श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः – षष्ठोऽध्यायः
(तक्षकको आगमन र
वेद-शाखा विभाजन)
सूत उवाच –
एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद्
व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन ।
तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना
बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरातः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– सबैका आत्मालाई समान रूपले देख्ने श्रीव्यासपुत्र शुकदेवजीले भन्नुभएको यो कुरा सुनेर विष्णुरात राजा परीक्षितले उहाँको चरणकमलमा शिर झुकाएर नमस्कार गर्दै, हात जोडेर यसो भन्नुभयो ।। १ ।।
राजोवाच –
सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना ।
श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरिः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः राजाले भन्नुभयो– हे करुणामय! हजुरको कृपाले आज म कृतकृत्य भएँ, म सिद्ध भएँ। किनभने हजुरले मलाई साक्षात् अनादि र अनन्त श्रीहरिको कथा सुनाउनुभयो ।। २ ।।
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् ।
अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः तपाईँ जस्ता अच्युत भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका महापुरुषहरूले हामी जस्ता अज्ञानी र संसारको तापले जलेका जीवहरूमाथि कृपा गर्नु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।। ३ ।।
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् ।
यस्यां खलूत्तमःश्लोको भगवाननुवर्ण्यते ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः हामीले हजुरबाट यो पुराणसंहिता श्रवण गर्यौँ, जसमा उत्तम कीर्ति भएका स्वयं भगवान्कै महिमा वर्णन गरिएको छ ।। ४ ।।
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् ।
प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! अब मलाई तक्षक नाग वा अन्य कुनै पनि प्रकारको मृत्युसँग डर छैन। किनभने तपाईँले मलाई अभय प्रदान गर्ने 'ब्रह्म-निर्वाण' (मोक्ष) को दर्शन गराउनुभएको छ र म त्यसमा स्थित भइसकेको छु ।। ५ ।।
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे ।
मुक्तकामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! अब मलाई अनुमति दिनुहोस्। म आफ्नो वाणीलाई भगवान् अधोक्षजमा अर्पण गर्दछु र सबै कामनाहरू त्यागिएको चित्तलाई परमात्मामा प्रवेश गराई प्राण त्याग गर्नेछु ।। ६ ।।
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया ।
भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले मलाई जुन ज्ञान र विज्ञानको निष्ठा देखाउनुभयो, त्यसले मेरो अज्ञान पूर्ण रूपमा नष्ट भएको छ। हजुरले मलाई कल्याणकारी परम भगवत्पदको दर्शन गराइदिनुभयो ।। ७ ।।
सूत उवाच –
इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः ।
जगाम भिक्षुभिः साकं नरदेवेन पूजितः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– राजाले यसो भनेपछि भगवान् शुकदेवले उनलाई अनुमति दिनुभयो। राजाद्वारा पूजित भएपछि उहाँ अन्य भिक्षु (सन्न्यासी) हरूसँगै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।। ८ ।।
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यत्मानमात्मना ।
समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरुः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः राजर्षि परीक्षितले पनि आफ्नो आत्मालाई आफैँले परमात्मामा विलीन गरी समाधिस्थ हुनुभयो। उहाँ हलचल नगरी एउटा ठिङ्ग उभिएको वृक्षझैँ स्थिर भएर परब्रह्मको ध्यानमा लीन हुनुभयो ।। ९ ।।
प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुखः ।
ब्रह्मभूतस्य महायोगी निःसङ्गश्छिन्नसंशयः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः गङ्गाको तटमा पूर्वतर्फ टुप्पा फर्किएका कुशको आसनमा उत्तरतर्फ मुख गरी बसेका ती महायोगी परीक्षित निःसङ्ग र संशयरहित भएर साक्षात् ब्रह्मस्वरूप बन्नुभयो ।। १० ।।
तक्षकः प्रहितो विप्राः क्रुद्धेन द्विजसूनुना ।
हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणहरू! क्रोधित ऋषिकुमार (शृङ्गी) द्वारा पठाइएको तक्षक नागले राजालाई डस्न जाँदै गर्दा बाटोमा कश्यप ऋषिलाई देख्यो ।। ११ ।।
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् ।
द्विजरूपप्रतिच्छन्नः कामरूपोऽदशन्नृपम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः विष उतार्ने विद्यामा निपुण ती कश्यप ऋषिलाई धन दिएर तक्षकले फिर्ता पठायो। त्यसपछि इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्ने तक्षकले ब्राह्मणको भेष धारण गरी राजालाई डस्यो ।। १२ ।।
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना ।
बभूव भस्मसात् सद्यः पश्यतां सर्वदेहिनाम् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः सबै प्राणीहरूले हेर्दाहेर्दै, ब्रह्ममा लीन भइसकेका ती राजर्षिको शरीर तक्षकको विषको ज्वालाले तुरुन्तै जलेर भस्म भयो ।। १३ ।।
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वतः ।
विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादयः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस समय पृथ्वी, आकाश र सबै दिशामा ठूलो हाहाकार मच्चियो। देव, असुर र मानवहरू सबै विस्मित भए ।। १४ ।।
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगुः ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि विबुधाः साधुवादिनः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले दुन्दुभि बजाए, गन्धर्व र अप्सराहरूले गायन गरे। 'साधु-साधु' भन्दै देवताहरूले पुष्पवृष्टि गरे ।। १५ ।।
जन्मेजयः स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् ।
यथाजुहाव संक्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजैः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पितालाई तक्षकले डसेको थाहा पाएपछि जन्मेजय अत्यन्तै क्रोधित भए। उनले ब्राह्मणहरूको सहयोगमा सर्पसत्र यज्ञ सुरु गरी सर्पहरूलाई अग्निमा आहुति दिन थाले ।। १६ ।।
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् ।
दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षकः शरणं ययौ ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः सर्पसत्रको बलिरहेको अग्निमा ठूला-ठूला सर्पहरू जलेको देखेर तक्षक डरायो र इन्द्रको शरणमा गयो ।। १७ ।।
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् ।
उवाच तक्षकः कस्मान्न दह्येतोरगाधमः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः जब परीक्षितपुत्र जन्मेजयले यज्ञमा तक्षक आएको देखेनन्, उनले ब्राह्मणहरूलाई सोधे— "त्यो नीच सर्प तक्षक किन अग्निमा परेर जलिरहेको छैन?" ।। १८ ।।
तं गोपायति राजेन्द्र शक्रः शरणमागतम् ।
तेन संस्तम्भितः सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूले भने— "हे राजेन्द्र! इन्द्रले आफ्नो शरणमा आएको तक्षकलाई बचाएर राखेका छन्। इन्द्रले रक्षा गरेका हुनाले त्यो सर्प अग्निमा खसिरहेको छैन" ।। १९ ।।
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधीः ।
सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः यो सुनेपछि बुद्धिमान् जन्मेजयले पुरोहितहरूलाई भने— "हे ब्राह्मणहरू! त्यसो भए इन्द्रसहित तक्षकलाई नै किन अग्निमा खसाल्नुहुन्न?" ।। २० ।।
तच्छ्रुत्वाऽऽजुहुवुर्विप्राः सहेन्द्रं तक्षकं मखे ।
तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः यो सुनेर ब्राह्मणहरूले इन्द्रसहित तक्षकलाई यज्ञमा आहुति दिन मन्त्र पढे— "हे तक्षक! तिमी इन्द्रसहित तुरुन्तै यस अग्निमा खस" ।। २१ ।।
इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः ।
बभूव सम्भ्रान्तमतिः सविमानः सतक्षकः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको मन्त्रको प्रभावले इन्द्र आफ्नो स्थानबाट विचलित भए। तक्षकसहित इन्द्र आफ्नो विमानसहित आत्तिँदै आकाशबाट खस्न थाले ।। २२ ।।
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् ।
विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः तक्षकका साथ इन्द्रलाई विमानसहित आकाशबाट खसिरहेको देखेर अङ्गिराका पुत्र देवगुरु बृहस्पतिले राजा जन्मेजयलाई भन्नुभयो ।। २३ ।।
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् ।
अनेन पीतममृतमथ वा अजरामरः ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः "हे मनुष्यपति! यो सर्पराज तक्षक तिम्रो हातबाट मारिन योग्य छैन। यसले अमृत पिएको छ, त्यसैले यो अजर र अमर छ" ।। २४ ।।
जीवितं मरणं जन्तोः गतिः स्वेनैव कर्मणा ।
राजंस्ततोऽन्यो नान्यस्य प्रदाता सुखदुःखयोः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! प्राणीको जीवन, मरण र गति आफ्नै कर्मको फल हो। वास्तवमा अरू कोही पनि कसैलाई सुख वा दुःख दिनेवाला छैन" ।। २५ ।।
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्यः क्षुत्तृड् व्याध्यादिभिर्नृप ।
पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः "हे नृप! सर्प, चोर, अग्नि, बिजुली, भोक, प्यास वा रोग—जुनसुकै माध्यमबाट जीवको मृत्यु भए पनि त्यो उसले आफ्नो पूर्वप्रारब्ध कर्मकै फल भोगेको हो" ।। २६ ।।
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् ।
सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले हे राजन्! यो मारणरूप यज्ञलाई रोक्नुहोस्। निर्दोष सर्पहरू जलिरहेका छन्। मानिसले आफ्नो भाग्यमा लेखिएको कुरा नै भोग्नुपर्छ" ।। २७ ।।
सूत उवाच –
र्पसत्रादुपरतः पूजयामास वाक्पतिम् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– महर्षि बृहस्पतिको वचनलाई स्वीकार गर्दै जन्मेजयले "हवस्" भने र सर्पसत्र यज्ञ रोके। उनले देवगुरु बृहस्पतिको उचित पूजा-सत्कार गरे ।। २८ ।।
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया ।
मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूतः भूतेषु गुणवृत्तिभिः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुको यो महामाया यस्तै छ, जसको पार पाउन कठिन छ। यसै मायाका कारण भगवान्कै अंश रहेका जीवहरू गुण र कर्मको चक्रमा परेर मोहित हुन्छन् ।। २९ ।।
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता
मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभिः ।
न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो
मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः जुन तत्वमा आत्मज्ञानीहरूले मायाको भ्रमलाई हटाएका हुन्छन्, जहाँ कुनै दम्भ र डर हुँदैन, जहाँ अनेक प्रकारका तर्क-वितर्क वा विवाद हुँदैन र जहाँ सङ्कल्प-विकल्प गर्ने मनको पनि प्रवेश हुँदैन (त्यो नै परमात्माको स्वरूप हो) ।। ३० ।।
न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं
श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् ।
तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं
निषिध्य चोर्मीन् विरमेत् स्वयं मुनिः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जहाँ कार्य (सृष्टि) र कारण (स्रष्टा) दुवैभन्दा पर परम कल्याण छ, जहाँ अहङ्कार र तीन गुणले युक्त जीवको पनि अस्तित्व रहँदैन, मुनिहरूले सबै मानसिक लहर (ऊर्मि) हरूलाई रोकेर त्यसै परम तत्वमा विश्राम गर्नुपर्छ ।। ३१ ।।
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् य
न्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा
हृदोपगुह्यावसितं समाहितैः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जसलाई 'यो होइन, त्यो होइन' (नेति-नेति) भन्दै सबै दृश्य प्रपञ्च त्याग गर्ने मुनिहरूले 'परम वैष्णव पद' भन्छन्, जहाँ शुद्ध हृदय भएका भक्तहरूले मात्र भगवान्लाई प्राप्त गर्छन् ।। ३२ ।।
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् ।
अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको मनमा शरीर र घरप्रति 'म र मेरो' भन्ने दुर्भाव (अहङ्कार) छैन, उनीहरूले मात्र विष्णुको त्यो परम पद प्राप्त गर्छन् ।। ३३ ।।
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसले अरूका कठोर वचनहरू सहनुपर्छ, कसैको अपमान गर्नु हुँदैन र यो नश्वर शरीरको मोहमा परेर कसैसँग शत्रुता गर्नु हुँदैन ।। ३४ ।।
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः ती कुण्ठारहित बुद्धि भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई मेरो नमस्कार छ, जसको चरणकमलको ध्यान गरेर मैले यो भागवत संहिता अध्ययन गर्ने सामर्थ्य पाएँ ।। ३५ ।।
शौनक उवाच –
पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभिः ।
वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि नः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– हे सौम्य सूतजी! व्यासजीका शिष्य पैल आदि आचार्यहरूले वेदलाई कसरी र कति भागमा विभाजन गरे? हामीलाई यो विस्तारमा बताउनुहोस् ।। ३६ ।।
सूत उवाच –
समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे ब्राह्मण! समाधिस्थ ब्रह्माजीको हृदय-आकाशबाट 'नाद' प्रकट भयो। चित्तका सबै वृत्तिहरू रोकेर ध्यान गर्दा मात्र यो नाद अनुभव गर्न सकिन्छ ।। ३७ ।।
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मनः ।
द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! त्यही नादको उपासना गरेर योगीहरूले द्रव्य, क्रिया र कारक रूपी आफ्नो अन्तःकरणको मयल पखाल्छन् र पुनर्जन्मबाट मुक्त हुन्छन् ।। ३८ ।।
ततोऽभूत्त्रिवृदोङ्कारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् ।
यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि तीन मात्रायुक्त (अ, उ, म) ओङ्कार प्रकट भयो, जो अव्यक्तबाट उत्पन्न भएको र स्वयंप्रकाश छ। ओङ्कार नै परब्रह्म परमात्माको वाचक स्वरूप हो ।। ३९ ।।
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् ।
येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः जब कानका इन्द्रियहरू सुतेका हुन्छन्, तब पनि जसले यस 'स्फोट' (अनाहत ध्वनि) लाई सुन्छ, जसबाट वाणी प्रकट हुन्छ र जसको अभिव्यक्ति हृदय-आकाशमा हुन्छ, त्यही ओङ्कार हो ।। ४० ।।
स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः ।
स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो ओङ्कार आफ्नो धाममा स्थित परमात्माको साक्षात् वाचक (नाम) हो। त्यही सनातन ओङ्कार नै सबै मन्त्र, उपनिषद् र वेदहरूको बीज हो ।। ४१ ।।
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह ।
धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भृगुवंशी शौनक! त्यस ओङ्कारका अ-कार, उ-कार र म-कार गरी तीन वर्णहरू छन्। तिनले नै सत्त्व-रज-तम तीन गुण, ऋग्-यजु-साम तीन नाम, भू-भुव-स्व तीन लोक र जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति तीन अवस्थालाई धारण गर्छन् ।। ४२ ।।
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानजः ।
अन्तःस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अजन्मा भगवान् ब्रह्माजीले अन्तःस्थ (य, र, ल, व), ऊष्म (श, ष, स, ह), स्वर (अ, आ आदि), स्पर्श (क देखि म सम्म) र ह्रस्व-दीर्घ आदि लक्षणले युक्त वर्णमाला (अक्षरसमाम्नाय) सृष्टि गर्नुभयो ।। ४३ ।।
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः ।
सव्याहृतिकान् सोङ्कारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः ती सर्वसमर्थ ब्रह्माजीले आफ्ना चार मुखद्वारा ओङ्कार र व्याहृति (भूः भुवः स्वः) सहित चार वेदहरूको प्रकट गर्नुभयो। ती वेदहरूको प्रकटन यज्ञका चार प्रमुख ऋत्विकहरूको कर्म गराउने उद्देश्यले गरिएको थियो ।। ४४ ।।
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् ।
ते तु धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले ती वेदहरू आफ्ना पुत्रहरू (मरीचि आदि ब्रह्मर्षिहरू) लाई पढाउनुभयो, जो ब्रह्मज्ञानमा निपुण थिए। ती धर्मका उपदेशकहरूले फेरि आफ्ना पुत्रहरूलाई ती वेदहरूको शिक्षा दिए ।। ४५ ।।
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः ।
चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी परम्पराबाट प्राप्त ती वेदहरूलाई प्रत्येक चतुर्युगीको द्वापर युगको सुरुमा महर्षिहरूले विभिन्न भागमा विभाजन गर्दछन् ।। ४६ ।।
क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालतः ।
वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिताः ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः समयको प्रभावले मानिसहरूको आयु, शक्ति र बुद्धि कमजोर भएको देखेर हृदयमा स्थित भगवान्को प्रेरणाले ब्रह्मर्षिहरूले वेदको विभाजन गर्दछन् ।। ४७ ।।
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवाँल्लोकभावनः ।
ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! यस वर्तमान मन्वन्तरमा पनि ब्रह्मा र महादेव आदि लोकपालहरूले धर्मको रक्षाका लागि प्रार्थना गरेपछि जगत्को कल्याण गर्ने भगवान्ले अवतार लिनुभयो ।। ४८ ।।
पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः ।
अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः पराशर ऋषिद्वारा सत्यवतीको गर्भबाट आफ्नो अंशांश कलाले अवतीर्ण भई ती महाभाग भगवान् व्यासले एकै ठाउँमा रहेको वेदलाई चार भागमा विभाजन गर्नुभयो ।। ४९ ।।
ऋगथर्वयजुःसाम्नां राशीनिद्धृत्य वर्गशः ।
चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले ऋग्, अथर्व, यजु र साम वेदका मन्त्रहरूलाई अलग-अलग समूहमा छुट्ट्याएर मणिहरूका समूहजस्तै चारवटा संहिताहरू बनाउनुभयो ।। ५० ।।
तासां स चतुरः शिष्यानुपाहूय महामतिः ।
एकैकां संहितां ब्रह्मन्नैकैकस्मै ददौ विभुः ।। ५१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! ती महामति व्यासजीले आफ्ना चार शिष्यहरूलाई बोलाएर एक-एक जनालाई एक-एकवटा संहिताको अध्ययन गराउनुभयो ।। ५१ ।।
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह ।
वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ।। ५२ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले पैललाई 'बह्वृच' नामक पहिलो ऋग्वेद संहिता र वैशम्पायनलाई 'निगद' नामक यजुर्वेद संहिता सिकाउनुभयो ।। ५२ ।।
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् ।
अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ।। ५३ ।।
नेपाली भावानुवादः सामवेदको 'छन्दोग' संहिता जैमिनिलाई र 'अथर्वाङ्गिरसी' नामक अथर्ववेद संहिता आफ्ना शिष्य सुमन्तुलाई सिकाउनुभयो ।। ५३ ।।
पैलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः ।
बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ।। ५५ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनि पैलले आफ्नो ऋग्वेद संहिता इन्द्रप्रमिति र बाष्कललाई सिकाउनुभयो। बाष्कलले पनि त्यसलाई चार भागमा बाँडेर आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए ।। ५४ ।।
चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव ।
पराशरायाग्निमित्रे इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ।। ५५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भार्गव! संयमी इन्द्रप्रमितिले आफ्नो संहिता बोध्य, याज्ञवल्क्य, पराशर र अग्निमित्रलाई सिकाउनुभयो ।। ५५ ।।
अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयं ऋषिं कविम् ।
तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ।। ५६ ।।
नेपाली भावानुवादः माण्डूकेय ऋषिले आफ्नो संहिताका ज्ञाता देवमित्रलाई सिकाउनुभयो र देवमित्रले सौभरि आदि शिष्यहरूलाई त्यसको शिक्षा दिनुभयो ।। ५६ ।।
शाकल्यस्तत्सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् ।
वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ।। ५७ ।।
नेपाली भावानुवादः माण्डूकेयका छोरा शाकल्यले आफ्नो संहितालाई पाँच भागमा विभाजन गरेर वात्स्य, मुद्गल, शालीय, गोखल्य र शिशिरलाई सिकाउनुभयो ।। ५७ ।।
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्यः सनिरुक्तां स्वसंहिताम् ।
बलाकपैलवैतालविरजेभ्यो ददौ मुनिः ।। ५८ ।।
नेपाली भावानुवादः शाकल्यका शिष्य जातूकर्ण्यले आफ्नो संहितालाई निरुक्तसहित बलाक, पैल, वैताल र विरजलाई सिकाउनुभयो ।। ५८ ।।
बाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् ।
चक्रे वालायनिर्भज्यः काशारश्चैव तां दधुः ।। ५९ ।।
नेपाली भावानुवादः बाष्कलका छोरा बाष्कलिले 'वालखिल्य' नामको संहिता बनाए, जसलाई वालायनि, भज्य र काशारले अध्ययन गरे ।। ५९ ।।
बह्वृचाः संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षभिर्धृताः ।
श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ६० ।।
नेपाली भावानुवादः यी सबै ऋग्वेदका संहिताहरू हुन्, जसलाई यी ब्रह्मर्षिहरूले धारण गरे। यसरी वेदको विभाजनको वृत्तान्त सुन्नाले मानिस सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।। ६० ।।
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् ।
यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहःक्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ।। ६१ ।।
नेपाली भावानुवादः वैशम्पायनका शिष्यहरू 'चरकाध्वर्यु' भनेर चिनिए। उनीहरूले आफ्ना गुरुको ब्रह्महत्याको पाप मोचनका लागि गरिने प्रायश्चित्त व्रतको पालना गरेका थिए ।। ६१ ।।
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् ।
चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ।। ६२ ।।
नेपाली भावानुवादः वैशम्पायनका शिष्य याज्ञवल्क्यले भने— "हे भगवन्! यी अल्पशक्ति भएका शिष्यहरूले गरेको साधारण व्रतबाट के हुन्छ र? म एक्लै यस्तो कठिन तपस्या गर्नेछु" ।। ६२ ।।
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया ।
विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ।। ६३ ।।
नेपाली भावानुवादः यसो भनेपछि गुरु वैशम्पायन क्रोधित हुनुभयो र भन्नुभयो— "तिमीजस्तो ब्राह्मणहरूको अपमान गर्ने शिष्य मलाई चाहिँदैन। तिमीले मसँग जे-जे पढेका छौ, ती सबै तुरुन्तै त्यागिदेऊ" ।। ६३ ।।
देवरातसुतः सोऽपिच्छर्दित्वा यजुषां गणम् ।
ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ।। ६४ ।।
नेपाली भावानुवादः देवरातका पुत्र याज्ञवल्क्यले पनि आफूले पढेका सबै यजुर्वेदका मन्त्रहरू वमन गरेर त्यागिदिनुभयो र त्यहाँबाट जानुभयो। अन्य मुनिहरूले ती छोडिएका यजुर्मन्त्रहरू देखे ।। ६४ ।।
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाऽऽददुः ।
तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन् सुपेशलाः ।। ६५ ।।
नेपाली भावानुवादः ती मुनिहरूले तित्तिरा (तित्रा) चरोको रूप धारण गरेर ती मन्त्रहरूलाई ग्रहण गरे। त्यसैले ती सुन्दर मन्त्रका शाखाहरू 'तैत्तिरीय शाखा' भनेर प्रसिद्ध भए ।। ६५ ।।
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मन् छन्दांस्यधि गवेषयन् ।
गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ।। ६६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! त्यसपछि याज्ञवल्क्यले गुरुसँग नभएका नयाँ मन्त्रहरू प्राप्त गर्नका लागि सूर्यदेवको उपासना गर्नुभयो ।। ६६ ।।
