श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्ध–तृतीयोऽध्यायः
(भूमि-गीत र कलौ
सङ्कीर्तन महिमा)
शुक उवाच –
अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– यस पृथ्वीले आफ्नो विजयका लागि व्याकुल भएका राजाहरूलाई देखेर हाँस्दै भन्छिन्– अहो ! मृत्युका हातका खेलौना जस्ता यी राजाहरू मलाई जित्ने इच्छा गर्दछन् ।। १ ।।
काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषामपि ।
येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपाः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः विद्वान् राजाहरूको यो अभिलाषा पनि व्यर्थ हुन्छ; किनकि उनीहरूले फिँज जस्तै क्षणभङ्गुर शरीरमाथि धेरै विश्वास गरेका हुन्छन् ।। २ ।।
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिणः ।
ततः सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः राजाहरू भन्दछन्– पहिले हामी काम-क्रोध आदि छ शत्रुलाई जित्नेछौँ, त्यसपछि मन्त्रीहरूलाई, अनि सेना र राज्यका अन्य शत्रुहरूलाई निर्मूल पार्नेछौँ ।। ३ ।।
एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम् ।
इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी क्रमबद्ध रूपमा हामी समुद्रले घेरिएको यो पृथ्वी जित्नेछौँ भन्ने आशामा बाँधिएका राजाहरूले आफ्नो नजिकै उभिएको काल (मृत्यु) लाई देख्दैनन् ।। ४ ।।
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा ।
कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः समुद्रसम्म फैलिएको मलाई (पृथ्वीलाई) जितेर उनीहरू आफ्नो बलले समुद्रमा पस्छन् । यस्तो विजयको के अर्थ छ र ? वास्तविक विजयको फल त आत्मविजय (मोक्ष) पो हो ।। ५ ।।
या विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह ।
गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धयः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन ! मनुहरू र उनीहरूका छोराहरूले मलाई (पृथ्वीलाई) छोडेर जसरी आएका थिए, त्यसरी नै खाली हात गए; तिनै मलाई यी अज्ञानीहरू जित्ने कुरा गर्छन् ।। ६ ।।
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृृणां चापि विग्रहः ।
जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः राज्यको ममतामा बाँधिएका ती दुर्जनहरूका बीचमा मेरा कारणले नै बाबु-छोरा र दाजुभाइका बीचमा पनि झगडा हुने गर्दछ ।। ७ ।।
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः ।
स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपाः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः "यो पृथ्वी मेरो मात्र हो, तेरो होइन" भन्दै मूर्ख राजाहरू आपसमा ईर्ष्या गर्छन्, एक-अर्कालाई मार्छन् र मेरा लागि नै आफैँ पनि मर्छन् ।। ८ ।।
पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः ।
मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः राजा पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, कार्तवीर्य अर्जुन, मान्धाता, सगर, परशुराम, खट्वाङ्ग, धुन्धुमार, रघु ।। ९ ।।
तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः ।
भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नल र नृग आदि राजाहरू ।। १० ।।
हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः ।
नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपु, वृत्रासुर, लोकलाई रुवाउने रावण, नमुचि, शम्बर, भौमासुर, हिरण्याक्ष र तारकासुर आदि ।। ११ ।।
अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः ।
सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः अन्य धेरै शक्तिशाली दैत्य र राजाहरू, जो सबै कुरा जान्ने, वीर, सबैलाई जित्ने र कसैबाट नजितिने थिए ।। १२ ।।
ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिणः ।
कथावशेषाः कालेन ह्यकृतार्थाः कृता विभो ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे विभो ! ती मरणशील राजाहरूले ममाथि (पृथ्वीमाथि) ठूलो ममता राखेका थिए, तर कालले उनीहरूको मनोरथ पूरा हुन दिएन र आज उनीहरू केवल कथामा मात्र सीमित छन् ।। १३ ।।
कथा इमास्ते कथिता महीयसां
विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् ।
विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो
वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे समर्थ परीक्षित ! लोकमा यश फैलाएर बितेका ती महान् व्यक्तिहरूको कथा मैले तिमीलाई विज्ञान र वैराग्य सिकाउनका लागि भनेको हुँ; यी वाणीका विलास मात्र हुन्, यिनीहरूको अन्तिम सत्यसँग सम्बन्ध छैन ।। १४ ।।
यस्तूत्तमश्लोकगुणानुवादः
सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्नः ।
तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं
कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीकृष्णमा निर्मल भक्ति प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले अमङ्गल नष्ट गर्ने भगवान्का गुणहरूको सङ्कीर्तन र कथालाई नै सधैँ श्रद्धापूर्वक सुन्नुपर्दछ ।। १५ ।।
राजोवाच –
विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ।। १६ ।। नेपाली भावानुवादः राजाले सोध्नुभयो– हे भगवन् ! कलियुगका मानिसहरूले कुन उपायद्वारा कलियुगका बढेका दोषहरूलाई नष्ट गर्न सक्दछन् ? हे मुने ! मलाई यो कुरा बताउनुहोस् ।। १६ ।।
