श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्धः–चतुर्थोऽध्यायः
(चतुर्विध प्रलय वर्णन)
शुक उवाच –
कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! मैले तिमीलाई परमाणुदेखि द्विपरार्धसम्मको समय र युगहरूको गणनाका बारेमा बताए। अब कल्प र प्रलयका बारेमा पनि सुन ।। १ ।।
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।
स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशांपते ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रजापालक! एक हजार चतुर्युगको ब्रह्माजीको एक दिन हुन्छ, जसलाई 'कल्प' भनिन्छ। एउटा कल्पमा चौध जना मनुहरू परिवर्तन हुन्छन् ।। २ ।।
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता ।
त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः कल्पको अन्त्यमा त्यति नै लामो ब्रह्माजीको रात हुन्छ, जसलाई 'ब्रह्मप्रलय' भनिन्छ। त्यस समयमा पृथ्वी, अन्तरिक्ष र स्वर्ग— यी तीनै लोकहरू लय हुन्छन् ।। ३ ।।
एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ।
शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः यसलाई 'नैमित्तिक प्रलय' भनिन्छ। यस समयमा विश्वका सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले सम्पूर्ण विश्वलाई आफूमा विलीन गराई अनन्त शय्यामा शयन गर्नुहुन्छ ।। ४ ।।
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः जब ब्रह्माजीको दुई परार्ध (एक सय वर्ष) को आयु समाप्त हुन्छ, तब महत्तत्व आदि सात प्रकृतिको लय हुने महाप्रलय सुरु हुन्छ ।। ५ ।।
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।
अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसलाई 'प्राकृतिक प्रलय' भनिन्छ। यस समयमा यो ब्रह्माण्डरूपी अण्ड र यसका सबै आवरणहरू आफ्नो कारणमा विलीन हुन्छन् ।। ६ ।।
पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति ।
तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रलयको समयमा सय वर्षसम्म पृथ्वीमा पानी पर्दैन। अनिकाल पर्छ र मानिसहरू भोकले व्याकुल भई एक–अर्कालाई खान थाल्छन् ।। ७ ।।
क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः ।
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः कालको प्रभावले प्रजाहरू बिस्तारै नष्ट हुन्छन्। संवर्तक नामक सूर्यले आफ्नो प्रचण्ड किरणद्वारा समुद्र, शरीर र पृथ्वीको सबै रस सोसेर लिन्छन् ।। ८ ।।
रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति ।
ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः सूर्यले सबै पानी सुकाइदिन्छन्। त्यसपछि सङ्कर्षण (शेषनाग) को मुखबाट संवर्तक नामक अग्नि उत्पन्न हुन्छ ।। ९ ।।
दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ ।
उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः वायुको वेगले बढेको त्यो आगोले पाताल र पृथ्वीका सबै भाग डढाउँछ। माथि र तल सबैतिर सूर्य र अग्निको ज्वालाले ब्रह्माण्ड जल्न थाल्छ ।। १० ।।
दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ।
ततः प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः जल्दै गरेको यो ब्रह्माण्ड डढेको गुइँठोको डल्लो जस्तै देखिन्छ। त्यसपछि सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म प्रचण्ड हावा चल्छ ।। ११ ।।
परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसाऽऽवृतम् ।
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्रवर्णान्यनेकशः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो संवर्तक वायुले आकाशलाई धूलो र धुवाँले भरिदिन्छ। त्यसपछि हे प्यारे! विभिन्न रङका बादलहरू आकाशमा देखा पर्छन् ।। १२ ।।
शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः ।
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः ती बादलहरू सय वर्षसम्म घोर गर्जनका साथ बर्सिन्छन्। त्यसपछि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जलमग्न भई एकार्णव बन्दछ ।। १३ ।।
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे ।
ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रलयको पानीले पृथ्वीको 'गन्ध' गुणलाई सोस्छ। गन्ध नष्ट भएपछि पृथ्वी जलमा विलीन हुन्छ ।। १४ ।।
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसाः ।
ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जलको 'रस' गुणलाई तेज (अग्नि) ले सोस्छ र जल अग्निमा लीन हुन्छ। अग्निको 'रूप' गुणलाई वायुले सोस्छ र अग्नि वायुमा विलीन हुन्छ ।। १५ ।।
लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् ।
स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः वायुको 'स्पर्श' गुणलाई आकाशले सोस्छ र वायु आकाशमा लीन हुन्छ। त्यसपछि आकाशको 'शब्द' गुणलाई अहङ्कारले सोस्छ र आकाश अहङ्कारमा विलीन हुन्छ ।। १६ ।।
शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते ।
तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः तामस अहङ्कारले आकाशलाई, इन्द्रियहरूलाई राजस अहङ्कारले र इन्द्रियका देवताहरूलाई सात्त्विक अहङ्कारले आफूमा समाहित गर्दछन् ।। १७ ।।
महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश्च तम् ।
ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः महत्तत्वले अहङ्कारलाई र गुणहरूले (सत्त्व, रज, तम) महत्तत्वलाई सोस्छन्। अन्त्यमा प्रकृतिको अव्यक्त शक्तिले ती गुणहरूलाई आफूमा विलीन गराउँछ ।। १८ ।।
न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ।
अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो मूल प्रकृतिमा समयको प्रभाव, परिणाम वा विनाश हुँदैन। यो अनादि, अनन्त, अव्यक्त, नित्य र कहिल्यै नाश नहुने कारण हो ।। १९ ।।
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं
तमो रजो वा महदादयोऽमी ।
नप्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा
न सन्निवेशः खलु लोककल्पः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः जहाँ वाणी, मन, सत्त्व, रज, तम वा महत्तत्व केही पनि हुँदैनन्। जहाँ प्राण, बुद्धि, इन्द्रिय, देवता वा लोकहरूको कुनै अस्तित्व हुँदैन ।। २० ।।
न स्वप्नजाग्रन्न च तत्सुषुप्तं
न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्कः ।
संसुप्तवच्छून्यवदप्रतक्र्यं
तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः जहाँ न जाग्रत, न स्वप्न, न सुषुप्ति अवस्था हुन्छ। जहाँ आकाश, जल, पृथ्वी, वायु र अग्नि पनि हुँदैनन्। त्यो पद गहिरो निद्रा जस्तो, शून्य जस्तो र तर्कभन्दा परको छ, जसलाई विद्वान्हरू 'मूलभूत पद' (ब्रह्म) भन्दछन् ।। २१ ।।
लयः प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा ।
शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुताः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः यो नै 'प्राकृतिक प्रलय' हो, जहाँ पुरुष (जीव) र प्रकृतिका सबै शक्तिहरू कालको प्रभावले विवश भई ब्रह्ममा विलीन हुन्छन् ।। २२ ।।
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् ।
दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धि, इन्द्रिय र विषयका रूपमा त्यही एउटा ज्ञान (ब्रह्म) मात्र प्रकाशित हुन्छ। जे देखिन्छ र जे उत्पन्न तथा नष्ट हुन्छ, त्यो वास्तवमा सत्य होइन ।। २३ ।।
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् ।
एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः दियो, आँखा र रूप— यी तीनै प्रकाशभन्दा भिन्न छैनन्। त्यसै गरी बुद्धि, इन्द्रिय र विषयहरू पनि परम सत्य (ब्रह्म) भन्दा भिन्न छैनन् ।। २४ ।।
बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते ।
मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धिका जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति— यी तीन अवस्थाहरू मात्र हुन्। हे राजन्! आत्मामा देखिने यो अनेकता (भेद) केवल माया मात्र हो ।। २५ ।।
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ।
ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादलहरू आउँछन् र हराउँछन्, त्यसै गरी ब्रह्ममा यो विश्व उत्पत्ति र विनाश भइरहन्छ ।। २६ ।।
सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनामिह ।
विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः संसारमा कारणलाई नै सत्य मानिन्छ। जसरी धागोबिना कपडाको अस्तित्व हुँदैन, त्यसै गरी ब्रह्मबिना यो जगत्को कुनै सत्ता छैन ।। २७ ।।
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रमः ।
अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः सामान्य र विशेष रूपमा जे देखिन्छ, त्यो भ्रम मात्र हो। जुन वस्तु सुरु र अन्त्यमा हुँदैन, त्यो बीचमा देखिए पनि असत्य नै हो ।। २८ ।।
विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा ।
न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्माबिना कुनै पनि विकार वा वस्तुको स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन। यदि केही सत्य देखिन्छ भने त्यो आत्माको प्रकाशले गर्दा मात्र हो ।। २९ ।।
