श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः – षष्ठोऽध्यायः
सूत उवाच –
एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद्
व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन ।
तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना
बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरातः ।।१।।
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ– सबैका आत्मालाई समान रूपले देख्ने श्रीव्यासपुत्र शुकदेवजीले भन्नुभएको यो कुरा सुनेर विष्णुरात राजा परीक्षितले उहाँको चरणकमलमा शिर झुकाएर नमस्कार गर्दै हात जोडेर यसो भन्नुभयो ।।१।।
राजोवाच –
सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना ।
श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरिः ।।२।।
नेपाली भावानुवाद: राजाले भन्नुभयो– हे करुणामय! हजुरको कृपाले आज म कृतकृत्य भएँ, म सिद्ध भएँ। किनकि हजुरले मलाई साक्षात् अनादि र अनन्त श्रीहरिको कथा सुनाउनुभयो ।।२।।
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् ।
अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः ।।३।।
नेपाली भावानुवाद: तपाईं जस्ता अच्युत भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका महापुरुषहरूले हामी जस्ता अज्ञानी र संसारको तापले जलेका जीवहरूमाथि कृपा गर्नु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।।३।।
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् ।
यस्यां खलूत्तमःश्लोको भगवाननुवर्ण्यते ।।४।।
नेपाली भावानुवाद: हामीले हजुरबाट यो पुराणसंहिता श्रवण गर्यौं, जसमा उत्तम कीर्ति भएका स्वयं भगवान्कै महिमा वर्णन गरिएको छ ।।४।।
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् ।
प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ।।५।।
नेपाली भावानुवाद: हे भगवन! अब मलाई तक्षक नाग वा अन्य कुनै पनि प्रकारको मृत्युसँग डर छैन। किनकि तपाईंले मलाई अभय प्रदान गर्ने 'ब्रह्म-निर्वाण' (मोक्ष) को दर्शन गराउनुभएको छ र म त्यसमा स्थित भइसकेको छु ।।५।।
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे ।
मुक्तकामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ।।६।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मण! अब मलाई अनुमति दिनुहोस्। म आफ्नो वाणीलाई भगवान् अधोक्षजमा अर्पण गर्दछु र सबै कामनाहरू त्यागिएको चित्तलाई परमात्मामा प्रवेश गराई प्राण त्याग गर्नेछु ।।६।।
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया ।
भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ।।७।।
नेपाली भावानुवाद: हजुरले मलाई जुन ज्ञान र विज्ञानको निष्ठा देखाउनुभयो, त्यसले मेरो अज्ञान पूर्ण रूपमा नष्ट भएको छ। हजुरले मलाई कल्याणकारी परम भगवत्पदको दर्शन गराइदिनुभयो ।।७।।
सूत उवाच - इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः ।
जगाम भिक्षुभिः साकं नरदेवेन पूजितः ।।८।।
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ– राजाले यसो भनेपछि भगवान् शुकदेवले उनलाई अनुमति दिनुभयो। राजाद्वारा पूजित भएपछि उहाँ अन्य भिक्षु (सन्न्यासी) हरूसँगै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।।८।।
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यत्मानमात्मना ।
समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरुः ।।९।।
नेपाली भावानुवाद: राजर्षि परीक्षितले पनि आफ्नो आत्मालाई आफैँले परमात्मामा विलीन गरी समाधिस्थ हुनुभयो। उहाँ हलचल नगरी एउटा ठिंग उभिएको वृक्ष झैँ स्थिर भएर परब्रह्मको ध्यानमा लीन हुनुभयो ।।९।।