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच –
ओं नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवचितसंवत्सरगणेनापामादानविसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ।। ६७ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीयाज्ञवल्क्यले भन्नुभयो— भगवान् सूर्यलाई नमस्कार छ। हजुर यस जगत्को आत्मा र कालस्वरूप हुनुहुन्छ। ब्रह्मादेखि झारपातसम्मका चार प्रकारका प्राणीहरूको हृदयमा र बाहिर आकाशझैँ व्याप्त भएर हजुर नै क्षण, पल, निमेष र वर्षको रूपमा जललाई लिने र दिने गर्दै यो संसारको यात्रा चलाइरहनुभएको छ ।। ६७ ।।
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्या नुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयत्य वनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति ।। ७० ।।
नेपाली भावानुवादः अन्धकाररूप अजङ्गरले निलेर मृतकझैँ अचेत भएको यस संसारलाई हजुरले आफ्नो कृपादृष्टिले जगाउनुहुन्छ। एउटा राजाले जस्तै दुष्टहरूलाई डर देखाउँदै हजुरले सबैलाई आ-आफ्नो धर्म र कल्याणकारी मार्गमा लगाउनुहुन्छ ।। ७० ।।
परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिः उपहृतार्हणः ।। ७१ ।।
नेपाली भावानुवादः सबै दिशाका लोकपालहरूले कमलको कोसाजस्ता हात जोडेर हजुरको पूजा र वन्दना गर्दछन् ।। ७१ ।।
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभि र्भिवन्दितमहमयातयामयजुःकाम उपसरामीति ।। ७२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भगवन्! तीनै लोकका गुरुहरूद्वारा वन्दित हजुरको चरणकमलमा म नयाँ (अयातयाम) यजुर्मन्त्रहरूको इच्छा लिएर शरणमा आएको छु ।। ७२ ।।
सूत उवाच –
एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो रविः ।
यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादितः ।। ७३ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– यसरी स्तुति गरिएपछि भगवान् सूर्यले प्रसन्न भएर घोडाको रूप (वाजि) धारण गरी मुनि याज्ञवल्क्यलाई कसैले नपढेका नयाँ यजुर्मन्त्रहरू प्रदान गर्नुभयो ।। ७३ ।।
यजुर्भिरकरोच्छाखा दश पञ्च शतैर्विभुः ।
जगृहुर्वाजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यजुर्मन्त्रहरूबाट समर्थ याज्ञवल्क्यले १५ वटा शाखाहरू बनाउनुभयो। सूर्यबाट प्राप्त भएकाले ती शाखाहरूलाई 'वाजसनेयी शाखा' भनियो, जसलाई काण्व र माध्यन्दिन आदि शिष्यहरूले ग्रहण गरे ।। ७४ ।।
जैमिनेः सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनिः ।
सुन्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ।। ७५ ।।
नेपाली भावानुवादः सामवेदका ज्ञाता जैमिनिका सुमन्तु नामका पुत्र थिए र सुमन्तुका छोरा सुन्वान् थिए। जैमिनिले उनीहरू दुवैलाई सामवेदका संहिताहरू सिकाउनुभयो ।। ७५ ।।
सुकर्मा चापि तच्छिष्यः सामवेदतरोर्महान् ।
सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ।। ७६ ।।
नेपाली भावानुवादः जैमिनिका अर्का शिष्य सुकर्माले सामवेदको वृक्षलाई हजारौँ शाखाहरूमा विस्तार गर्नुभयो ।। ७६ ।।
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्यञ्जिश्च सुकर्मणः ।
शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तमः ।। ७७ ।।
नेपाली भावानुवादः सुकर्माका दुई शिष्यहरू कौशल देशका हिरण्यनाभ र पौष्यञ्जि थिए। अर्का शिष्य आवन्त्यले पनि सामवेदको ज्ञान प्राप्त गरे ।। ७७ ।।
उदीच्याः सामगाः शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै ।
पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ।। ७८ ।।
नेपाली भावानुवादः पौष्यञ्जि र आवन्त्यका उत्तर दिशाका पाँच सय शिष्यहरू भए, जसलाई 'उदीच्य सामगामी' भनिन्छ। अरूलाई 'प्राच्य सामगामी' भनिन्छ ।। ७८ ।।
लौगाक्षिर्माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिरेव च ।
पौष्यञ्जिसिष्या जगृहुः संहितास्ते शतं शतम् ।। ७९ ।।
नेपाली भावानुवादः पौष्यञ्जिका शिष्यहरू लौगाक्षि, माङ्गलि, कुल्य, कुशीद र कुक्षिले सय-सयवटा संहिताहरू ग्रहण गरे ।। ७९ ।।
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशति संहिताः ।
शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान् ।। ८० ।।
नेपाली भावानुवादः हिरण्यनाभका शिष्य कृतले २४ वटा संहिताहरू आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए। बाँकी शाखाहरू संयमी आवन्त्यले आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाउनुभयो ।। ८० ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे ब्राह्मण! समाधिस्थ ब्रह्माजीको हृदय-आकाशबाट 'नाद' प्रकट भयो। चित्तका सबै वृत्तिहरू रोकेर ध्यान गर्दा मात्र यो नाद अनुभव गर्न सकिन्छ ।। ३७ ।।
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मनः ।
द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! त्यही नादको उपासना गरेर योगीहरूले द्रव्य, क्रिया र कारक रूपी आफ्नो अन्तःकरणको मयल पखाल्छन् र पुनर्जन्मबाट मुक्त हुन्छन् ।। ३८ ।।
ततोऽभूत्त्रिवृदोङ्कारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् ।
यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि तीन मात्रायुक्त (अ, उ, म) ओङ्कार प्रकट भयो, जो अव्यक्तबाट उत्पन्न भएको र स्वयंप्रकाश छ। ओङ्कार नै परब्रह्म परमात्माको वाचक स्वरूप हो ।। ३९ ।।
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् ।
येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः जब कानका इन्द्रियहरू सुतेका हुन्छन्, तब पनि जसले यस 'स्फोट' (अनाहत ध्वनि) लाई सुन्छ, जसबाट वाणी प्रकट हुन्छ र जसको अभिव्यक्ति हृदय-आकाशमा हुन्छ, त्यही ओङ्कार हो ।। ४० ।।
स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः ।
स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो ओङ्कार आफ्नो धाममा स्थित परमात्माको साक्षात् वाचक (नाम) हो। त्यही सनातन ओङ्कार नै सबै मन्त्र, उपनिषद् र वेदहरूको बीज हो ।। ४१ ।।
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह ।
धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भृगुवंशी शौनक! त्यस ओङ्कारका अ-कार, उ-कार र म-कार गरी तीन वर्णहरू छन्। तिनले नै सत्त्व-रज-तम तीन गुण, ऋग्-यजु-साम तीन नाम, भू-भुव-स्व तीन लोक र जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति तीन अवस्थालाई धारण गर्छन् ।। ४२ ।।
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानजः ।
अन्तःस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अजन्मा भगवान् ब्रह्माजीले अन्तःस्थ (य, र, ल, व), ऊष्म (श, ष, स, ह), स्वर (अ, आ आदि), स्पर्श (क देखि म सम्म) र ह्रस्व-दीर्घ आदि लक्षणले युक्त वर्णमाला (अक्षरसमाम्नाय) सृष्टि गर्नुभयो ।। ४३ ।।
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः ।
सव्याहृतिकान् सोङ्कारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः ती सर्वसमर्थ ब्रह्माजीले आफ्ना चार मुखद्वारा ओङ्कार र व्याहृति (भूः भुवः स्वः) सहित चार वेदहरूको प्रकट गर्नुभयो। ती वेदहरूको प्रकटन यज्ञका चार प्रमुख ऋत्विकहरूको कर्म गराउने उद्देश्यले गरिएको थियो ।। ४४ ।।
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् ।
ते तु धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले ती वेदहरू आफ्ना पुत्रहरू (मरीचि आदि ब्रह्मर्षिहरू) लाई पढाउनुभयो, जो ब्रह्मज्ञानमा निपुण थिए। ती धर्मका उपदेशकहरूले फेरि आफ्ना पुत्रहरूलाई ती वेदहरूको शिक्षा दिए ।। ४५ ।।
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः ।
चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी परम्पराबाट प्राप्त ती वेदहरूलाई प्रत्येक चतुर्युगीको द्वापर युगको सुरुमा महर्षिहरूले विभिन्न भागमा विभाजन गर्दछन् ।। ४६ ।।
क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालतः ।
वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिताः ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः समयको प्रभावले मानिसहरूको आयु, शक्ति र बुद्धि कमजोर भएको देखेर हृदयमा स्थित भगवान्को प्रेरणाले ब्रह्मर्षिहरूले वेदको विभाजन गर्दछन् ।। ४७ ।।
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवाँल्लोकभावनः ।
ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! यस वर्तमान मन्वन्तरमा पनि ब्रह्मा र महादेव आदि लोकपालहरूले धर्मको रक्षाका लागि प्रार्थना गरेपछि जगत्को कल्याण गर्ने भगवान्ले अवतार लिनुभयो ।। ४८ ।।
पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः ।
अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः पराशर ऋषिद्वारा सत्यवतीको गर्भबाट आफ्नो अंशांश कलाले अवतीर्ण भई ती महाभाग भगवान् व्यासले एकै ठाउँमा रहेको वेदलाई चार भागमा विभाजन गर्नुभयो ।। ४९ ।।
ऋगथर्वयजुःसाम्नां राशीनिद्धृत्य वर्गशः ।
चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले ऋग्, अथर्व, यजु र साम वेदका मन्त्रहरूलाई अलग-अलग समूहमा छुट्ट्याएर मणिहरूका समूहजस्तै चारवटा संहिताहरू बनाउनुभयो ।। ५० ।।
तासां स चतुरः शिष्यानुपाहूय महामतिः ।
एकैकां संहितां ब्रह्मन्नैकैकस्मै ददौ विभुः ।। ५१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! ती महामति व्यासजीले आफ्ना चार शिष्यहरूलाई बोलाएर एक-एक जनालाई एक-एकवटा संहिताको अध्ययन गराउनुभयो ।। ५१ ।।
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह ।
वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ।। ५२ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले पैललाई 'बह्वृच' नामक पहिलो ऋग्वेद संहिता र वैशम्पायनलाई 'निगद' नामक यजुर्वेद संहिता सिकाउनुभयो ।। ५२ ।।
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् ।
अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ।। ५३ ।।
नेपाली भावानुवादः सामवेदको 'छन्दोग' संहिता जैमिनिलाई र 'अथर्वाङ्गिरसी' नामक अथर्ववेद संहिता आफ्ना शिष्य सुमन्तुलाई सिकाउनुभयो ।। ५३ ।।
पैलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः ।
बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ।। ५५ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनि पैलले आफ्नो ऋग्वेद संहिता इन्द्रप्रमिति र बाष्कललाई सिकाउनुभयो। बाष्कलले पनि त्यसलाई चार भागमा बाँडेर आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए ।। ५४ ।।
चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव ।
पराशरायाग्निमित्रे इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ।। ५५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भार्गव! संयमी इन्द्रप्रमितिले आफ्नो संहिता बोध्य, याज्ञवल्क्य, पराशर र अग्निमित्रलाई सिकाउनुभयो ।। ५५ ।।
अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयं ऋषिं कविम् ।
तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ।। ५६ ।।
नेपाली भावानुवादः माण्डूकेय ऋषिले आफ्नो संहिताका ज्ञाता देवमित्रलाई सिकाउनुभयो र देवमित्रले सौभरि आदि शिष्यहरूलाई त्यसको शिक्षा दिनुभयो ।। ५६ ।।
शाकल्यस्तत्सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् ।
वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ।। ५७ ।।
नेपाली भावानुवादः माण्डूकेयका छोरा शाकल्यले आफ्नो संहितालाई पाँच भागमा विभाजन गरेर वात्स्य, मुद्गल, शालीय, गोखल्य र शिशिरलाई सिकाउनुभयो ।। ५७ ।।
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्यः सनिरुक्तां स्वसंहिताम् ।
बलाकपैलवैतालविरजेभ्यो ददौ मुनिः ।। ५८ ।।
नेपाली भावानुवादः शाकल्यका शिष्य जातूकर्ण्यले आफ्नो संहितालाई निरुक्तसहित बलाक, पैल, वैताल र विरजलाई सिकाउनुभयो ।। ५८ ।।
बाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् ।
चक्रे वालायनिर्भज्यः काशारश्चैव तां दधुः ।। ५९ ।।
नेपाली भावानुवादः बाष्कलका छोरा बाष्कलिले 'वालखिल्य' नामको संहिता बनाए, जसलाई वालायनि, भज्य र काशारले अध्ययन गरे ।। ५९ ।।
बह्वृचाः संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षभिर्धृताः ।
श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ६० ।।
नेपाली भावानुवादः यी सबै ऋग्वेदका संहिताहरू हुन्, जसलाई यी ब्रह्मर्षिहरूले धारण गरे। यसरी वेदको विभाजनको वृत्तान्त सुन्नाले मानिस सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।। ६० ।।
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् ।
यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहःक्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ।। ६१ ।।
नेपाली भावानुवादः वैशम्पायनका शिष्यहरू 'चरकाध्वर्यु' भनेर चिनिए। उनीहरूले आफ्ना गुरुको ब्रह्महत्याको पाप मोचनका लागि गरिने प्रायश्चित्त व्रतको पालना गरेका थिए ।। ६१ ।।
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् ।
चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ।। ६२ ।।
नेपाली भावानुवादः वैशम्पायनका शिष्य याज्ञवल्क्यले भने— "हे भगवन्! यी अल्पशक्ति भएका शिष्यहरूले गरेको साधारण व्रतबाट के हुन्छ र? म एक्लै यस्तो कठिन तपस्या गर्नेछु" ।। ६२ ।।
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया ।
विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ।। ६३ ।।
नेपाली भावानुवादः यसो भनेपछि गुरु वैशम्पायन क्रोधित हुनुभयो र भन्नुभयो— "तिमीजस्तो ब्राह्मणहरूको अपमान गर्ने शिष्य मलाई चाहिँदैन। तिमीले मसँग जे-जे पढेका छौ, ती सबै तुरुन्तै त्यागिदेऊ" ।। ६३ ।।
देवरातसुतः सोऽपिच्छर्दित्वा यजुषां गणम् ।
ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ।। ६४ ।।
नेपाली भावानुवादः देवरातका पुत्र याज्ञवल्क्यले पनि आफूले पढेका सबै यजुर्वेदका मन्त्रहरू वमन गरेर त्यागिदिनुभयो र त्यहाँबाट जानुभयो। अन्य मुनिहरूले ती छोडिएका यजुर्मन्त्रहरू देखे ।। ६४ ।।
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाऽऽददुः ।
तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन् सुपेशलाः ।। ६५ ।।
नेपाली भावानुवादः ती मुनिहरूले तित्तिरा (तित्रा) चरोको रूप धारण गरेर ती मन्त्रहरूलाई ग्रहण गरे। त्यसैले ती सुन्दर मन्त्रका शाखाहरू 'तैत्तिरीय शाखा' भनेर प्रसिद्ध भए ।। ६५ ।।
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मन् छन्दांस्यधि गवेषयन् ।
गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ।। ६६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! त्यसपछि याज्ञवल्क्यले गुरुसँग नभएका नयाँ मन्त्रहरू प्राप्त गर्नका लागि सूर्यदेवको उपासना गर्नुभयो ।। ६६ ।।
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच –
ओं नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवचितसंवत्सरगणेनापामादानविसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ।। ६७ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीयाज्ञवल्क्यले भन्नुभयो— भगवान् सूर्यलाई नमस्कार छ। हजुर यस जगत्को आत्मा र कालस्वरूप हुनुहुन्छ। ब्रह्मादेखि झारपातसम्मका चार प्रकारका प्राणीहरूको हृदयमा र बाहिर आकाशझैँ व्याप्त भएर हजुर नै क्षण, पल, निमेष र वर्षको रूपमा जललाई लिने र दिने गर्दै यो संसारको यात्रा चलाइरहनुभएको छ ।। ६७ ।।
यदु
ह वाव विबुधर्षभ
सवितरदस्तपत्यनुसवनमहरराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिनबीजावभर्जन भगवतः
समभिधीमहि तपनमण्डलम् ।। ६८ ।।
नेपाली
भावानुवादः हे देवश्रेष्ठ! हे सवितृदेव! हजुरको
यो तपनमण्डल जसले तीनै समय वेदविधिअनुसार उपासना गर्नेहरूको सम्पूर्ण पाप र त्यसको
बीउलाई भष्म गरिदिन्छ, हामी त्यसै मण्डलको
ध्यान गर्दछौँ ।। ६८ ।।य
इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानांमनइ्न्द्रियासुगणाननात्मनः
स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ।। ६९ ।।
नेपाली
भावानुवादः हजुर नै चराचर प्राणीहरूको मन, इन्द्रिय र प्राणलाई भित्र बसेर सञ्चालन गर्ने
अन्तर्यामी हुनुहुन्छ ।। ६९ ।।य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्या नुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयत्य वनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति ।। ७० ।।
नेपाली भावानुवादः अन्धकाररूप अजङ्गरले निलेर मृतकझैँ अचेत भएको यस संसारलाई हजुरले आफ्नो कृपादृष्टिले जगाउनुहुन्छ। एउटा राजाले जस्तै दुष्टहरूलाई डर देखाउँदै हजुरले सबैलाई आ-आफ्नो धर्म र कल्याणकारी मार्गमा लगाउनुहुन्छ ।। ७० ।।
परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिः उपहृतार्हणः ।। ७१ ।।
नेपाली भावानुवादः सबै दिशाका लोकपालहरूले कमलको कोसाजस्ता हात जोडेर हजुरको पूजा र वन्दना गर्दछन् ।। ७१ ।।
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभि र्भिवन्दितमहमयातयामयजुःकाम उपसरामीति ।। ७२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भगवन्! तीनै लोकका गुरुहरूद्वारा वन्दित हजुरको चरणकमलमा म नयाँ (अयातयाम) यजुर्मन्त्रहरूको इच्छा लिएर शरणमा आएको छु ।। ७२ ।।
सूत उवाच –
एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो रविः ।
यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादितः ।। ७३ ।।
