्यासले व्याकुल मुनिलाई गोही र ठूला माछाहरूले सताउन थाले। छाल र हावाको ठक्करले थाकेका उहाँलाई दिशा, आकाश र पृथ्वीको ज्ञान नै हुन छाड्यो ।। १६ ।।
क्वचिद् गतो महावर्ते तरलैस्ताडितः क्वचित् ।
यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभिः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले उहाँ ठूलो भुँवरीमा पर्नुहुन्थ्यो त कहिले छालले उहाँलाई हिर्काउँथ्यो। कहिले एक–अर्कालाई मार्ने जलचरहरूले उहाँलाई पनि खान खोज्दथे ।। १७ ।।
क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद् दुखं सुखं भयम् ।
क्वचित् मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दितः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले उहाँलाई शोक लाग्थ्यो त कहिले मोह। कहिले दुःख, कहिले सुख त कहिले डर लाग्थ्यो। कहिले रोग र कष्टले गर्दा उहाँले मृत्यु नै आएको जस्तो अनुभव गर्नुहुन्थ्यो ।। १८ ।।
अयुतायतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च ।
व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मनः ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः विष्णुको मायाले ढाकिएका मुनि त्यसरी समुद्रमा भौँतारिँदा उहाँलाई लाखौँ वर्ष बितेको जस्तो महसुस भयो ।। १९ ।।
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि द्विजः ।
न्यग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लव शोभितम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसरी भौँतारिँदा–भौँतारिँदै एक पटक उहाँले पृथ्वीको एक उच्च भागमा फल र नयाँ पालुवाहरूले सजिएको एउटा सानो बरको रुख देख्नुभयो ।। २० ।।
प्राग्उत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् ।
शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तमः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस रुखको उत्तर–पूर्व दिशाको हाँगामा एउटा पातको दोनामा एक बालक सुतिरहेको उहाँले देख्नुभयो। ती बालकको शरीरको चमकले चारैतिरको अन्धकार नाश भइरहेको थियो ।। २१ ।।
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् ।
कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनासं सुन्दरभ्रुवम् ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः ती बालक मरकत मणिको जस्तो गाढा नीलो वर्णका हुनुहुन्थ्यो। उहाँको मुखारविन्द कमलजस्तै सुन्दर, घाँटी शङ्खजस्तै, छाती चौडा, नाक सुलुत्त परेको र आँखीभौंहरू अत्यन्त सुन्दर थिए ।। २२ ।।
श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् ।
विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँको श्वासले गर्दा कपालका लटाहरू हल्लिरहेका थिए। कानहरू अनारको फूलजस्ता राता र सुन्दर थिए। उहाँको ओठको चमक र मधुर मुस्कानले मुख झन् देदीप्यमान देखिन्थ्यो ।। २३ ।।
पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् ।
श्वासैजद्बलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः कमलको भित्री भागजस्तै राता आँखा र मनमोहक मुस्कान भएका ती बालकको पेट श्वास फेर्दा हल्लिरहेको थियो र उहाँको नाइटो गहिरो एवं सुन्दर देखिन्थ्यो ।। २४ ।।
चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् ।
मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मितः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः ती बालकले आफ्ना कलिला हातका औँलाले गोडाको औँला समातेर मुखमा राखी चुसिरहेका थिए। यो अद्भुत दृश्य देखेर मुनि मार्कण्डेय चकित हुनुभयो ।। २५ ।।
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा
प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुजः ।
प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कितः
प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँको दर्शन पाउनेबित्तिकै मुनिको सबै थकान मेटियो। उहाँको हृदय र आँखा आनन्दले प्रफुल्ल भए। खुसीले रोमाञ्चित हुँदै उहाँ केही सोध्नका लागि ती बालकको नजिक जानुभयो ।। २६ ।।
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गवः
सोऽन्तः शरीरं मशको यथाविशत् ।
तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो
यथा पुरामुह्यदतीव विस्मितः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः तर जब मुनि नजिक पुग्नुभयो, बालकले श्वास तान्दा मुनि लामखुट्टे जस्तै उहाँको शरीरभित्र पस्नुभयो। उहाँले बालकको शरीरभित्र पनि बाहिरको जस्तै सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड देख्नुभयो र झन् अचम्ममा पर्नुभयो ।। २७ ।।
खं रोदसी भगणानद्रिसागरान्
द्वीपान् सवर्षान् ककुभः सुरासुरान् ।
वनानि देशान् सरितः पुराकरान्
खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तयः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले बालकको शरीरभित्र आकाश, पृथ्वी, नक्षत्र, पहाड, समुद्र, द्वीप, दिशा, देवता, असुर, वन, नदी र मानिसका सबै आश्रम तथा वर्णहरू देख्नुभयो ।। २८ ।।
महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ
कालं च नानायुग कल्पकल्पनम् ।
यत्किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं
ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले पञ्चमहाभूत, समयका विभिन्न युग र कल्पहरू तथा संसारका सबै व्यवहारहरू त्यहाँ साक्षात् देख्नुभयो ।। २९ ।।
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं
निजाश्रमं तत्र ऋषीनपश्यत् ।
विश्वं विपश्यञ्छ्वचसिताच्छिशोर्वै
बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले बालकभित्र आफ्नै आश्रम र हिमालय पनि देख्नुभयो। तर जब बालकले श्वा
स बाहिर छोड्नुभयो, मुनि पनि शरीरबाट बाहिर निस्कनुभयो र पुनः त्यही प्रलयको समुद्रमा खस्नुभयो ।। ३० ।।
तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं
वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् ।
तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन
निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः बाहिर निस्केपछि उहाँले फेरि त्यही बरको रुख र पातको दोनामा सुतिरहेका ती बालकलाई देख्नुभयो। बालकले उहाँलाई प्रेमपूर्वक हेरिरहनुभएको थियो ।। ३१ ।।
अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि ।
अभ्ययादतिसङ्क्लिष्टः परिष्वक्तुमधोक्षजम् ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः ती बालक वास्तवमा साक्षात् भगवान् अधोक्षज नै हुनुहुन्छ भन्ने हृदयमा अनुभव गरेपछि, थकित भएका मुनि उहाँलाई अँगालो हाल्न अगाडि बढ्नुभयो ।। ३२ ।।
तावत्स भगवान् साक्षात् योगाधीशो गुहाशयः ।
अन्तर्दधे ऋषेः सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः तर मुनि नजिक पुग्दा नपुग्दै योगेश्वर भगवान् त्यसरी नै अलप हुनुभयो, जसरी कुनै सामर्थ्यहीन व्यक्तिको सङ्कल्प सिद्ध हुनुअघि नै हराउँछ ।। ३३ ।।
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लवः ।
तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववन् स्थितः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसलगत्तै त्यो बरको रुख, प्रलयको पानी र जलमग्न संसार सबै गायब भए। मुनि मार्कण्डेयले आँखा झिम्काउँदा–झिम्काउँदै आफूलाई आफ्नै आश्रममा पहिलेकै अवस्थामा पाउनुभयो ।। ३४ ।।
इति
श्रीमद्भोगवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
मायादर्शनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस नवौँ अध्यायमा भगवान् नारायण र ऋषि मार्कण्डेयबीचको अद्भुत संवाद र भगवान्को मायाको प्रत्यक्ष अनुभूतिको वर्णन गरिएको छ। मार्कण्डेय ऋषिले लामो समयसम्म कठोर तपस्या गरेर भगवान् नारायणलाई प्रसन्न तुल्याउनुभएको थियो। जब भगवान् प्रकट भएर वर माग्न भन्नुभयो, तब ऋषिले भगवान्को त्यो अचम्मको 'माया' देख्ने इच्छा व्यक्त गर्नुभयो, जसले सम्पूर्ण जगत्लाई मोहित पार्दछ। भगवान्ले हुन्छ भनी बदरिकाश्रम जानुभयो र ऋषिलाई आफ्नो आश्रममा साधना गर्न छोड्नुभयो। एक दिन सन्ध्या उपासना गरिरहेका बेला अचानक प्रलयकारी दृश्य उत्पन्न भयो। मुसलधारे वर्षा, भयानक हावाहुरी र चारैतिरबाट उर्लिएको समुद्रले पृथ्वीलाई जलमग्न बनायो। यस भीषण प्रलयमा सबै प्राणी र पहाडहरू डुबे तर मार्कण्डेय ऋषि मात्र एक्लै बाँकी रहनुभयो। उहाँ लाखौँ वर्षसम्म त्यस अन्धकारमय जलमा भोक, प्यास र डरले भौँतारिनुभयो। त्यसै क्रममा उहाँले एउटा उच्च स्थानमा बरको रुख र त्यसको पातमा सुतिरहेका एक दिव्य बालक देख्नुभयो। ती बालकले आफ्नै खुट्टाको औँला चुसिरहेका थिए। जब ऋषि ती बालकको नजिक जानुभयो, उहाँ बालकको श्वाससँगै उहाँको शरीरभित्र प्रवेश गर्नुभयो। बालकको गर्भभित्र उहाँले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड, देवी–देवता, मनुष्य, नदी, पहाड र आफ्नै आश्रमसमेत देख्नुभयो। यो दृश्य देखेर ऋषि चकित हुनुभयो। फेरि बालकको श्वास बाहिर निस्कँदा उहाँ पुनः प्रलयको समुद्रमा खस्नुभयो। ती बालक अरू कोही नभएर साक्षात् भगवान् नारायण हुनुहुन्थ्यो। जब ऋषिले उहाँलाई अँगालो हाल्न खोज्नुभयो, भगवान् र त्यो प्रलयको दृश्य क्षणभरमै लोप भयो। ऋषिले आफूलाई पुनः आफ्नै आश्रममा सुरक्षित रूपमा साधना गरिरहेको अवस्थामा पाउनुभयो। यसरी भगवान्ले ऋषिलाई आफ्नो मायाको शक्ति देखाउनुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यस कथाले जगत्को अनित्यता र भगवान्को सर्वव्यापकतालाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। प्रलयको दृश्यले यो भौतिक संसार नाशवान् छ र अन्त्यमा सबै कुरा परमात्मामै विलीन हुन्छ भन्ने सत्यलाई बुझाउँछ। भगवान्को शरीरभित्र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड देखिनुले परमात्मा नै विश्वको आधार र अन्तिम सत्य हो भन्ने वेदान्त दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ। मार्कण्डेय ऋषिको भय र भ्रमले जीवात्मा कसरी मायाको वशमा परेर दुःख पाउँछ भन्ने देखाउँछ। जब ऋषिलाई बालकको रूपमा भगवान्को दर्शन भयो, उहाँको सबै कष्ट मेटियो, जसको अर्थ भक्ति र ज्ञानविना मायाबाट मुक्ति सम्भव छैन। यस अध्यायले 'माया' लाई भगवान्को एउटा यस्तो शक्तिका रूपमा चित्रण गरेको छ, जसले सृष्टि र विनाशको खेल खेल्दछ। अन्त्यमा, सबै दृश्य हराएर ऋषि पुनः आफ्नै स्थितिमा फर्कनुले यो संसार एउटा दीर्घकालीन स्वप्न मात्र हो भन्ने गहिरो आध्यात्मिक रहस्य उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment