श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्धः – पञ्चमोऽध्यायः
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! यस भागवत महापुराणमा मैले पटक–पटक विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिको वर्णन गरेको छु, जसको कृपाबाट ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो र जसको क्रोधबाट रुद्र प्रकट हुनुभयो ।। १ ।।
त्वं तु राजन् मरिष्येति पशुबुद्धिमिमां जहि ।
न जातः प्रागभूतोऽद्य देहवत्त्वं न नङ्क्ष्यसि ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! “म मर्नेछु“ भन्ने यो पशुतुल्य बुद्धिलाई त्यागिदेऊ। शरीर जस्तै तिमी पहिले नजन्मिएको र अहिले उत्पन्न भएको होइनौ, त्यसैले शरीर नष्ट भए पनि तिमी नष्ट हुने छैनौ ।। २ ।।
न भविष्यसि भूत्वा त्वं पुत्रपौत्रादिरूपवान् ।
बीजाङ्कुरवद् देहादेव्र्यतिरिक्तो यथानलः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः तिमी पहिले नभएर अहिले जन्मिएका छोरा–नाति जस्ता शरीर होइनौ। जसरी बीउभन्दा अङ्कुर र काठभन्दा आगो भिन्न हुन्छ, त्यसरी नै तिमी यो शरीर र यसका विकारहरूभन्दा सर्वथा भिन्न छौ ।। ३ ।।
स्वप्ने यथा शिरश्छेदं पञ्चत्वाद्यात्मनः स्वयम् ।
यस्मात्पश्यति देहस्य तत आत्मा ह्यजोऽमरः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्नमा आफ्नो शिर काटिएको वा आफ्नो मृत्यु भएको देख्ने व्यक्ति त्यस दृश्यभन्दा भिन्न र जीवित हुन्छ, त्यसै गरी शरीरको अवस्थालाई देख्ने साक्षी आत्मा जन्मरहित र अमर छ ।। ४ ।।
घटे भिन्ने यथाऽऽकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा ।
एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी घैँटो फुटेपछि त्यहाँभित्रको आकाश पहिलेकै महाआकाशमा विलीन हुन्छ, त्यसरी ही देहको अभिमान छुटेपछि जीव पुनः आफ्नै ब्रह्मस्वरूपमा स्थित हुन्छ ।। ५ ।।
मनः सृजति वै देहान् गुणान् कर्माणि चात्मनः ।
तन्मनः सृजते माया ततो जीवस्य संसृतिः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा मनले नै शरीर, गुण र कर्महरूको सृष्टि गर्दछ। त्यो मनलाई मायाले उत्पन्न गर्दछ र त्यही मनका कारण जीवले जन्म–मृत्युको संसार भोग्नुपर्दछ ।। ६ ।।
स्नेहाधिष्ठानवत्र्यग्नि संयोगो यावदीयते ।
ततो दीपस्य दीपत्वमेवं देहकृतो भवः ।
रजःसत्त्वतमोवृत्त्या जायतेऽथ विनश्यति ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म तेल, आधार, बत्ती र आगोको संयोग रहन्छ, तबसम्म दियो बलिरहन्छ। त्यसै गरी कर्म, मन र गुणहरूको संयोगले यो संसारचक्र चलिरहन्छ र सत्त्व, रज, तम गुणको प्रभावले शरीरको जन्म र विनाश भइरहन्छ ।। ७ ।।
न तत्रात्मा स्वयंज्योतिर्यो व्यक्ताव्यक्तयोः परः ।
आकाश इव चाधारो ध्रुवोऽनन्तोपमस्ततः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः तर आत्मा स्वयं प्रकाशमान छ, जो व्यक्त र अव्यक्त (प्रकृति) भन्दा पर छ। यो आकाश जस्तै सबैको आधार, अचल, अनन्त र उपमारहित छ ।। ८ ।।
एवमात्मानमात्मस्थमात्मनैवामृश प्रभो ।
बुद्ध्यानुमानगर्भिण्या वासुदेवानुचिन्तया ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यसरी बुद्धि, विचार र भगवान् वासुदेवको निरन्तर चिन्तनद्वारा आफ्नो हृदयमा रहेको परमात्मालाई आफैँले अनुभव गर ।। ९ ।।
चोदितो विप्रवाक्येन न त्वां धक्ष्यति तक्षकः ।
मृत्यवो नोपधक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युमीश्वरम् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणको श्रापद्वारा पठाइएको तक्षक नागले तिमीलाई डढाउन (मार्न) सक्ने छैन। किनभने तिमी मृत्युको पनि मृत्यु र सबैका ईश्वर परमात्मामा स्थित भइसकेका छौ, जसलाई मृत्युले छुन सक्दैन ।। १० ।।
अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।