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– यसरी स्तुति गरिएपछि भगवान् सूर्यले प्रसन्न भएर घोडाको रूप (वाजि) धारण गरी मुनि याज्ञवल्क्यलाई कसैले नपढेका नयाँ यजुर्मन्त्रहरू प्रदान गर्नुभयो ।। ७३ ।।
यजुर्भिरकरोच्छाखा दश पञ्च शतैर्विभुः ।
जगृहुर्वाजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यजुर्मन्त्रहरूबाट समर्थ याज्ञवल्क्यले १५ वटा शाखाहरू बनाउनुभयो। सूर्यबाट प्राप्त भएकाले ती शाखाहरूलाई 'वाजसनेयी शाखा' भनियो, जसलाई काण्व र माध्यन्दिन आदि शिष्यहरूले ग्रहण गरे ।। ७४ ।।
जैमिनेः सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनिः ।
सुन्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ।। ७५ ।।
नेपाली भावानुवादः सामवेदका ज्ञाता जैमिनिका सुमन्तु नामका पुत्र थिए र सुमन्तुका छोरा सुन्वान् थिए। जैमिनिले उनीहरू दुवैलाई सामवेदका संहिताहरू सिकाउनुभयो ।। ७५ ।।
सुकर्मा चापि तच्छिष्यः सामवेदतरोर्महान् ।
सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ।। ७६ ।।
नेपाली भावानुवादः जैमिनिका अर्का शिष्य सुकर्माले सामवेदको वृक्षलाई हजारौँ शाखाहरूमा विस्तार गर्नुभयो ।। ७६ ।।
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्यञ्जिश्च सुकर्मणः ।
शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तमः ।। ७७ ।।
नेपाली भावानुवादः सुकर्माका दुई शिष्यहरू कौशल देशका हिरण्यनाभ र पौष्यञ्जि थिए। अर्का शिष्य आवन्त्यले पनि सामवेदको ज्ञान प्राप्त गरे ।। ७७ ।।
उदीच्याः सामगाः शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै ।
पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ।। ७८ ।।
नेपाली भावानुवादः पौष्यञ्जि र आवन्त्यका उत्तर दिशाका पाँच सय शिष्यहरू भए, जसलाई 'उदीच्य सामगामी' भनिन्छ। अरूलाई 'प्राच्य सामगामी' भनिन्छ ।। ७८ ।।
लौगाक्षिर्माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिरेव च ।
पौष्यञ्जिसिष्या जगृहुः संहितास्ते शतं शतम् ।। ७९ ।।
नेपाली भावानुवादः पौष्यञ्जिका शिष्यहरू लौगाक्षि, माङ्गलि, कुल्य, कुशीद र कुक्षिले सय-सयवटा संहिताहरू ग्रहण गरे ।। ७९ ।।
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशति संहिताः ।
शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान् ।। ८० ।।
नेपाली भावानुवादः हिरण्यनाभका शिष्य कृतले २४ वटा संहिताहरू आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए। बाँकी शाखाहरू संयमी आवन्त्यले आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाउनुभयो ।। ८० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
वेदशाखाप्रणयनं नाम षष्ठोऽध्यायः
॥ ६ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायमा राजा परीक्षितको मोक्ष र वेदका शाखाहरूको विस्तारको वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले शुकदेवजीबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरेपछि मृत्युको भय पूर्ण रूपमा त्याग गर्दछन् र परमात्मामा लीन भएर समाधिस्थ हुन्छन्। उनले गङ्गा तटमा उत्तरतर्फ मुख गरी बसेर आफ्नो प्राणलाई ब्रह्ममा विलीन गराउँछन्। यसै समयमा शृङ्गी ऋषिको श्राप पूरा गर्न तक्षक नाग त्यहाँ पुग्छ र बाटोमा कश्यप ऋषिलाई धन दिएर फर्काउँछ। तक्षकले ब्राह्मणको भेषमा आएर परीक्षितलाई डस्छ, तर राजा पहिले नै ब्रह्मलीन भइसकेकाले उनको शरीर मात्र भष्म हुन्छ। राजाको यस्तो शान्त र गौरवमय मृत्यु देखेर देवताहरूले पुष्पवृष्टि गर्दछन्। आफ्ना पिताको मृत्युको बदला लिन जन्मेजयले सर्पसत्र यज्ञ सुरु गर्दछन्, जसमा ठूला-ठूला सर्पहरू भष्म हुन थाल्छन्। तक्षक डराएर इन्द्रको शरणमा जान्छ र जन्मेजयले इन्द्रसहित तक्षकलाई आहुति दिन मन्त्र पढ्न लगाउँछन्। यो विनाश रोक्न देवगुरु बृहस्पति प्रकट हुनुहुन्छ र जन्मेजयलाई सम्झाउनुहुन्छ कि मृत्यु र दुःख कर्मको फल हो, कसैले कसैलाई मार्न सक्दैन। बृहस्पतिको उपदेश मानेर जन्मेजयले यज्ञ रोक्दछन् र सबैमा शान्ति छाउँछ। यसपछि शौनक ऋषिको प्रश्नमा सूतजीले वेदको विभाजनको प्रक्रिया बताउनुहुन्छ। ब्रह्माजीको हृदय-आकाशबाट उत्पन्न ओङ्कार नै सबै वेदको बीज हो भन्ने स्पष्ट पारिएको छ। द्वापर युगको अन्त्यमा भगवान् व्यासले मन्द बुद्धिका मानिसहरूको हितका लागि एकै ठाउँमा रहेको वेदलाई चार भागमा विभाजन गर्नुभयो। व्यासजीले आफ्ना चार शिष्य पैल, वैशम्पायन, जैमिनी र सुमन्तुलाई क्रमशः ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेदको शिक्षा दिनुभयो। यजुर्वेदको प्रसङ्गमा याज्ञवल्क्य र उनका गुरु वैशम्पायनबिचको विवादको रोचक कथा छ, जहाँ याज्ञवल्क्यले गुरुको शिक्षा त्याग गरेपछि सूर्यको उपासना गरेर नयाँ यजुर्मन्त्र प्राप्त गर्दछन्। यसरी यो अध्यायले ज्ञान, कर्म र परम्पराको सुन्दर सङ्गम प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले आत्माको अविनाशित्व र कर्मको सिद्धान्तलाई जोड दिएको छ। राजा परीक्षितको समाधिले देखाउँछ कि आत्मज्ञानीका लागि मृत्यु केवल एउटा भौतिक घटना मात्र हो, जसले उसको वास्तविक सत्तालाई स्पर्श गर्न सक्दैन। देवगुरु बृहस्पतिको उपदेशले "प्रारब्ध" को महत्त्व बुझाउँछ—प्रत्येक प्राणीले आफ्नै कर्मको फल भोग्ने हो, कोही कसैको सुख वा दुःखको वास्तविक कारण हुन सक्दैन। वेदको उत्पत्ति ओङ्कारबाट भएको कुराले यो स्पष्ट पार्छ कि सारा ब्रह्माण्डको ज्ञानको स्रोत एउटै परमतत्त्व हो। याज्ञवल्क्यको कथाले गुरु र शिष्यको सम्बन्धका साथै सत्य र ज्ञानको खोजीमा व्यक्तिको निष्ठालाई दर्शाउँछ। "नेति-नेति" (यो होइन, त्यो होइन) को प्रक्रियाबाट मात्र परम पद प्राप्त हुन्छ भन्ने उपदेशले अद्वैत दर्शनको सार खिचेको छ। अन्ततः यो अध्यायले मायाको शक्ति र त्यसबाट मुक्त हुने मार्गको रूपमा भगवत्भक्ति र ज्ञानलाई स्थापना गरेको छ।
No comments:
Post a Comment