श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्ध – अष्टमोऽध्यायः
शौनक उवाच –
तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शनः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले भन्नुभयो– हे साधो सूतजी! तपाईं चिरञ्जीवी हुनुहोस्। तपाईं वक्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। अज्ञानको अपार अन्धकारमा रुमल्लिरहेका मानिसहरूका लागि तपाईं पार गराउने ज्योति हुनुहुन्छ ।। १ ।।
आहुश्चिरायुषं ऋषिं मृकण्डुतनयं जनाः ।
यः कल्पान्ते उर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू मृकण्डु ऋषिका पुत्र मार्कण्डेयलाई चिरञ्जीवी भन्दछन्। प्रलयकालमा जब यो सम्पूर्ण जगत् नष्ट भएको थियो, तब उहाँ मात्र जीवित रहनुभएको थियो भनिन्छ ।। २ ।।
स वा अस्मत्कुलोत्पन्नः कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभः ।
नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः कोऽपि जायते ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः ती भृगुवंशशिरोमणि मार्कण्डेय ऋषि यसै कल्पमा हाम्रै कुलमा उत्पन्न हुनुभएको हो। तर अहिलेसम्म प्राणीहरूको विनाश गर्ने खालको कुनै ठूलो प्रलय भएको छैन ।। ३ ।।
एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल ।
वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वत्यद्भुतम् ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः भनिन्छ, उहाँले प्रलयको समुद्रमा एक्लै भौँतारिँदै गर्दा एउटा अचम्मको दृश्य देख्नुभयो– एउटा वटवृक्षको पातमा सुतिरहेका एक अद्भुत बालक (भगवान्) ।। ४ ।।
एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः ।
तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मतः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! यस विषयमा हामीलाई ठूलो संशय र कौतूहल छ। तपाईं पुराणका ज्ञाता र महायोगी हुनुहुन्छ, त्यसैले हाम्रो यो शङ्का निवारण गरिदिनुहोस् ।। ५ ।।
सूत उवाच –
नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे महर्षि! तपाईंले लोकको भ्रम नाश गर्ने धेरै राम्रो प्रश्न सोध्नुभयो। यसमा कलियुगको पाप नाश गर्ने भगवान् नारायणको कथा लुकेको छ ।। ६ ।।
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् ।
छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तपःस्वाध्यायसंयुतः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः मार्कण्डेय ऋषिले पिताबाट विधिपूर्वक उपनयन संस्कार प्राप्त गरेपछि वेदको अध्ययन गर्नुभयो। उहाँ धर्मपूर्वक तपस्या र स्वाध्यायमा लीन हुनुभयो ।। ७ ।।
बृहद्व्रतधरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः ।
बिभ्रत्कमण्डलुं दण्डं उपवीतं समेखलम् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले आजीवन ब्रह्मचर्य (बृहद्व्रत) धारण गर्नुभयो। शान्त स्वभावका उहाँका टाउकोमा जटा थियो र शरीरमा वल्कल वस्त्र थियो। उहाँले कमण्डलु, दण्ड, जनै र मेखला धारण गर्नुभएको थियो ।। ८ ।।
कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये ।
अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले मृगचर्म, अक्षमाला र कुश लिएर नियमपूर्वक दुवै सन्ध्यामा अग्नि, सूर्य, गुरु, ब्राह्मण र आफ्नै आत्मामा श्रीहरिको आराधना गर्नुहुन्थ्यो ।। ९ ।।
सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यतः ।
बुभुजे गुर्वनुज्ञातः सकृन्नो चेदुपोषितः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले बिहान र बेलुका मौन रहेर मागेको भिक्षा गुरुलाई अर्पण गर्नुहुन्थ्यो। गुरुले आज्ञा दिएमा मात्र दिनमा एक पटक भोजन गर्नुभयो, अन्यथा उपवास बस्नुहुन्थ्यो ।। १० ।।
एवं तपःस्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् ।
आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी तपस्या र स्वाध्यायमा लागेर करोडौँ वर्षसम्म भगवान् हृषीकेशको आराधना गर्दा उहाँले जित्न कठिन मानिने मृत्युमाथि पनि विजय प्राप्त गर्नुभयो ।। ११ ।।
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च ये परे ।
नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिताः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँको यस्तो कठोर तपस्या देखेर ब्रह्मा, भृगु, शिव, दक्ष, ब्रह्माका अन्य छोराहरू तथा मनुष्य, देवता र पितृहरू सबै अत्यन्त विस्मित भए ।। १२ ।।