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते ।
नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः एउटै सत्यमा धेरै रूप देख्नु अज्ञानता हो। जसरी एउटै आकाश घैँटोमा अलग देखिन्छ, त्यसरी नै एउटै आत्मा धेरै जस्तो देखिएको मात्र हो ।। ३० ।।
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः
क्रियाभिव्र्यवहारवत्र्मसु ।
एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो
व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी सुनलाई मानिसहरूले गहना बनाएर धेरै नाम (औँठी, हार आदि) दिन्छन्, त्यसै गरी लौकिक र वैदिक वाणीहरूद्वारा एउटै भगवान्को अनेक रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।। ३१ ।।
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो
ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तमः ।
एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो
ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धनः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यबाट उत्पन्न भएको बादलले सूर्यलाई नै छेक्छ र आँखालाई अन्धकार बनाउँछ, त्यसरी नै ब्रह्मबाट उत्पन्न भएको अहङ्कारले ब्रह्मलाई नै छोप्छ र आत्मालाई बन्धनमा पार्छ ।। ३२ ।।
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते
चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा ।
यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो
जिज्ञासया नश्यति तह्र्यनुस्मरेत् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः जब बादल फाट्छ, तब आँखाले सूर्यको दर्शन पाउँछ। त्यसै गरी जब जिज्ञासा (ज्ञान) द्वारा अहङ्कार नष्ट हुन्छ, तब जीवले आफ्नो वास्तविक ब्रह्म स्वरूपलाई देख्दछ ।। ३३ ।।
यदैवमेतेन विवेकहेतिना
मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् ।
छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते
तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः जब विवेक रूपी हतियारले मायारूपी अहङ्कारको बन्धन काटिन्छ र आत्माको अनुभव हुन्छ, त्यसलाई नै 'आत्यन्तिक प्रलय' (मोक्ष) भनिन्छ ।। ३४ ।।
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप ।
उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुतापन! ब्रह्मादेखि तृणसम्म सबै प्राणीहरूको हरेक क्षण उत्पत्ति र विनाश भइरहन्छ, जसलाई सूक्ष्मदर्शी विद्वान्हरूले बुझ्दछन् ।। ३५ ।।
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा ।
परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतवः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः कालको प्रवाहमा बग्दै गर्दा शरीरको जुन अवस्था परिवर्तन भइरहन्छ, त्यसैलाई नै 'नित्य जन्म' र 'नित्य प्रलय' भनिन्छ ।। ३६ ।।
अनाद्यनन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना ।
अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः ईस्वररूपी यो अनादि र अनन्त कालले गर्दा हुने परिवर्तनहरू साधारण आँखाले देख्न सकिँदैन, जसरी आकाशमा ताराहरूको गति देखिँदैन ।। ३७ ।।
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लयः ।
आत्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीदृशी ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी मैले नित्य, नैमित्तिक, प्राकृतिक र आत्यन्तिक— चार प्रकारका प्रलय र कालको गतिका बारेमा बताए ।। ३८ ।।
एताः कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु–
नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्नः ।
लीलाकथास्ते कथिताः समासतः
कात्स्न्र्येन नाजोऽप्यभिधातुमीशः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ! जगत्का सृष्टिकर्ता भगवान् नारायणका यी लीला कथाहरू मैले तिमीलाई सङ्क्षेपमा सुनाएँ। उहाँको महिमा पूर्ण रूपमा ब्रह्माजीले पनि भन्न सक्नुहुन्न ।। ३९ ।।
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो–
र्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य ।
लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो
भवेद् विविधदुःखदवार्दितस्य ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः दुःखको डढेलोले डढिरहेको र यो दुस्तर संसाररूपी समुद्र तर्न चाहने मानिसका लागि भगवान् पुरुषोत्तमको लीला कथाको रस पिउनुबाहेक अर्को कुनै डुङ्गा छैन ।। ४० ।।
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्ययः ।
नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय सः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः यो पुराण संहिता स्वयं अविनाशी ऋषि नारायणले पहिले नारदलाई भन्नुभयो र नारदले कृष्णद्वैपायन (व्यास) लाई सुनाउनुभयो ।। ४१ ।।
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः ।
इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम् ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! तिनै भगवान् व्यासले प्रसन्न भएर मलाई यो वेदसमान भागवत संहिता सिकाउनुभयो ।। ४२ ।।
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये ।
दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ! पछि शौनकादि ऋषिहरूले सोधेपछि सुतजीले नैमिषारण्यको दीर्घ सत्रमा यही भागवत कथा सुनाउनुहुनेछ ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! मैले तिमीलाई परमाणुदेखि द्विपरार्धसम्मको समय र युगहरूको गणनाका बारेमा बताए। अब कल्प र प्रलयका बारेमा पनि सुन ।। १ ।।
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।
स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशांपते ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रजापालक! एक हजार चतुर्युगको ब्रह्माजीको एक दिन हुन्छ, जसलाई 'कल्प' भनिन्छ। एउटा कल्पमा चौध जना मनुहरू परिवर्तन हुन्छन् ।। २ ।।
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता ।
त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः कल्पको अन्त्यमा त्यति नै लामो ब्रह्माजीको रात हुन्छ, जसलाई 'ब्रह्मप्रलय' भनिन्छ। त्यस समयमा पृथ्वी, अन्तरिक्ष र स्वर्ग— यी तीनै लोकहरू लय हुन्छन् ।। ३ ।।
एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ।
शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः यसलाई 'नैमित्तिक प्रलय' भनिन्छ। यस समयमा विश्वका सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले सम्पूर्ण विश्वलाई आफूमा विलीन गराई अनन्त शय्यामा शयन गर्नुहुन्छ ।। ४ ।।
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः जब ब्रह्माजीको दुई परार्ध (एक सय वर्ष) को आयु समाप्त हुन्छ, तब महत्तत्व आदि सात प्रकृतिको लय हुने महाप्रलय सुरु हुन्छ ।। ५ ।।
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।
अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसलाई 'प्राकृतिक प्रलय' भनिन्छ। यस समयमा यो ब्रह्माण्डरूपी अण्ड र यसका सबै आवरणहरू आफ्नो कारणमा विलीन हुन्छन् ।। ६ ।।
पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति ।
तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रलयको समयमा सय वर्षसम्म पृथ्वीमा पानी पर्दैन। अनिकाल पर्छ र मानिसहरू भोकले व्याकुल भई एक–अर्कालाई खान थाल्छन् ।। ७ ।।
क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः ।
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः कालको प्रभावले प्रजाहरू बिस्तारै नष्ट हुन्छन्। संवर्तक नामक सूर्यले आफ्नो प्रचण्ड किरणद्वारा समुद्र, शरीर र पृथ्वीको सबै रस सोसेर लिन्छन् ।। ८ ।।
रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति ।
ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः सूर्यले सबै पानी सुकाइदिन्छन्। त्यसपछि सङ्कर्षण (शेषनाग) को मुखबाट संवर्तक नामक अग्नि उत्पन्न हुन्छ ।। ९ ।।
दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ ।
उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः वायुको वेगले बढेको त्यो आगोले पाताल र पृथ्वीका सबै भाग डढाउँछ। माथि र तल सबैतिर सूर्य र अग्निको ज्वालाले ब्रह्माण्ड जल्न थाल्छ ।। १० ।।
दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ।
ततः प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः जल्दै गरेको यो ब्रह्माण्ड डढेको गुइँठोको डल्लो जस्तै देखिन्छ। त्यसपछि सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म प्रचण्ड हावा चल्छ ।। ११ ।।
परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसाऽऽवृतम् ।
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्रवर्णान्यनेकशः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो संवर्तक वायुले आकाशलाई धूलो र धुवाँले भरिदिन्छ। त्यसपछि हे प्यारे! विभिन्न रङका बादलहरू आकाशमा देखा पर्छन् ।। १२ ।।
शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः ।
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः ती बादलहरू सय वर्षसम्म घोर गर्जनका साथ बर्सिन्छन्। त्यसपछि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जलमग्न भई एकार्णव बन्दछ ।। १३ ।।
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे ।
ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रलयको पानीले पृथ्वीको 'गन्ध' गुणलाई सोस्छ। गन्ध नष्ट भएपछि पृथ्वी जलमा विलीन हुन्छ ।। १४ ।।
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसाः ।
ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जलको 'रस' गुणलाई तेज (अग्नि) ले सोस्छ र जल अग्निमा लीन हुन्छ। अग्निको 'रूप' गुणलाई वायुले सोस्छ र अग्नि वायुमा विलीन हुन्छ ।। १५ ।।
लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् ।
स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः वायुको 'स्पर्श' गुणलाई आकाशले सोस्छ र वायु आकाशमा लीन हुन्छ। त्यसपछि आकाशको 'शब्द' गुणलाई अहङ्कारले सोस्छ र आकाश अहङ्कारमा विलीन हुन्छ ।। १६ ।।
शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते ।
तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः तामस अहङ्कारले आकाशलाई, इन्द्रियहरूलाई राजस अहङ्कारले र इन्द्रियका देवताहरूलाई सात्त्विक अहङ्कारले आफूमा समाहित गर्दछन् ।। १७ ।।
महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश्च तम् ।
ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः महत्तत्वले अहङ्कारलाई र गुणहरूले (सत्त्व, रज, तम) महत्तत्वलाई सोस्छन्। अन्त्यमा प्रकृतिको अव्यक्त शक्तिले ती गुणहरूलाई आफूमा विलीन गराउँछ ।। १८ ।।
न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ।
अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो मूल प्रकृतिमा समयको प्रभाव, परिणाम वा विनाश हुँदैन। यो अनादि, अनन्त, अव्यक्त, नित्य र कहिल्यै नाश नहुने कारण हो ।। १९ ।।
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं
तमो रजो वा महदादयोऽमी ।
नप्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा
न सन्निवेशः खलु लोककल्पः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः जहाँ वाणी, मन, सत्त्व, रज, तम वा महत्तत्व केही पनि हुँदैनन्। जहाँ प्राण, बुद्धि, इन्द्रिय, देवता वा लोकहरूको कुनै अस्तित्व हुँदैन ।। २० ।।
न स्वप्नजाग्रन्न च तत्सुषुप्तं
न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्कः ।
संसुप्तवच्छून्यवदप्रतक्र्यं
तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः जहाँ न जाग्रत, न स्वप्न, न सुषुप्ति अवस्था हुन्छ। जहाँ आकाश, जल, पृथ्वी, वायु र अग्नि पनि हुँदैनन्। त्यो पद गहिरो निद्रा जस्तो, शून्य जस्तो र तर्कभन्दा परको छ, जसलाई विद्वान्हरू 'मूलभूत पद' (ब्रह्म) भन्दछन् ।। २१ ।।
लयः प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा ।
शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुताः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः यो नै 'प्राकृतिक प्रलय' हो, जहाँ पुरुष (जीव) र प्रकृतिका सबै शक्तिहरू कालको प्रभावले विवश भई ब्रह्ममा विलीन हुन्छन् ।। २२ ।।
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् ।
दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धि, इन्द्रिय र विषयका रूपमा त्यही एउटा ज्ञान (ब्रह्म) मात्र प्रकाशित हुन्छ। जे देखिन्छ र जे उत्पन्न तथा नष्ट हुन्छ, त्यो वास्तवमा सत्य होइन ।। २३ ।।
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् ।
एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः दियो, आँखा र रूप— यी तीनै प्रकाशभन्दा भिन्न छैनन्। त्यसै गरी बुद्धि, इन्द्रिय र विषयहरू पनि परम सत्य (ब्रह्म) भन्दा भिन्न छैनन् ।। २४ ।।
बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते ।
मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धिका जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति— यी तीन अवस्थाहरू मात्र हुन्। हे राजन्! आत्मामा देखिने यो अनेकता (भेद) केवल माया मात्र हो ।। २५ ।।
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ।
ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादलहरू आउँछन् र हराउँछन्, त्यसै गरी ब्रह्ममा यो विश्व उत्पत्ति र विनाश भइरहन्छ ।। २६ ।।
सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनामिह ।
विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः संसारमा कारणलाई नै सत्य मानिन्छ। जसरी धागोबिना कपडाको अस्तित्व हुँदैन, त्यसै गरी ब्रह्मबिना यो जगत्को कुनै सत्ता छैन ।। २७ ।।