प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुखः ।
ब्रह्मभूतो महायोगी निःसङ्गश्छिन्नसंशयः ।।१०।।
नेपाली भावानुवाद: गङ्गाको तटमा पूर्वतर्फ टुप्पा फर्किएका कुशको आसनमा उत्तरतर्फ मुख गरी बसेका ती महायोगी परीक्षित निःसङ्ग र संशयरहित भएर साक्षात् ब्रह्मस्वरूप बन्नुभयो ।।१०।।
तक्षकः प्रहितो विप्राः क्रुद्धेन द्विजसूनुना ।
हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ।।११।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मणहरू! क्रोधित ऋषिकुमार (शृङ्गी) द्वारा पठाइएको तक्षक नागले राजालाई डस्न जाँदै गर्दा बाटोमा कश्यप ऋषिलाई देख्यो ।।११।।
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् ।
द्विजरूपप्रतिच्छन्नः कामरूपोऽदशन्नृपम् ।।१२।।
नेपाली भावानुवाद: विष उतार्ने विद्यामा निपुण ती कश्यप ऋषिलाई धन दिएर तक्षकले फिर्ता पठायो। त्यसपछि इच्छा अनुसार रूप बदल्न सक्ने तक्षकले ब्राह्मणको भेष धारण गरी राजालाई डस्यो ।।१२।।
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना ।
बभूव भस्मसात् सद्यः पश्यतां सर्वदेहिनाम् ।।१३।।
नेपाली भावानुवाद: सबै प्राणीहरूले हेर्दाहेर्दै, ब्रह्ममा लीन भइसकेका ती राजर्षिको शरीर तक्षकको विषको ज्वालाले तुरुन्तै जलेर खरानी भयो ।।१३।।
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वतः ।
विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादयः ।।१४।।
नेपाली भावानुवाद: त्यस समय पृथ्वी, आकाश र सबै दिशामा ठूलो हाहाकार मच्चियो। देव, असुर र मानवहरू सबै विस्मित भए ।।१४।।
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगुः ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि विबुधाः साधुवादिनः ।।१५।।
नेपाली भावानुवाद: देवताहरूले दुन्दुभि बजाए, गन्धर्व र अप्सराहरूले गायन गरे। 'साधु-साधु' भन्दै देवताहरूले पुष्पवृष्टि गरे ।।१५।।
जन्मेजयः स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् ।
यथाजुहाव सन्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजैः ।।१६।।
नेपाली भावानुवाद: आफ्ना पितालाई तक्षकले डसेको थाहा पाएपछि जन्मेजय अत्यन्तै क्रोधित भए। उनले ब्राह्मणहरूको सहयोगमा सर्पसत्र यज्ञ सुरु गरी सर्पहरूलाई अग्निमा आहुति दिन थाले ।।१६।।
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् ।
दृष्ट्वेेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षकः शरणं ययौ ।।१७।।
नेपाली भावानुवाद: सर्पसत्रको बलिरहेको अग्निमा ठूला-ठूला सर्पहरू जलेको देखेर तक्षक डरायो र इन्द्रको शरणमा गयो ।।१७।।
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् ।
उवाच तक्षकः कस्मान्न दह्येतोरगाधमः ।।१८।।
नेपाली भावानुवाद: जब परीक्षितपुत्र जन्मेजयले यज्ञमा तक्षक आएको देखेनन्, उनले ब्राह्मणहरूलाई सोधे— "त्यो नीच सर्प तक्षक किन अग्निमा परेर जलिरहेको छैन?" ।।१८।।
तं गोपायति राजेन्द्र शक्रः शरणमागतम् ।
तेन संस्तम्भितः सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ।।१९।।
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मणहरूले भने— "हे राजेन्द्र! इन्द्रले आफ्नो शरणमा आएको तक्षकलाई बचाएर राखेका छन्। इन्द्रले रक्षा गरेका हुनाले त्यो सर्प अग्निमा खसिरहेको छैन" ।।१९।।
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधीः ।
सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ।।२०।।
नेपाली भावानुवाद: यो सुनेपछि बुद्धिमान जन्मेजयले पुरोहितहरूलाई भने— "हे ब्राह्मणहरू! त्यसो भए इन्द्रसहित तक्षकलाई नै किन अग्निमा खसाल्नुहुन्न?" ।।२०।।
तच्छ्रुत्वाऽऽजुहुवुर्विप्राः सहेन्द्रं तक्षकं मखे ।
तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ।।२१।।
नेपाली भावानुवाद: यो सुनेर ब्राह्मणहरूले इन्द्रसहित तक्षकलाई यज्ञमा आहुति दिन मन्त्र पढे— "हे तक्षक! तिमी इन्द्रसहित तुरुन्तै यस अग्निमा खस" ।।२१।।
इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः ।
बभूव सम्भ्रान्तमतिः सविमानः सतक्षकः ।।२२।।
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मणहरूको मन्त्रको प्रभावले इन्द्र आफ्नो स्थानबाट विचलित भए। तक्षकसहित इन्द्र आफ्नो विमानसहित आत्तिँदै आकाशबाट खस्न थाले ।।२२।।
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् ।
विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः ।।२३।।
नेपाली भावानुवाद: तक्षकका साथ इन्द्रलाई विमानसहित आकाशबाट खसिरहेको देखेर अङ्गिराका पुत्र देवगुरु बृहस्पतिले राजा जन्मेजयलाई भन्नुभयो ।।२३।।
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् ।
अनेन पीतममृतमथ वा अजरामरः ।।२४।।
नेपाली भावानुवाद: "हे मनुष्यपति! यो सर्पराज तक्षक तिम्रो हातबाट मारिन योग्य छैन। यसले अमृत पिएको छ, त्यसैले यो अजर र अमर छ" ।।२४।।
जीवितं मरणं जन्तोः गतिः स्वेनैव कर्मणा ।
राजंस्ततोऽन्यो नान्यस्य प्रदाता सुखदुःखयोः ।।२५।।
नेपाली भावानुवाद: "हे राजन्! प्राणीको जीवन, मरण र गति आफ्नै कर्मको फल हो। वास्तवमा अरू कोही पनि कसैलाई सुख वा दुःख दिनेवाला छैन" ।।२५।।
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्यः क्षुत्तृड् व्याध्यादिभिर्नृप ।
पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ।।२६।।
नेपाली भावानुवाद: "हे नृप! सर्प, चोर, अग्नि, बिजुली, भोक, प्यास वा रोग—जुनसुकै माध्यमबाट जीवको मृत्यु भए पनि त्यो उसले आफ्नो पूर्वप्रारब्ध कर्मकै फल भोगेको हो" ।।२६।।
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् ।
सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ।।२७।।
नेपाली भावानुवाद: "त्यसैले हे राजन्! यो मारणरुपी यज्ञलाई रोक्नुहोस्। निर्दोष सर्पहरू जलिरहेका छन्। मानिसले आफ्नो भाग्यमा लेखिएको कुरा नै भोग्नुपर्छ" ।।२७।।
सूत उवाच – इत्युक्तः स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वचः ।
सर्पसत्रादुपरतः पूजयामास वाक्पतिम् ।।२८।।
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ– महर्षि बृहस्पतिको वचनलाई स्वीकार गर्दै जन्मेजयले "हवस्" भने र सर्पसत्र यज्ञ रोके। उनले देवगुरु बृहस्पतिको उचित पूजा-सत्कार गरे ।।२८।।
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया ।
मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभिः ।।२९।।
नेपाली भावानुवाद: भगवान् विष्णुको यो महामाया यस्तै छ, जसको पार पाउन कठिन छ। यसै मायाका कारण भगवान्कै अंश रहेका जीवहरू गुण र कर्मको चक्रमा परेर मोहित हुन्छन् ।।२९।।
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता
मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभिः ।
न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो
मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ।।३०।।
नेपाली भावानुवाद: जुन तत्वमा आत्मज्ञानीहरूले मायाको भ्रमलाई हटाएका हुन्छन्, जहाँ कुनै दम्भ र डर हुँदैन, जहाँ अनेक प्रकारका तर्क-वितर्क वा विवाद हुँदैन र जहाँ संकल्प-विकल्प गर्ने मनको पनि प्रवेश हुँदैन (त्यो नै परमात्माको स्वरूप हो) ।।३०।।
न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं
श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् ।
तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं
निषिध्य चोर्मीन् विरमेत् स्वयं मुनिः ।।३१।।
नेपाली भावानुवाद: जहाँ कार्य (सृष्टि) र कारण (स्रष्टा) दुवैभन्दा पर परम कल्याण छ, जहाँ अहंकार र तीन गुणले युक्त जीवको पनि अस्तित्व रहँदैन, मुनिहरूले सबै मानसिक लहर (ऊर्मि) हरूलाई रोकेर त्यसै परम तत्वमा विश्राम गर्नुपर्छ ।।३१।।
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद्
यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा
हृदोपगुह्यावसितं समाहितैः ।।३२।।
नेपाली भावानुवाद: जसलाई 'यो होइन, त्यो होइन' (नेति-नेति) भन्दै सबै दृश्य प्रपञ्च त्याग गर्ने मुनिहरूले 'परम वैष्णव पद' भन्छन्, जहाँ शुद्ध हृदय भएका भक्तहरूले मात्र भगवान्लाई प्राप्त गर्छन् ।।३२।।
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् ।
अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ।।३३।।
नेपाली भावानुवाद: जसको मनमा शरीर र घरप्रति 'म र मेरो' भन्ने दुर्भाव (अहंकार) छैन, उनीहरूले मात्र विष्णुको त्यो परम पद प्राप्त गर्छन् ।।३३।।
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ।।३४।।
नेपाली भावानुवाद: मानिसले अरूका कठोर वचनहरू सहनुपर्छ, कसैको अपमान गर्नु हुँदैन र यो नश्वर शरीरको मोहमा परेर कसैसँग शत्रुता गर्नु हुँदैन ।।३४।।
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ।।३५।।
नेपाली भावानुवाद: ती कुण्ठारहित बुद्धि भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई मेरो नमस्कार छ, जसको चरणकमलको ध्यान गरेर मैले यो भागवत संहिता अध्ययन गर्ने सामर्थ्य पाएँ ।।३५।।
शौनक उवाच –
पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभिः ।
वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि नः ।।३६।।
नेपाली भावानुवाद: शौनकजीले सोध्नुभयो– हे सौम्य सूतजी! व्यासजीका शिष्य पैल आदि आचार्यहरूले वेदलाई कसरी र कति भागमा विभाजन गरे? हामीलाई यो विस्तारमा बताउनुहोस् ।।३६।।
सूत उवाच –
समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ।।३७।।
नेपाली भावानुवाद: सूतजीले भन्नुभगवान् भयो– हे ब्राह्मण! समाधिस्थ ब्रह्माजीको हृदय-आकाशबाट 'नाद' प्रकट भयो। चित्तका सबै वृत्तिहरू रोकेर ध्यान गर्दा मात्र यो नाद अनुभव गर्न सकिन्छ ।।३७।।
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मनः ।
द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ।।३८।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मण! त्यही नादको उपासना गरेर योगीहरूले द्रव्य, क्रिया र कारक रूपी आफ्नो अन्तःकरणको मयल पखाल्छन् र पुनर्जन्मबाट मुक्त हुन्छन् ।।३८।।
ततोऽभूत्त्रिवृदोङ्का रो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् ।
यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ।।३९।। नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि तीन मात्रायुक्त (अ, उ, म) ओङ्कार प्रकट भयो, जो अव्यक्तबाट उत्पन्न भएको र स्वयंप्रकाश छ। ओङ्कार नै परब्रह्म परमात्माको वाचक स्वरूप हो ।।३९।।
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् ।
येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः ।।४०।।
नेपाली भावानुवाद: जब कानका इन्द्रियहरू सुतेका हुन्छन्, तब पनि जसले यस 'स्फोट' (अनाहत ध्वनि) लाई सुन्छ, जसबाट वाणी प्रकट हुन्छ र जसको अभिव्यक्ति हृदय-आकाशमा हुन्छ, त्यही ओङ्कार हो ।।४०।।
स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः ।
स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ।।४१।।
नेपाली भावानुवाद: त्यो ओङ्कार आफ्नो धाममा स्थित परमात्माको साक्षात् वाचक (नाम) हो। त्यही सनातन ओङ्कार नै सबै मन्त्र, उपनिषद् र वेदहरूको बीज हो ।।४१।।
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह ।
धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ।।४२।।
नेपाली भावानुवाद: हे भृगुवंशी शौनक! त्यस ओङ्कारका अ-कार, उ-कार र म-कार गरी तीन वर्णहरू छन्। तिनले नै सत्व-रज-तम तीन गुण, ऋग्-यजु-साम तीन नाम, भू-भुव-स्व तीन लोक र जाग्रत-स्वप्न-सुषुप्ति तीन अवस्थालाई धारण गर्छन् ।।४२।।
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानजः ।
अन्तःस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ।।४३।।
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि अजन्मा भगवान् ब्रह्माजीले अन्तःस्थ (य, र, ल, व), ऊष्म (श, ष, स, ह), स्वर (अ, आ आदि), स्पर्श (क देखि म सम्म) र ह्रस्व-दीर्घ आदि लक्षणले युक्त वर्णमाला (अक्षरसमाम्नाय) सृष्टि गर्नुभयो ।।४३।।
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः ।
सव्याहृतिकान् सोङ्कारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ।।४४।।
नेपाली भावानुवाद: ती सर्वसमर्थ ब्रह्माजीले आफ्ना चार मुखद्वारा ओङ्कार र व्याहृति (भूः भुवः स्वः) सहित चार वेदहरूको प्रकट गर्नुभयो। ती वेदहरूको प्रकट यज्ञका चार प्रमुख ऋत्विकहरूको कर्म गराउने उद्देश्यले गरिएको थियो ।।४४।।
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् ।
ते तु धर्मोपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् ।।४५।।
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले ती वेदहरू आफ्ना पुत्रहरू (मरीचि आदि ब्रह्मर्षिहरू) लाई पढाउनुभयो, जो ब्रह्मज्ञानमा निपुण थिए। ती धर्मका उपदेशकहरूले फेरि आफ्ना पुत्रहरूलाई ती वेदहरूको शिक्षा दिए ।।४५।।
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः ।
चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः ।।४६।। नेपाली भावानुवाद: यसरी परम्पराबाट प्राप्त ती वेदहरूलाई प्रत्येक चतुर्युगीको द्वापर युगको सुरुमा महर्षिहरूले विभिन्न भागमा विभाजन गर्दछन् ।।४६।।
क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालतः ।
वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिताः ।।४७।।
नेपाली भावानुवाद: समयको प्रभावले मानिसहरूको आयु, शक्ति र बुद्धि कमजोर भएको देखेर हृदयमा स्थित भगवान्को प्रेरणाले ब्रह्मर्षिहरूले वेदको विभाजन गर्दछन् ।।४७।।
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवाँल्लोकभावनः ।
ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ।।४८।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मण! यस वर्तमान मन्वन्तरमा पनि ब्रह्मा र महादेव आदि लोकपालहरूले धर्मको रक्षाका लागि प्रार्थना गरेपछि जगतको कल्याण गर्ने भगवान्ले अवतार लिनुभयो ।।४८।।
पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः ।
अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ।।४९।।
नेपाली भावानुवाद: पराशर ऋषिद्वारा सत्यवतीको गर्भबाट आफ्नो अंशांश कलाले अवतीर्ण भई ती महाभाग भगवान् व्यासले एकै ठाउँमा रहेको वेदलाई चार भागमा विभाजन गर्नुभयो ।।४९।।
ऋगथर्वयजुःसाम्नां राशीनिद्धृत्य वर्गशः ।
चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ।।५०।।
नेपाली भावानुवाद: उहाँले ऋग्, अथर्व, यजु र साम वेदका मन्त्रहरूलाई अलग-अलग समूहमा छुट्ट्याएर मणिहरूका समूह जस्तै चारवटा संहिताहरू बनाउनुभयो ।।५०।।
तासां स चतुरः शिष्यानुपाहूय महामतिः ।
एकैकां संहितां ब्रह्मन्नैकैकस्मै ददौ विभुः ।।५१।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मण! ती महामति व्यासजीले आफ्ना चार शिष्यहरूलाई बोलाएर एक-एक जनालाई एक-एकवटा संहिताको अध्ययन गराउनुभयो ।।५१।।
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह ।
वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ।।५२।।
नेपाली भावानुवाद: उहाँले पैललाई 'बह्वृच' नामक पहिलो ऋग्वेद संहिता र वैशम्पायनलाई 'निगद' नामक यजुर्वेद संहिता सिकाउनुभयो ।।५२।।
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् ।
अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ।।५३।।
नेपाली भावानुवाद: सामवेदको 'छन्दोग' संहिता जैमिनिलाई र 'अथर्वाङ्गिरसी' नामक अथर्ववेद संहिता आफ्ना शिष्य सुमन्तुलाई सिकाउनुभयो ।।५३।।
पैलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः ।
बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ।।५४।।
नेपाली भावानुवाद: मुनि पैलले आफ्नो ऋग्वेद संहिता इन्द्रप्रमिति र बाष्कललाई सिकाउनुभयो। बाष्कलले पनि त्यसलाई चार भागमा बाँडेर आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए ।।५४।।
चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव ।
पराशरायाग्निमित्रे इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ।।५५।।
नेपाली भावानुवाद: हे भार्गव! संयमी इन्द्रप्रमितिले आफ्नो संहिता बोध्य, याज्ञवल्क्य, पराशर र अग्निमित्रलाई सिकाउनुभयो ।।५५।।
अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयं ऋषिं कविम् ।
तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ।।५६।।
नेपाली भावानुवाद: माण्डूकेय ऋषिले आफ्नो संहिताका ज्ञाता देवमित्रलाई सिकाउनुभयो र देवमित्रले सौभरि आदि शिष्यहरूलाई त्यसको शिक्षा दिनुभयो ।।५६।।
शाकल्यस्तत्सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् ।
वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ।।५७।।
नेपाली भावानुवाद: माण्डूकेयका छोरा शाकल्यले आफ्नो संहितालाई पाँच भागमा विभाजन गरेर वात्स्य, मुद्गल, शालीय, गोखल्य र शिशिरलाई सिकाउनुभयो ।।५७।।
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्यः सनिरुक्तां स्वसंहिताम् ।
बलाकपैलवैतालविरजेभ्यो ददौ मुनिः ।।५८।।
नेपाली भावानुवाद: शाकल्यका शिष्य जातूकर्ण्यले आफ्नो संहितालाई निरुक्तसहित बलाक, पैल, वैताल र विरजलाई सिकाउनुभयो ।।५८।।
बाष्कलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् ।
चक्रे वालायनिर्भज्यः काशारश्चैव तां दधुः ।।५९।।
नेपाली भावानुवाद: बाष्कलका छोरा बाष्कलिले 'वालखिल्य' नामको संहिता बनाए, जसलाई वालायनि, भज्य र काशारले अध्ययन गरे ।।५९।।
बह्वृचाः संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षभिर्धृताः ।
श्रुत्वैतच्छंन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।६०।।
नेपाली भावानुवाद: यी सबै ऋग्वेदका संहिताहरू हुन्, जसलाई यी ब्रह्मर्षिहरूले धारण गरे। यसरी वेदको विभाजनको वृत्तान्त सुन्नाले मानिस सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।।६०।।
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् ।
यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहःक्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ।।६१।।
नेपाली भावानुवाद: वैशम्पायनका शिष्यहरू 'चरकाध्वर्यु' भनेर चिनिए। उनीहरूले आफ्ना गुरुको ब्रह्महत्याको पाप मोचनका लागि गरिने प्रायश्चित्त व्रतको पालना गरेका थिए ।।६१।।
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् ।
चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ।।६२।।
नेपाली भावानुवाद: वैशम्पायनका शिष्य याज्ञवल्क्यले भने— "हे भगवन्! यी अल्पशक्ति भएका शिष्यहरूले गरेको साधारण व्रतबाट के हुन्छ र? म एक्लै यस्तो कठिन तपस्या गर्नेछु" ।।६२।।
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया ।
विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ।।६३।।
नेपाली भावानुवाद: यसो भनेपछि गुरु वैशम्पायन क्रोधित हुनुभयो र भन्नुभयो— "तिमी जस्तो ब्राह्मणहरूको अपमान गर्ने शिष्य मलाई चाहिँदैन। तिमीले मसँग जे-जे पढेका छौ, ती सबै तुरुन्तै त्यागिदेऊ" ।।६३।।
देवरातसुतः सोऽपिच्छर्दित्वा यजुषां गणम् ।
ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ।।६४।।
नेपाली भावानुवाद: देवरातका पुत्र याज्ञवल्क्यले पनि आफूले पढेका सबै यजुर्वेदका मन्त्रहरू वमन गरेर त्यागी दिनुभयो र त्यहाँबाट जानुभयो। अन्य मुनिहरूले ती छोडिएका यजुर्मन्त्रहरू देखे ।।६४।।
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाऽऽददुः ।
तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन् सुपेशलाः ।।६५।।
नेपाली भावानुवाद: ती मुनिहरूले तित्तिरा (तित्रा) चरोको रूप धारण गरेर ती मन्त्रहरूलाई ग्रहण गरे। त्यसैले ती सुन्दर मन्त्रका शाखाहरू 'तैत्तिरीय शाखा' भनेर प्रसिद्ध भए ।।६५।।
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मन् छन्दांस्यधि गवेषयन् ।
गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ।।६६।।
नेपाली भावानुवाद: हे ब्राह्मण! त्यसपछि याज्ञवल्क्यले गुरुसँग नभएका नयाँ मन्त्रहरू प्राप्त गर्नका लागि सूर्यदेवको उपासना गर्नुभयो ।।६६।।
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच –
ओं नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवचितसंवत्सरगणेनापामादानविसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ।।६७।।
नेपाली भावानुवाद: श्रीयाज्ञवल्क्यले भन्नुभयो— भगवान् सूर्यलाई नमस्कार छ। हजुर यस जगतको आत्मा र कालस्वरूप हुनुहुन्छ। ब्रह्मादेखि झारपातसम्मका चार प्रकारका प्राणीहरूको हृदयमा र बाहिर आकाश झैँ व्याप्त भएर हजुर नै क्षण, पल, निमेष र वर्षको रूपमा जललाई लिने र दिने गर्दै यो संसारको यात्रा चलाइरहनुभएको छ ।।६७।।
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहरराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिनबीजावभर्जन भगवतः समभिधीमहि तपनमण्डलम् ।।६८।।
नेपाली भावानुवाद: हे देवश्रेष्ठ! हे सवितृदेव! हजुरको यो तपनमण्डल जसले तीनै समय वेदविधि अनुसार उपासना गर्नेहरूको सम्पूर्ण पाप र त्यसको बीउलाई भष्म गरिदिन्छ, हामी त्यसै मण्डलको ध्यान गर्दछौं ।।६८।।
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानांमनइ्न्द्रियासुगणाननात्मनः स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ।।६९।।
नेपाली भावानुवाद: हजुर नै चराचर प्राणीहरूको मन, इन्द्रिय र प्राणलाई भित्र बसेर सञ्चालन गर्ने अन्तर्यामी हुनुहुन्छ ।।६९।।
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्या नुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयत्य वनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति ।।७०।।
नेपाली भावानुवाद: अन्धकाररुपी अजङ्गरले निलेर मृतक झैँ अचेत भएको यस संसारलाई हजुरले आफ्नो कृपा दृष्टिले जगाउनुहुन्छ। एउटा राजाले जस्तै दुष्टहरूलाई डर देखाउँदै हजुरले सबैलाई आ-आफ्नो धर्म र कल्याणकारी मार्गमा लगाउनुहुन्छ ।।७०।।
परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिः उपहृतार्हणः ।।७१।।
नेपाली भावानुवाद: सबै दिशाका लोकपालहरूले कमलको कोसा जस्ता हात जोडेर हजुरको पूजा र वन्दना गर्दछन् ।।७१।।
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभि र्भिवन्दितमहमयातयामयजुःकाम उपसरामीति ।।७२।। नेपाली भावानुवाद: त्यसैले हे भगवन्! तीनै लोकका गुरुहरूद्वारा वन्दित हजुरको चरणकमलमा म नयाँ (अयातयाम) यजुर्मन्त्रहरूको इच्छा लिएर शरणमा आएको छु ।।७२।।
सूत उवाच –
एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो रविः ।
यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादितः ।।७३।।
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ– यसरी स्तुति गरिएपछि भगवान् सूर्यले प्रसन्न भएर घोडाको रूप (वाजि) धारण गरी मुनि याज्ञवल्क्यलाई कसैले नपढेका नयाँ यजुर्मन्त्रहरू प्रदान गर्नुभयो ।।७३।।
यजुर्भिरकरोच्छाखा दश पञ्च शतैर्विभुः ।
जगृहुर्वाजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ती यजुर्मन्त्रहरूबाट समर्थ याज्ञवल्क्यले १५ वटा शाखाहरू बनाउनुभयो। सूर्यबाट प्राप्त भएकाले ती शाखाहरूलाई 'वाजसनेयी शाखा' भनियो, जसलाई काण्व र माध्यन्दिन आदि शिष्यहरूले ग्रहण गरे ।।७४।।
जैमिनेः सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनिः ।
सुन्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ।।७५।।
नेपाली भावानुवाद: सामवेदका ज्ञाता जैमिनिका सुमन्तु नामका पुत्र थिए र सुमन्तुका छोरा सुन्वान् थिए। जैमिनिले उनीहरू दुवैलाई सामवेदका संहिताहरू सिकाउनुभयो ।।७५।।
सुकर्मा चापि तच्छिष्यः सामवेदतरोर्महान् ।
सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ।।७६।।
नेपाली भावानुवाद: जैमिनिका अर्का शिष्य सुकर्माले सामवेदको वृक्षलाई हजारौँ शाखाहरूमा विस्तार गर्नुभयो ।।७६।।
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्यञ्जिश्च सुकर्मणः ।
शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तमः ।।७७।।
नेपाली भावानुवाद: सुकर्माका दुई शिष्यहरू कौशल देशका हिरण्यनाभ र पौष्यञ्जि थिए। अर्का शिष्य आवन्त्यले पनि सामवेदको ज्ञान प्राप्त गरे ।।७७।।
उदीच्याः सामगाः शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै ।
पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ।।७८।।
नेपाली भावानुवाद: पौष्यञ्जि र आवन्त्यका उत्तर दिशाका पाँच सय शिष्यहरू भए, जसलाई 'उदीच्य सामगामी' भनिन्छ। अरूलाई 'प्राच्य सामगामी' भनिन्छ ।।७८।।
लौगाक्षिर्माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिरेव च ।
पौष्यञ्जिसिष्या जगृहुः संहितास्ते शतं शतम् ।।७९।।
नेपाली भावानुवाद: पौष्यञ्जिका शिष्यहरू लौगाक्षि, माङ्गलि, कुल्य, कुशीद र कुक्षिले सय-सयवटा संहिताहरू ग्रहण गरे ।।७९।।
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशति संहिताः ।
शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान् ।।८०।।
नेपाली भावानुवाद: हिरण्यनाभका शिष्य कृतले २४ वटा संहिताहरू आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाए। बाँकी शाखाहरू संयमी आवन्त्यले आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाउनुभयो ।।८०।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
वेदशाखाप्रणयनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
No comments:
Post a Comment