इत्थं बृहद्व्रतधरस्तपःस्वाध्यायसंयमैः । द
ध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी नैष्टिक ब्रह्मचर्य, तपस्या र संयमद्वारा योगी मार्कण्डेयले आफ्ना सबै क्लेशहरू नाश गरी अन्तःकरणले भगवान् अधोक्षजको ध्यान गर्नुभयो ।। १३ ।।
तस्यैवं युञ्जतश्चचित्तं महायोगेन योगिनः ।
व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मकः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी महायोगद्वारा चित्तलाई परमात्मामा लगाइरहँदा छ मन्वन्तर जति लामो समय बित्यो ।। १४ ।।
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे ।
तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः सातौँ मन्वन्तर चल्दै गर्दा इन्द्रले मार्कण्डेयको तपस्या थाहा पाए। आफ्नो इन्द्रासन खोसिने डरले उनले मुनिको तपस्यामा बाधा हाल्न सुरु गरे ।। १५ ।।
गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्तमलयानिलौ ।
मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले मुनिको तपस्या भङ्ग गर्न कामदेव, वसन्त ऋतु, मलय पर्वतको हावा (मलयानिल), गन्धर्व र अप्सराहरूलाई पठाए ।। १६ ।।
ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे ।
पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः तिनीहरू हिमालयको उत्तरतर्फ रहेको मुनिको आश्रममा गए, जहाँ पुष्पभद्रा नदी बग्दथ्यो र 'चित्रा' नामको एउटा ठूलो शिला थियो ।। १७ ।।
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् ।
पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो आश्रम अत्यन्त पवित्र थियो, जहाँ सुगन्धित रुख र लहराहरू थिए, पवित्र चराचुरुङ्गीहरू थिए र निर्मल जलाशयहरू थिए ।। १८ ।।
मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् ।
मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ झुम्मिएका भमराहरूको मधुर गुञ्जन, मत्त कोइलीहरूको कुहू–कुहू र मयूरहरूको नाचले वातावरण गुञ्जायमान थियो ।। १९ ।।
वायुः प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् ।
सुमनोभिः परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः हिउँका कणहरू बोकेर आएको शीतल र सुगन्धित हावा चल्न थाल्यो, जसले मानिसको मनमा कामवासना जगाउँथ्यो ।। २० ।।
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्रः प्रवालस्तबकालिभिः ।
गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकरः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः रातको समयमा उदाउँदै गरेको चन्द्रमा जस्तै प्रज्ज्वलित फूलहरू र लहराहरूले गर्दा त्यहाँ वसन्त ऋतुको आगमन भएको जस्तो देखियो ।। २१ ।।
अन्वीयमानो गन्धर्वैः गीतवादित्रयूथकैः । अदृश्यतात्तचापेषुः स्वःस्त्रीयूथपतिः स्मरः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूको गायन र वादनका साथै अप्सराहरूले घेरिएका कामदेव आफ्नो धनुष र बाण लिएर त्यहाँ प्रकट भए ।। २२ ।।
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्रकिङ्कराः ।
मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रका ती दूतहरूले मुनि मार्कण्डेयलाई अग्निहोत्र गरेर आँखा चिम्ली बसिरहेको देखे। उहाँ बलिरहेको अग्नि झैँ तेजस्वी र कसैले पनि परास्त गर्न नसकिने देखिनुहुन्थ्यो ।। २३ ।।
ननृतुस्तस्य पुरतः स्त्रियोऽथो गायका जगुः ।
मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनिको अगाडि अप्सराहरू नाच्न थाले, गायकहरूले गाउन थाले र मृदङ्ग, वीणा तथा ढोलकहरूको मनमोहक धून बज्न थाल्यो ।। २४ ।।
सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि कामः पञ्चमुखं तदा ।
मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला कामदेवले आफ्नो धनुषमा 'पञ्चमुख' बाण चढाए। वसन्त ऋतु र कामदेवका सहयोगीहरूले मुनिको मन विचलित पार्ने प्रयास गरे ।। २५ ।।
क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तनगौरवात् ।
भृशमुद्विग्नमध्यायाः केशविस्रंसितस्रजः ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः 'पुञ्जिकस्थली' नामकी अप्सरा मुनिको अगाडि बलसँग खेल्न थाली। खेल्दाखेल्दै उसको कपालको माला खस्यो र ऊ लज्जित जस्तो देखिन थाली ।। २६ ।।
इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चचलन्त्या अनुकन्दुकम् ।
वायुर्जहार तद्वासः सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः बलको पछि–पछि दौडिरहेकी उसको कपडा हावाले उडाइदियो र उसको मेखला (कमरबन्द) पनि टुट्यो ।। २७ ।।
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मरः ।
सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यमः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः अब मुनि अवश्य मोहित हुनुभयो भन्ने ठानेर कामदेवले बाण प्रहार गरे। तर असमर्थ मानिसको प्रयास झैँ कामदेवका सबै प्रयत्नहरू व्यर्थ भए ।। २८ ।।
त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने ।
दह्यमाना
निववृतुः प्रबोध्याहिमिवार्भकाः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनिको तपस्याको तेजले पोल्न थालेपछि बालकले सुतिरहेको सर्पलाई जिस्काउँदा डराए झैँ ती सबै त्यहाँबाट भागे ।। २९ ।।
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनिः ।
यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! इन्द्रका अनुचरहरूले यस्तो बाधा पुर्याउँदा पनि मुनिमा थोरै पनि अहङ्कार वा रिस उठेन। महान् पुरुषहरूका लागि यो कुनै ठूलो कुरा होइन ।। ३० ।।
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् ।
श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः आफ्नो दलसहित कामदेव निस्तेज भएर फर्केको देखेपछि र ब्रह्मर्षिको महिमा सुनेपछि इन्द्र अत्यन्तै अचम्ममा परे ।। ३१ ।।
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरिः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी तपस्या र स्वाध्यायमा लीन भएका मुनिलाई अनुग्रह गर्नका लागि साक्षात् श्रीहरि नर–नारायणका रूपमा प्रकट हुनुभयो ।। ३२ ।।
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ
चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ ।
पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत्
कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः ती दुईमध्ये एक गोरो र अर्को कालो वर्णका हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूका आँखा नयाँ फुलेको कमल जस्ता थिए। चारवटा हात भएका उहाँहरूले मृगचर्म र वल्कल वस्त्र लगाउनुभएको थियो। हातमा पवित्र कुश, जनै, कमण्डलु र बाँसको सिधा दण्ड थियो ।। ३३ ।।
पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं
वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ ।
तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू
दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूले कमलको माला, जल छर्कने भाँडो र वेद पुस्तक लिएका साक्षात् तपस्याका मूर्ति जस्तै देखिनुहुन्थ्यो। बिजुली जस्तो चमक भएका र देवताहरूद्वारा पूजित उहाँहरू अत्यन्त भव्य हुनुहुन्थ्यो ।। ३४ ।।
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी ।
दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती दुई रूप नर र नारायणलाई देखेर मुनि मार्कण्डेय तुरुन्तै उठ्नुभयो र साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो ।। ३५ ।।
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशयः ।
हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको दर्शनले मुनिको शरीर, इन्द्रिय र मन आनन्दले भरिए। उहाँका शरीरका रौँहरू ठाडा भए र आँखामा हर्षका आँसु आए, जसले गर्दा उहाँले राम्ररी हेर्न पनि सक्नुभएन ।। ३६ ।।
उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव ।
नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँ हात जोडेर बिस्तारै उठ्नुभयो र उत्सुकताले उहाँहरूलाई अँगालो हाल्न खोजे झैँ गर्दै गद्गद स्वरमा "नमस्कार छ, बारम्बार नमस्कार छ" भन्नुभयो ।। ३७ ।।
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च ।
अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले उहाँहरूलाई बस्नका लागि आसन दिनुभयो, गोडा धुनुभयो र चन्दन, धूप तथा मालाले पूजा गर्नुभयो ।। ३८ ।।
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी ।
पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः सुखपूर्वक आसनमा बसेका र प्रसन्न मुद्रामा रहेका ती श्रेष्ठ मुनिहरूलाई पुनः शिर झुकाएर मार्कण्डेयले यसो भन्नुभयो ।। ३९ ।।
मार्कण्डेय उवाच –
संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि ।
स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च
स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः मार्कण्डेयले भन्नुभयो– हे विभो! म हजुरको कसरी वर्णन गरूँ? हजुरकै शक्तिले गर्दा सबै प्राणीका प्राण, वाणी, मन र इन्द्रियहरू चल्दछन्। ब्रह्मा र शिव पनि हजुरकै कारणले गतिशील छन्। हजुर आफ्ना भक्तहरूको साँचो हितैषी हुनुहुन्छ ।। ४० ।।
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्याः
क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै ।
नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा
पुनग्र्रससि सर्वमिवोर्णनाभिः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! हजुरका यी दुई स्वरूप (नर–नारायण) तीनै लोकको कल्याण, दुःख नाश र मृत्युमाथि विजय पाउनका लागि हुन्। माकुरोले जालो बुनेर फेरि आफैँले निले झैँ हजुरले पनि यो संसार सृष्टि गर्नुहुन्छ र फेरि आफैँमा विलीन गराउनुहुन्छ ।। ४१ ।।
तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं
यत्स्थं न कर्मगुणकालरुजः स्पृशन्ति ।
यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं
ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः चराचर जगतका स्वामी हजुरको चरणकमलको आश्रय लिनेलाई कर्म, गुण र कालको प्रभावले छुँदैन। वेदका ज्ञाता मुनिहरू हजुरलाई पाउनका लागि नै सधैँ स्तुति, नमस्कार, पूजा र ध्यान गर्दछन् ।। ४२ ।।
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्तेः
क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्मः ।
ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्यः
कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे मोक्षस्वरूप ईश! हजुरको चरणको शरण पर्नु बाहेक मानिसका लागि कल्याणको अर्को कुनै बाटो छैन। जब हजुरको कालशक्तिबाट ब्रह्माजी पनि डराउनुहुन्छ भने अन्य साधारण प्राणीको त के कुरा ।। ४३ ।।
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं
हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य ।
देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं
विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म यो मिथ्या शरीर र मोहलाई त्यागेर सत्यस्वरूप हजुरको चरणको सेवा गर्दछु। हजुरलाई प्राप्त गरेपछि नै मानिसले आफ्नो जीवनको वास्तविक लक्ष्य फेला पार्छ ।। ४४ ।।
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो
मायामयाः स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य ।
लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै
नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे आत्मीय प्रभु! सत्त्व, रज र तम गुणहरू हजुरकै मायाका रूप हुन्, जसले सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्छन्। तर हजुरले शान्ति र कल्याणका लागि सत्त्वगुणमय लीला धारण गर्नुहुन्छ, जसले मानिसको डर र मोह हटाउँछ ।। ४५ ।।
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां
शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति ।
यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं
लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले बुद्धिमान् मानिसहरू हजुरको सत्त्वगुणमय (शुक्ल) स्वरूपको पूजा गर्छन्। यसैबाट मानिसले अभय र आत्मसुख प्राप्त गर्दछ, अन्य गुणहरूबाट होइन ।। ४६ ।।
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय
भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवतायै ।
नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय
हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः ती अनन्त, विश्वरूप, विश्वगुरु र परमदेव भगवान्लाई मेरो नमस्कार छ। नारायण ऋषि, नरोत्तम, हंसरूप र वेदका स्वामी प्रभुलाई म प्रणाम गर्दछु ।। ४७ ।।
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः
सन्तं स्वखेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु ।
तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षा-
दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको बुद्धि इन्द्रियहरूको बाह्य सुखमा भड्किरहेको छ, उसले आफ्नै हृदय र प्राणमा रहनुभएका हजुरलाई चिन्न सक्दैन। तर हजुरको कृपा र वेदको ज्ञान पाएपछि मात्र हजुरको वास्तविक स्वरूप थाहा हुन्छ ।। ४८ ।।
यद्दर्शनं निगम आत्मरहःप्रकाशं
मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः ।
तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं
वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः वेदमा जसको दर्शनलाई अत्यन्त गोप्य रहस्य भनिएको छ र जसलाई जान्नका लागि ब्रह्माजी जस्ता विद्वान्हरू पनि प्रयत्नशील छन्, ती आत्मज्ञान प्रदान गर्ने महापुरुषलाई म वन्दना गर्दछु ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनिको तपस्याको तेजले पोल्न थालेपछि बालकले सुतिरहेको सर्पलाई जिस्काउँदा डराए झैँ ती सबै त्यहाँबाट भागे ।। २९ ।।
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनिः ।
यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! इन्द्रका अनुचरहरूले यस्तो बाधा पुर्याउँदा पनि मुनिमा थोरै पनि अहङ्कार वा रिस उठेन। महान् पुरुषहरूका लागि यो कुनै ठूलो कुरा होइन ।। ३० ।।
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् ।
श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः आफ्नो दलसहित कामदेव निस्तेज भएर फर्केको देखेपछि र ब्रह्मर्षिको महिमा सुनेपछि इन्द्र अत्यन्तै अचम्ममा परे ।। ३१ ।।
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरिः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी तपस्या र स्वाध्यायमा लीन भएका मुनिलाई अनुग्रह गर्नका लागि साक्षात् श्रीहरि नर–नारायणका रूपमा प्रकट हुनुभयो ।। ३२ ।।
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ
चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ ।
पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत्
कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः ती दुईमध्ये एक गोरो र अर्को कालो वर्णका हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूका आँखा नयाँ फुलेको कमल जस्ता थिए। चारवटा हात भएका उहाँहरूले मृगचर्म र वल्कल वस्त्र लगाउनुभएको थियो। हातमा पवित्र कुश, जनै, कमण्डलु र बाँसको सिधा दण्ड थियो ।। ३३ ।।
पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं
वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ ।
तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू
दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूले कमलको माला, जल छर्कने भाँडो र वेद पुस्तक लिएका साक्षात् तपस्याका मूर्ति जस्तै देखिनुहुन्थ्यो। बिजुली जस्तो चमक भएका र देवताहरूद्वारा पूजित उहाँहरू अत्यन्त भव्य हुनुहुन्थ्यो ।। ३४ ।।
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी ।
दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती दुई रूप नर र नारायणलाई देखेर मुनि मार्कण्डेय तुरुन्तै उठ्नुभयो र साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो ।। ३५ ।।
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशयः ।
हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको दर्शनले मुनिको शरीर, इन्द्रिय र मन आनन्दले भरिए। उहाँका शरीरका रौँहरू ठाडा भए र आँखामा हर्षका आँसु आए, जसले गर्दा उहाँले राम्ररी हेर्न पनि सक्नुभएन ।। ३६ ।।
उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव ।
नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँ हात जोडेर बिस्तारै उठ्नुभयो र उत्सुकताले उहाँहरूलाई अँगालो हाल्न खोजे झैँ गर्दै गद्गद स्वरमा "नमस्कार छ, बारम्बार नमस्कार छ" भन्नुभयो ।। ३७ ।।
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च ।
अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले उहाँहरूलाई बस्नका लागि आसन दिनुभयो, गोडा धुनुभयो र चन्दन, धूप तथा मालाले पूजा गर्नुभयो ।। ३८ ।।
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी ।
पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः सुखपूर्वक आसनमा बसेका र प्रसन्न मुद्रामा रहेका ती श्रेष्ठ मुनिहरूलाई पुनः शिर झुकाएर मार्कण्डेयले यसो भन्नुभयो ।। ३९ ।।