एवं समीक्ष्यन्नात्मानमात्मन्याधाय निष्कले ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः “म ब्रह्म हुँ, म परम धाम हुँ र म नै परम पद ब्रह्म हुँ“— यसरी आफूलाई शुद्ध, निर्विकार र अविनाशी परमात्मामा विलीन गराऊ ।। ११ ।।
दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषाननैः ।
न द्रक्ष्यसि शरीरं च विश्वं च पृथगात्मनः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः जब तिमी आत्मस्वरूपमा स्थित हुनेछौ, तब तिम्रो गोडामा विषालु जिब्रो लपलपाउँदै तक्षकले डसे पनि तिमीले न त्यो शरीरलाई देख्नेछौ, न यो संसारलाई नै आफ्नो आत्माभन्दा भिन्न देख्नेछौ ।। १२ ।।
एतत्ते कथितं तात यथाऽऽत्मा पृष्टवान् नृप ।
हरेर्विश्वात्मनश्चेष्टां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तिमीले आत्माका बारेमा जे सोधेका थियौ, त्यो मैले तिमीलाई बताएँ। साथै विश्वात्मा श्रीहरिको लीला पनि सुनाएँ। अब तिमी अरू के सुन्न चाहन्छौ? ।। १३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय ज्ञान र अध्यात्मको पराकाष्ठा हो, जहाँ श्रीशुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई उनको अन्तिम समयमा परम सत्यको उपदेश दिनुभएको छ। राजा परीक्षितलाई तक्षक नागले डस्ने समय नजिक आइरहेको सन्दर्भमा शुकदेवजीले उनलाई मृत्युको भयबाट मुक्त गराउन यो ब्रह्मोपदेश प्रदान गर्नुभयो। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि यो शरीर नाशवान् छ तर आत्मा अविनाशी छ। मानिसले अज्ञानवश आफूलाई यो शरीर ठान्दछ, जसलाई शुकदेवजीले 'पशुबुद्धि' को संज्ञा दिनुभएको छ। शरीरको जन्म र मृत्यु हुन्छ, तर आत्मा त ती दुवै अवस्थाको साक्षी मात्र हो। जसरी घैँटो फुटेपछि त्यहाँभित्रको आकाश महाआकाशमा विलीन हुन्छ, त्यसरी नै देहाभिमान हटेपछि जीव ब्रह्ममा लीन हुन्छ। यो संसार मनको कल्पना र मायाको खेल मात्र हो। जबसम्म गुण र कर्महरूको संयोग रहन्छ, तबसम्म जन्म-मरणको चक्र चलिरहन्छ। तर जब जीवले आफूलाई स्वयं प्रकाशमान आत्माका रूपमा चिन्दछ, तब उसलाई संसारका कुनै पनि बाधाले छुन सक्दैनन्। शुकदेवजीले परीक्षितलाई "अहं ब्रह्मास्मि" अर्थात् म नै ब्रह्म हुँ भन्ने भावमा स्थित हुन आग्रह गर्नुभयो। यदि यस्तो अवस्था प्राप्त भयो भने तक्षक नागले शरीरलाई डसे पनि त्यसको कुनै प्रभाव आत्मज्ञानीलाई पर्दैन। किनभने आत्मज्ञानीले आफूलाई शरीरभन्दा पृथक् देखिसकेको हुन्छ। यसरी शुकदेवजीले परीक्षितलाई परम पदको प्राप्ति गराउनका लागि सङ्क्षिप्त तर अत्यन्त प्रभावकारी उपदेश दिनुभएको छ। यो अध्यायले श्रीमद्भागवतको सम्पूर्ण सारलाई आत्मज्ञानको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले मानिसलाई जीवनको अन्तिम सत्य बुझ्न र मृत्युलाई उत्सवका रूपमा स्वीकार गर्न सिकाउँछ। अन्तमा परीक्षितले आफ्नो जिज्ञासा शान्त भएको र आफू कृतकृत्य भएको अनुभव गर्दछन्। यो संवाद गुरु र शिष्यको सम्बन्धको एक उत्कृष्ट उदाहरण पनि हो। यसले संसारको क्षणभङ्गुरता र परमात्माको शाश्वततालाई स्पष्ट पारेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष पूर्णतः अद्वैत वेदान्तमा आधारित छ, जसले आत्मा र ब्रह्मको एकता प्रतिपादन गर्दछ। यहाँ 'पशुबुद्धि' भन्नाले देहात्मबोधलाई जनाइएको छ, जुन अज्ञानको द्योतक हो। आत्माको उपमा आकाश र प्रकाशसँग दिइएको छ, जसले यसको व्यापकता र निर्लिप्ततालाई प्रष्ट पार्छ। कार्य-कारण सिद्धान्त अनुसार मन र मायालाई सृष्टिको कारण मानिए पनि आत्मालाई ती सबैभन्दा परको 'स्वयंज्योति' भनिएको छ। "अहं ब्रह्म परं धाम" को उद्घोषले जीव र ईश्वरको अभेदतालाई पुष्टि गर्छ। दार्शनिक दृष्टिले मृत्यु केवल एक अवस्थाको परिवर्तन मात्र हो, सत्ताको अन्त्य होइन। यसले जीवलाई दृश्य जगत्को भ्रमबाट मुक्त भएर द्रष्टा भावमा स्थित हुन प्रेरित गर्छ। ज्ञानको माध्यमबाट मात्रै आत्यन्तिक दुःखको निवृत्ति र परमानन्दको प्राप्ति सम्भव छ भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment