श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः – सप्तमोऽध्यायः
संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– अथर्ववेदका ज्ञाता सुमन्तु मुनिले आफ्ना शिष्यलाई आफ्नी संहिता पढाउनुभयो। ती शिष्यले फेरि पथ्य र वेददर्श नामका मुनिहरूलाई त्यो संहिता पढाउनुभयो ।। १ ।।
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोषः पिप्पलायनिः ।
वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु ।।
कुमुदः शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! शौक्लायनि, ब्रह्मबलि, मोदोष र पिप्पलायनि—यी चारजना वेददर्श मुनिका शिष्यहरू हुन्। अब पथ्य मुनिका शिष्यहरूको नाम सुन्नुहोस्– कुमुद, शुनक र अथर्ववेदका ज्ञाता जाजलि ।। २ ।।
बभ्रुः शिष्योऽथाङ्गिरसः सैन्धवायन एव च ।
अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः अङ्गिरसका शिष्य बभ्रु र सैन्धवायनले पनि दुईवटा संहिताहरूको अध्ययन गरे। त्यसैगरी सावर्णि आदि अन्य मुनिहरूले पनि वेदको अध्ययन अघि बढाए ।। ३ ।।
नक्षत्रकल्पः शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादयः ।
एते आथर्वणाचार्याः शृणु पौराणिकान् मुने ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः नक्षत्रकल्प, शान्तिकल्प र कश्यप–अङ्गिरस आदि अथर्ववेदका प्रमुख आचार्यहरू हुन्। हे मुने! अब पुराणका ज्ञाताहरूको बारेमा सुन्नुहोस् ।। ४ ।।
त्रय्यारुणिः कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रणः ।
वैशंपायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्रय्यारुणि, कश्यप, सावर्णि, अकृतव्रण, वैशम्पायन र हारीत—यी छ जना पुराणका मुख्य विद्वान्हरू हुन् ।। ५ ।।
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् ।
एकैकामहमेतेषां शिष्यः सर्वाः समध्यगाम् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूले व्यासजीका शिष्य एवं मेरा पिता रोमहर्षणको मुखबाट पुराणको संहिता अध्ययन गर्नुभयो। म यी छ जनाकै शिष्य बनेर ती सबै पुराणहरूको अध्ययन गर्न सफल भएँ ।। ६ ।।
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रणः ।
अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिताः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः कश्यप, म (सूत), सावर्णि र परशुरामका शिष्य अकृतव्रण—हामी चारजनाले व्यासजीका शिष्यबाट पुराणका मूल संहिताहरूको अध्ययन गर्यौँ ।। ७ ।।
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिः निरूपितम् ।
शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारतः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! अब ब्रह्मर्षिहरूले बताएका पुराणका लक्षणहरू सुन्नुहोस्, जुन वेद र शास्त्रको मर्यादा अनुसार निश्चित गरिएका छन् ।। ८ ।।
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्ति रक्षान्तराणि च ।
वंशो वंशानुचरीतं संस्था हेतुरपाश्रयः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः सर्ग, विसर्ग, वृत्ति, रक्षा, मन्वन्तर, वंश, वंशानुचरित, संस्था, हेतु र अपाश्रय—यसरी पुराणका दश लक्षण छन् ।। ९ ।।
दशभिः लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदुः ।
केचिन् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः पुराणका ज्ञाताहरू यसलाई दश लक्षणले युक्त मान्दछन्, तर केही विद्वान्हरूले ठूला र साना पुराणको व्यवस्था अनुसार पाँच लक्षण मात्र पनि बताएका छन् ।। १० ।।
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतस्त्रिवृतोऽहमः ।
भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां संभवः सर्ग उच्यते ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रकृतिमा गुणहरूको क्षोभ उत्पन्न भएर महत्तत्त्व, अहङ्कार, पञ्चभूत र इन्द्रियहरूको जुन उत्पत्ति हुन्छ, त्यसलाई 'सर्ग' (सृष्टि) भनिन्छ ।। ११ ।।
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामयः ।
विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः पुरुष (परमात्मा) को अनुग्रहले ती तत्त्वहरूबाट जीवहरूको जुन वासनामय चराचर सृष्टि हुन्छ, त्यसलाई 'विसर्ग' भनिन्छ ।। १२ ।।
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च ।
कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः जीवहरूको जीवनवृत्तिको व्यवस्था नै 'वृत्ति' हो, जसमा चल्ने जीवका लागि नचल्ने वस्तु आहार बन्छन् ।। १३ ।।
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे ।
तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विषः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रत्येक युगमा विभिन्न अवतार लिएर भगवान् अच्युतले संसारको रक्षा गर्नु र धर्मविरोधीहरूको नाश गर्नु नै 'रक्षा' हो ।। १४ ।।
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः सुरेश्वराः ।
ऋषयोंऽशावताराश्च हरेः षड्विधमुच्यते ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः मनु, देवता, मनुका छोराहरू, इन्द्र, ऋषिहरू र भगवान्का अंशावतार—यी छ कुराको वर्णनलाई 'मन्वन्तर' भनिन्छ ।। १५ ।।
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंशस्त्रैकालिकोऽन्वयः ।
वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीबाट उत्पन्न भएका राजाहरूको वंश परम्परालाई 'वंश' भनिन्छ र ती वंशमा जन्मिएका राजाहरूको चरित्र वर्णनलाई 'वंशानुचरित' भनिन्छ ।। १६ ।।
नैमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लयः ।
संस्थेति कविभिः प्रोक्ता चतुर्धास्य स्वभावतः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः चार प्रकारका प्रलयलाई (नैमित्तिक, प्राकृतिक, नित्य र आत्यन्तिक) विद्वान्हरूले 'संस्था' (लय) भनेका छन् ।। १७ ।।
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारकः ।
यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः अविद्या र कर्मको बन्धनमा परी सृष्टिको कारण बन्ने जीव नै 'हेतु' हो ।। १८ ।।
मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रयः ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीन अवस्था र जीवका सबै वृत्तिहरूमा जुन ब्रह्म साक्षी बनेर रहनुहुन्छ, उहाँ नै 'अपाश्रय' हुनुहुन्छ ।। १९ ।।
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु ।
बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी विभिन्न गहनामा सुन व्याप्त रहन्छ, त्यसैगरी जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै अवस्थामा जो परमात्मा व्याप्त हुनुहुन्छ, उहाँ नै परम सत्य हुनुहुन्छ ।। २० ।।
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् ।
योगेन वा तदाऽऽत्मानं वेदेहाया निवर्तते ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः जब योगद्वारा मानिसको चित्त सांसारिक अवस्थाहरूबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले आत्माको साक्षात्कृत गर्दछ र कर्महरूबाट मुक्त हुन्छ ।। २१ ।।
एवं लक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविदः ।
मुनयोऽष्टादश प्राहुः क्षुल्लकानि महान्ति च ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी लक्षणहरूले युक्त अठारवटा पुराणहरू छन् भनेर प्राचीन मुनिहरूले बताएका छन् ।। २२ ।।
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडम् ।
नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्म, पद्म, विष्णु, शिव, लिङ्ग, गरुड, नारद, भागवत, अग्नि र स्कन्द पुराण ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः भविष्य, ब्रह्मवैवर्त, मार्कण्डेय, वामन, वाराह, मत्स्य, कूर्म र ब्रह्माण्ड—यी जम्मा अठार पुराण हुन् ।। २४ ।।
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुनेः ।
शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! मुनिहरूले आफ्ना शिष्यहरू मार्फत वेद र पुराणका शाखाहरूको विस्तार गरे, जसले ब्रह्मतेज बढाउने काम गर्दछ ।। २५ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस सातौँ अध्यायमा मुख्यतया अथर्ववेदका शाखाहरूको विस्तार र पुराणका लक्षणहरूको अत्यन्तै सुन्दर वर्णन गरिएको छ। सूतजीले शौनकादि ऋषिहरूलाई सम्बोधन गर्दै वेदको ज्ञान कसरी गुरु-शिष्य परम्पराबाट फैलिएको हो भन्ने जानकारी दिनुभएको छ। सुरुमा अथर्ववेदका ज्ञाता सुमन्तु मुनिले आफ्ना शिष्यहरूलाई संहिताको शिक्षा दिएको प्रसङ्ग आउँछ। यो ज्ञान सुमन्तुबाट पथ्य र वेददर्श हुँदै कुमुद, शुनक, जाजलि जस्ता मुनिहरूमा सरेको देखिन्छ। यस परम्पराले के स्पष्ट पार्छ भने प्राचीन कालमा ज्ञानको संरक्षण लिखित रूपमा भन्दा पनि मौखिक परम्परा र गुरु-शिष्यको अटुट सम्बन्धबाट भएको थियो। सूतजीले आफ्ना पिता रोमहर्षणले व्यासजीका शिष्यहरूबाट पुराणको शिक्षा लिएको र आफूले ती सबैको अध्ययन गरेको कुरा पनि व्यक्त गर्नुभएको छ। यस अध्यायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको पुराणका दश लक्षणहरूको परिभाषा हो।
पुराण हुनका लागि सर्ग, विसर्ग, वृत्ति, रक्षा, मन्वन्तर, वंश, वंशानुचरित, संस्था, हेतु र अपाश्रय जस्ता विशेषताहरू अनिवार्य मानिएका छन्। सर्गले प्रकृतिको मौलिक सृष्टिलाई जनाउँछ भने विसर्गले चराचर जीवहरूको उत्पत्तिलाई बुझाउँछ। वृत्ति भन्नाले जीवहरूको जीविकोपार्जनको व्यवस्था हो भने रक्षाले भगवान्का अवतारहरूद्वारा गरिने धर्मको रक्षालाई बुझाउँछ। मन्वन्तरमा विभिन्न कालखण्डका मनु र ऋषिहरूको वर्णन हुन्छ। वंश र वंशानुचरितमा राजाहरूको इतिहास र उनीहरूको वंश परम्पराको चर्चा गरिन्छ। संस्था वा लयले प्रलयका प्रकारहरूलाई स्पष्ट पार्दछ भने हेतुले जीवको कर्म र बन्धनको व्याख्या गर्दछ। अन्तिम लक्षण अपाश्रयले परमात्मा वा ब्रह्मलाई बुझाउँछ, जो सबैको आधार हुनुहुन्छ। यसै अध्यायमा अठारवटा मुख्य पुराणहरूको नाम पनि सूचीबद्ध गरिएको छ, जसमा ब्रह्म, पद्म, विष्णु, शिव, भागवत आदि पर्दछन्। यी पुराणहरूले मानव जातिलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको मार्ग प्रशस्त गर्दछन्। अन्त्यमा, गुरु-शिष्य परम्पराले ब्रह्मतेज बढाउने र ज्ञानको ज्योतिलाई प्रज्वलित राखिराख्ने कुरामा जोड दिइएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गम्भीर र चिन्तनयोग्य छ। विशेष गरी 'अपाश्रय' को अवधारणाले ब्रह्मलाई संसारको अन्तिम सत्य र आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति जस्ता मानव चेतनाका अवस्थाहरू बदलिए पनि आत्मा वा ब्रह्म निर्विकार रहन्छ भन्ने वेदान्त दर्शन यहाँ झल्कन्छ। सृष्टि (सर्ग) र प्रलय (संस्था) को चक्रलाई ईश्वरीय लीला र प्रकृतिको गुणक्षोभका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। जीवको कर्म र अविद्यालाई सृष्टिको 'हेतु' मानेर कर्म सिद्धान्तको पुष्टि गरिएको छ। भौतिक जगतका सबै वस्तुमा परमात्मा त्यसरी नै व्याप्त हुनुहुन्छ, जसरी गहनामा सुन वा बीजमा वृक्ष लुकेको हुन्छ। यसले अद्वैत भावना र सर्वेश्वरवादको सङ्केत गर्दछ। योगद्वारा चित्तका वृत्तिहरूलाई निरोध गरी आत्मसाक्षात्कार गर्नु नै जीवनको परम लक्ष्य भएको कुरा दार्शनिक ढङ्गले बुझाइएको छ। पुराणका दश लक्षणले भौतिक र आध्यात्मिक जगतको सन्तुलनलाई दर्शाउँछन्। अन्त्यमा, ज्ञानको हस्तान्तरणलाई केवल सूचनाको आदानप्रदान नभई 'ब्रह्मतेज' को संवर्धन मान्नुले पूर्वीय दर्शनको गरिमा बढाएको छ।
No comments:
Post a Comment