मार्कण्डेय उवाच –
संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि ।
स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च
स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः मार्कण्डेयले भन्नुभयो– हे विभो! म हजुरको कसरी वर्णन गरूँ? हजुरकै शक्तिले गर्दा सबै प्राणीका प्राण, वाणी, मन र इन्द्रियहरू चल्दछन्। ब्रह्मा र शिव पनि हजुरकै कारणले गतिशील छन्। हजुर आफ्ना भक्तहरूको साँचो हितैषी हुनुहुन्छ ।। ४० ।।
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्याः
क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै ।
नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा
पुनग्र्रससि सर्वमिवोर्णनाभिः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! हजुरका यी दुई स्वरूप (नर–नारायण) तीनै लोकको कल्याण, दुःख नाश र मृत्युमाथि विजय पाउनका लागि हुन्। माकुरोले जालो बुनेर फेरि आफैँले निले झैँ हजुरले पनि यो संसार सृष्टि गर्नुहुन्छ र फेरि आफैँमा विलीन गराउनुहुन्छ ।। ४१ ।।
तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं
यत्स्थं न कर्मगुणकालरुजः स्पृशन्ति ।
यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं
ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः चराचर जगतका स्वामी हजुरको चरणकमलको आश्रय लिनेलाई कर्म, गुण र कालको प्रभावले छुँदैन। वेदका ज्ञाता मुनिहरू हजुरलाई पाउनका लागि नै सधैँ स्तुति, नमस्कार, पूजा र ध्यान गर्दछन् ।। ४२ ।।
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्तेः
क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्मः ।
ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्यः
कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे मोक्षस्वरूप ईश! हजुरको चरणको शरण पर्नु बाहेक मानिसका लागि कल्याणको अर्को कुनै बाटो छैन। जब हजुरको कालशक्तिबाट ब्रह्माजी पनि डराउनुहुन्छ भने अन्य साधारण प्राणीको त के कुरा ।। ४३ ।।
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं
हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य ।
देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं
विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म यो मिथ्या शरीर र मोहलाई त्यागेर सत्यस्वरूप हजुरको चरणको सेवा गर्दछु। हजुरलाई प्राप्त गरेपछि नै मानिसले आफ्नो जीवनको वास्तविक लक्ष्य फेला पार्छ ।। ४४ ।।
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो
मायामयाः स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य ।
लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै
नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे आत्मीय प्रभु! सत्त्व, रज र तम गुणहरू हजुरकै मायाका रूप हुन्, जसले सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्छन्। तर हजुरले शान्ति र कल्याणका लागि सत्त्वगुणमय लीला धारण गर्नुहुन्छ, जसले मानिसको डर र मोह हटाउँछ ।। ४५ ।।
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां
शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति ।
यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं
लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले बुद्धिमान् मानिसहरू हजुरको सत्त्वगुणमय (शुक्ल) स्वरूपको पूजा गर्छन्। यसैबाट मानिसले अभय र आत्मसुख प्राप्त गर्दछ, अन्य गुणहरूबाट होइन ।। ४६ ।।
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय
भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवतायै ।
नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय
हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः ती अनन्त, विश्वरूप, विश्वगुरु र परमदेव भगवान्लाई मेरो नमस्कार छ। नारायण ऋषि, नरोत्तम, हंसरूप र वेदका स्वामी प्रभुलाई म प्रणाम गर्दछु ।। ४७ ।।
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः
सन्तं स्वखेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु ।
तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षा-
दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको बुद्धि इन्द्रियहरूको बाह्य सुखमा भड्किरहेको छ, उसले आफ्नै हृदय र प्राणमा रहनुभएका हजुरलाई चिन्न सक्दैन। तर हजुरको कृपा र वेदको ज्ञान पाएपछि मात्र हजुरको वास्तविक स्वरूप थाहा हुन्छ ।। ४८ ।।
यद्दर्शनं निगम आत्मरहःप्रकाशं
मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः ।
तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं
वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः वेदमा जसको दर्शनलाई अत्यन्त गोप्य रहस्य भनिएको छ र जसलाई जान्नका लागि ब्रह्माजी जस्ता विद्वान्हरू पनि प्रयत्नशील छन्, ती आत्मज्ञान प्रदान गर्ने महापुरुषलाई म वन्दना गर्दछु ।। ४९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
द्वादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ।। ८
।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस आठौँ अध्यायमा परम भक्त मार्कण्डेय ऋषिको कठिन तपस्या र भगवान् नर-नारायणको दिव्य दर्शनको अत्यन्तै मार्मिक वर्णन गरिएको छ। शौनक ऋषिले सूतजीसँग मार्कण्डेयको चिरञ्जीवी हुनुको रहस्य र प्रलयको बीचमा बालक रूपमा भगवान्लाई देखेको प्रसङ्गबारे प्रश्न गर्नुभएपछि यो कथा अघि बढ्छ। मार्कण्डेय ऋषि भृगुवंशका महान् तपस्वी हुनुहुन्थ्यो जसले आफ्नो पिताबाट संस्कार पाएपछि नैष्टिक ब्रह्मचर्य पालन गर्दै करोडौँ वर्षसम्म भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्नुभयो। उहाँको तपस्या यति प्रभावशाली थियो कि उहाँले काल अर्थात् मृत्युमाथि पनि विजय प्राप्त गर्नुभयो। मार्कण्डेयको यस कठोर साधनाबाट भयभीत भई देवराज इन्द्रले उनको तपस्या भङ्ग गर्न कामदेव, अप्सरा, गन्धर्व र वसन्त ऋतुलाई आश्रममा पठाए। हिमालयको उत्तरमा रहेको पुष्पभद्रा नदीको तटमा मुनिको दिव्य आश्रम थियो जहाँ प्रकृतिको सुगन्ध र सौन्दर्यले मानिसलाई मोहित पार्थ्यो। अप्सरा पुञ्जिकस्थलीले मुनिको अगाडि कामुक हाउभाउ देखाइन् र कामदेवले आफ्नो पञ्चमुख बाण प्रहार गरे तर मुनिको धैर्य डगमगाएन। जसरी सुतिरहेको सर्पलाई जिस्क्याउँदा त्यो जाग्छ तर मुनिको तेजले कामदेवका साथीहरू नै उल्टै डराएर भाग्न बाध्य भए। मुनिमा कुनै अहङ्कार वा क्रोध उत्पन्न नभएको देखेर इन्द्र स्वयं चकित र विस्मित भए। मुनिको अटुट श्रद्धा र निष्काम भक्तिबाट प्रसन्न भएर अन्ततः भगवान् श्रीहरि नर र नारायणका रूपमा मुनिको अगाडि प्रकट हुनुभयो। उहाँहरूको तेजस्वी रूप देखेर मार्कण्डेय भावविभोर हुनुभयो र साष्टाङ्ग प्रणाम गर्दै उहाँहरूको भव्य स्वागत र पूजा गर्नुभयो। मुनिले भगवान्को स्तुति गर्दै संसारको रचना, पालन र संहार गर्ने उहाँकै शक्ति भएको कुरा स्वीकार गर्नुभयो। उहाँले यो शरीर, मोह र मायालाई त्याग गरी केवल परमात्माको चरणमा शरण लिने नै जीवनको वास्तविक सुख भएको बताउनुभयो। यो अध्यायले भक्तको अगाडि भगवान् कसरी झुक्नुहुन्छ र कसरी साँचो तपस्वीले संसारका प्रलोभनहरूलाई जित्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। अन्तमा मार्कण्डेय मुनिले भगवान्लाई सर्वेश्वर, विश्वगुरु र मोक्षको दाताको रूपमा अभिनन्दन गर्दै आफ्नो भक्ति प्रकट गर्नुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले मानव चेतना र आध्यात्मिक साधनाको उच्च अवस्थालाई चित्रण गर्दछ। मुख्य दार्शनिक मान्यता के छ भने इन्द्रियहरू बाह्य सुखमा भड्किरहँदासम्म मानिसले आफ्नै हृदयभित्र रहेको परमात्माको दर्शन गर्न सक्दैन। तपस्या र ब्रह्मचर्यलाई केवल शारीरिक अनुशासन नभई मनलाई वशमा राख्ने र अहंकार नाश गर्ने माध्यमका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। कामदेव र अप्सराहरूको प्रलोभनले मायाको शक्तिलाई दर्शाउँछ भने मुनिको अडिगताले ज्ञानको स्थिरतालाई पुष्टि गर्दछ। भगवान् नर-नारायणको रूपले सत्त्वगुणको श्रेष्ठतालाई देखाउँछ जसले जीवलाई अभय र शान्ति प्रदान गर्दछ। माकुरोले जालो बुने झैँ ईश्वरले संसार रचेर आफैँमा विलीन गर्ने उदाहरणले अद्वैत दर्शन र सृष्टिको अनित्यतालाई बुझाउँछ। कर्म, गुण र कालको प्रभावबाट मुक्त हुनका लागि केवल प्रभुको चरणकमल नै अन्तिम आश्रय हो भन्ने कुरामा जोड दिइएको छ। 'अपाश्रय' अर्थात् सबैको आधार परमात्मा हुनुहुन्छ र उहाँबाहेक अरू सबै कुरा नाशवान् छन् भन्ने यसको मूल सार हो।
No comments:
Post a Comment