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रमः ।
अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः सामान्य र विशेष रूपमा जे देखिन्छ, त्यो भ्रम मात्र हो। जुन वस्तु सुरु र अन्त्यमा हुँदैन, त्यो बीचमा देखिए पनि असत्य नै हो ।। २८ ।।
विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा ।
न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्माबिना कुनै पनि विकार वा वस्तुको स्वतन्त्र अस्तित्व हुँदैन। यदि केही सत्य देखिन्छ भने त्यो आत्माको प्रकाशले गर्दा मात्र हो ।। २९ ।।
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते ।
नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः एउटै सत्यमा धेरै रूप देख्नु अज्ञानता हो। जसरी एउटै आकाश घैँटोमा अलग देखिन्छ, त्यसरी नै एउटै आत्मा धेरै जस्तो देखिएको मात्र हो ।। ३० ।।
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः
क्रियाभिव्र्यवहारवत्र्मसु ।
एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो
व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी सुनलाई मानिसहरूले गहना बनाएर धेरै नाम (औँठी, हार आदि) दिन्छन्, त्यसै गरी लौकिक र वैदिक वाणीहरूद्वारा एउटै भगवान्को अनेक रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।। ३१ ।।
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो
ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तमः ।
एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो
ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धनः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यबाट उत्पन्न भएको बादलले सूर्यलाई नै छेक्छ र आँखालाई अन्धकार बनाउँछ, त्यसरी नै ब्रह्मबाट उत्पन्न भएको अहङ्कारले ब्रह्मलाई नै छोप्छ र आत्मालाई बन्धनमा पार्छ ।। ३२ ।।
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते
चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा ।
यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो
जिज्ञासया नश्यति तह्र्यनुस्मरेत् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः जब बादल फाट्छ, तब आँखाले सूर्यको दर्शन पाउँछ। त्यसै गरी जब जिज्ञासा (ज्ञान) द्वारा अहङ्कार नष्ट हुन्छ, तब जीवले आफ्नो वास्तविक ब्रह्म स्वरूपलाई देख्दछ ।। ३३ ।।
यदैवमेतेन विवेकहेतिना
मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् ।
छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते
तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः जब विवेक रूपी हतियारले मायारूपी अहङ्कारको बन्धन काटिन्छ र आत्माको अनुभव हुन्छ, त्यसलाई नै 'आत्यन्तिक प्रलय' (मोक्ष) भनिन्छ ।। ३४ ।।
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप ।
उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुतापन! ब्रह्मादेखि तृणसम्म सबै प्राणीहरूको हरेक क्षण उत्पत्ति र विनाश भइरहन्छ, जसलाई सूक्ष्मदर्शी विद्वान्हरूले बुझ्दछन् ।। ३५ ।।
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा ।
परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतवः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः कालको प्रवाहमा बग्दै गर्दा शरीरको जुन अवस्था परिवर्तन भइरहन्छ, त्यसैलाई नै 'नित्य जन्म' र 'नित्य प्रलय' भनिन्छ ।। ३६ ।।
अनाद्यनन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना ।
अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः ईस्वररूपी यो अनादि र अनन्त कालले गर्दा हुने परिवर्तनहरू साधारण आँखाले देख्न सकिँदैन, जसरी आकाशमा ताराहरूको गति देखिँदैन ।। ३७ ।।
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लयः ।
आत्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीदृशी ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी मैले नित्य, नैमित्तिक, प्राकृतिक र आत्यन्तिक— चार प्रकारका प्रलय र कालको गतिका बारेमा बताए ।। ३८ ।।
एताः कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु–
नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्नः ।
लीलाकथास्ते कथिताः समासतः
कात्स्न्र्येन नाजोऽप्यभिधातुमीशः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ! जगत्का सृष्टिकर्ता भगवान् नारायणका यी लीला कथाहरू मैले तिमीलाई सङ्क्षेपमा सुनाएँ। उहाँको महिमा पूर्ण रूपमा ब्रह्माजीले पनि भन्न सक्नुहुन्न ।। ३९ ।।
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो–
र्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य ।
लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो
भवेद् विविधदुःखदवार्दितस्य ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः दुःखको डढेलोले डढिरहेको र यो दुस्तर संसाररूपी समुद्र तर्न चाहने मानिसका लागि भगवान् पुरुषोत्तमको लीला कथाको रस पिउनुबाहेक अर्को कुनै डुङ्गा छैन ।। ४० ।।
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्ययः ।
नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय सः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः यो पुराण संहिता स्वयं अविनाशी ऋषि नारायणले पहिले नारदलाई भन्नुभयो र नारदले कृष्णद्वैपायन (व्यास) लाई सुनाउनुभयो ।। ४१ ।।
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः ।
इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम् ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! तिनै भगवान् व्यासले प्रसन्न भएर मलाई यो वेदसमान भागवत संहिता सिकाउनुभयो ।। ४२ ।।
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये ।
दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ! पछि शौनकादि ऋषिहरूले सोधेपछि सुतजीले नैमिषारण्यको दीर्घ सत्रमा यही भागवत कथा सुनाउनुहुनेछ ।। ४३ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा श्रीशुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई कालको सूक्ष्म गति र ब्रह्माण्डको लय हुने प्रक्रिया अर्थात् चार प्रकारका प्रलयका बारेमा विस्तृत व्याख्या गर्नुभएको छ। सृष्टिको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म कालले कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा यहाँ स्पष्ट पारिएको छ। पहिलो प्रलय 'नैमित्तिक प्रलय' हो, जुन ब्रह्माजीको एक दिन समाप्त भएपछि उनको रात्रि सुरु हुँदा हुन्छ। यस समयमा तीनै लोकको विनाश हुन्छ र ब्रह्माजी सुत्नुहुन्छ। दोस्रो 'प्राकृतिक प्रलय' हो, जसमा ब्रह्माजीको दुई परार्धको आयु समाप्त भएपछि प्रकृति र पुरुषको भेद हराउँछ। यस प्रक्रियामा पृथ्वी जलमा, जल तेजमा, तेज वायुमा, वायु आकाशमा र आकाश अहङ्कारमा विलीन हुँदै अन्ततः मूल प्रकृतिमा समाहित हुन्छ। तेस्रो 'नित्य प्रलय' हो, जुन हरेक क्षण भइरहन्छ। संसारका सबै प्राणीहरूको शरीरमा प्रतिक्षण हुने परिवर्तन र क्षय नै नित्य प्रलय हो। चौथो 'आत्यन्तिक प्रलय' हो, जसलाई मोक्ष पनि भनिन्छ। जब जीवले आत्मज्ञान प्राप्त गर्छ र अहङ्कारको बन्धन तोड्छ, तब ऊ सधैँका लागि संसारको जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुन्छ। यस अध्यायले संसारको अनित्यता र ईश्वरको नित्यतालाई देखाएको छ। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि जतिसुकै प्रलय भए पनि भगवान् नारायणको लीला कथा नै संसार सागर तर्ने एकमात्र माध्यम हो। सृष्टिको विनाशको डरलाग्दो चित्र प्रस्तुत गर्दै यसले मानिसलाई वैराग्य र भक्ति तर्फ प्रेरित गर्छ। अन्त्यमा यस भागवत पुराणको परम्पराका बारेमा बताउँदै नारायणबाट नारद, नारदबाट व्यास र व्यासबाट शुकदेवसम्म यो ज्ञान कसरी पुग्यो भन्ने चर्चा गरिएको छ। यो अध्यायले पाठकलाई संसारको क्षणभङ्गुरता बुझाएर परम सत्यको खोजीमा लाग्न सन्देश दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र अद्वैत वेदान्तसँग निकट छ। यहाँ संसारलाई 'माया' को रूपमा व्याख्या गरिएको छ, जसरी आकाशमा बादल देखिन्छ तर त्यो स्थायी हुँदैन। प्रलयको वर्णन केवल भौतिक विनाश मात्र नभई तत्वहरूको आफ्नै कारणमा विलीन हुने प्रक्रिया हो, जसले 'कार्य-कारण' सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ। आत्मा र परमात्माको एकत्वलाई सुन र गहनाको उदाहरण दिएर बुझाइएको छ, जहाँ गहनाको नाम र रूप फरक भए पनि सुन एउटै हुन्छ। अहङ्कारलाई अज्ञानको प्रतीक मानिएको छ, जसले गर्दा जीवले आफूलाई ब्रह्मभन्दा भिन्न देख्छ। जब विवेकको उदय हुन्छ, तब अहङ्कार नष्ट भई आत्यन्तिक प्रलय अर्थात् मोक्ष प्राप्त हुन्छ। यसले दृश्य जगत् असत्य र दृष्टा (आत्मा) मात्र सत्य हो भन्ने स्थापना गर्छ। काललाई भगवान्को विभूतिका रूपमा स्वीकार गरिएको छ, जसले सृष्टिको चक्र चलाउँछ। भक्तिको माध्यमबाट ज्ञान र वैराग्य प्राप्त गरी जन्म-मृत्युको भयबाट मुक्त हुनु नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य देखाइएको छ।
No comments:
Post a Comment