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयोः ।
कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मनः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः साथै विभिन्न युग, युगका धर्म, प्रलय र कल्पको समय तथा ईश्वर रूपी काल र महात्मा विष्णुको गतिको बारेमा पनि बताउनुहोस् ।। १७ ।।
शुक उवाच –
सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन् ! सत्ययुगमा धर्म आफ्ना चारवटै खुट्टा (सत्य, दया, तप र दान) सहित पूर्ण रूपमा रहन्छ र मानिसहरूले यसलाई पालना गर्दछन् ।। १८ ।।
सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास्तितिक्षवः ।
आत्मारामाः समदृशः प्रायशः श्रमणा जनाः ।। १९ ।। नेपाली भावानुवादः त्यस समयका मानिसहरू प्रायः सन्तोषी, दयालु, मित्रवत्, शान्त, इन्द्रियलाई जित्ने, सहनशील, आत्मज्ञानी र समदृष्टि भएका साधु स्वभावका हुन्छन् ।। १९ ।।
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनैः ।
अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहैः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः त्रेतायुगमा धर्मका चार पाउमध्ये एक भाग बिस्तारै कम हुन्छ र अधर्मका अंशहरू जस्तै– झूट, हिंसा, असन्तोष र कलह बढ्न थाल्छन् ।। २० ।।
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटाः ।
त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा मानिसहरू कर्मकाण्ड र तपस्यामा निष्ठा राख्ने, धेरै हिंस्रक नहुने, विषयभोगमा आशक्त नहुने र धर्म, अर्थ, कामको इच्छा राख्ने खालका हुन्छन् ।। २१ ।।
तपःसत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे ।
हिंसातुष्ट्यनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणैः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः द्वापर युगमा तप, सत्य, दया र दानको आधा भाग नष्ट हुन्छ र अधर्मका लक्षण जस्तै– हिंसा, असन्तोष, झूट र द्वेष बढ्दै जान्छन् ।। २२ ।।
यशस्विनो महाशीलाः स्वाध्यायाध्ययने रताः ।
आढ्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णाः क्षत्रद्विजोत्तराः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस युगमा मानिसहरू यशस्वी, उच्च चरित्र भएका, स्वाध्याय र अध्ययनमा लागेका, धनवान् र सुखी परिवार भएका हुन्छन् ।। २३ ।।
कलौ तु धर्महेतूनां तुर्यांशोऽधर्महेतुभिः ।
एधमानैः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः कलियुगमा भने धर्मको केवल चौथो भाग मात्र बाँकी रहन्छ, जुन अधर्मका कारणहरू बढ्दै जाँदा अन्त्यमा त्यो पनि नष्ट भएर जान्छ ।। २४ ।।
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्कवैरिणः ।
दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदाशोत्तराः प्रजाः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः यस युगमा प्रजाहरू लोभी, दुराचारी, निर्दयी, बिनाकारण शत्रुता गर्ने, अभागी र धेरै तृष्णा भएका हुन्छन् ।। २५ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।
कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसमा सत्त्व, रज र तम— यी तीन गुणहरू देखिन्छन्, जो कालको प्रेरणाले अन्तःकरणमा परिवर्तन भइरहन्छन् ।। २६ ।।
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचिः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः जब मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूमा सत्त्वगुणको प्रभाव हुन्छ र ज्ञान तथा तपस्यामा रुचि जाग्छ, तब त्यसलाई 'सत्ययुग' जान्नुपर्दछ ।। २७ ।।
यदा धर्मार्थकामेषु भक्तिर्भवति देहिनाम् ।
तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे बुद्धिमन् ! जब जीवहरूको आसक्ति धर्म, अर्थ र काममा हुन्छ, तब त्यसलाई रजोगुणको प्रधानता भएको 'त्रेतायुग' सम्झनु ।। २८ ।।
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।
कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तमः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः जब लोभ, असन्तोष, घमण्ड, पाखण्ड र ईर्ष्या बढ्छ तथा मानिसहरू सकाम कर्ममा लाग्छन्, तब त्यसलाई रज र तम मिश्रित 'द्वापर' भनिन्छ ।। २९ ।।
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् ।
शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामसः स्मृतः ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः जब छल, झूट, आलस्य, निद्रा, हिंसा, निराशा, शोक, मोह, डर र दीनता बढ्छ, तब त्यसलाई तामस गुण प्रधान 'कलियुग' भनिन्छ ।। ३० ।।
यस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्याः क्षुद्रभाग्या महाशनाः ।
कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसतीः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसका कारण मानिसहरू सङ्कुचित विचारका, अभागी र धेरै खाने स्वभावका हुन्छन् । पुरुषहरू कामुक र गरिब हुनेछन् भने स्त्रीहरू कुलटा र स्वेच्छाचारी हुनेछन् ।। ३१ ।।
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाखण्डदूषिताः ।
राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः गाउँ-सहरहरू डाँकुहरूले भरिनेछन्, वेदहरू पाखण्डीहरूद्वारा दूषित हुनेछन् । राजाहरूले प्रजालाई भक्षण गर्नेछन् र ब्राह्मणहरू केवल जननेन्द्रिय र पेट भर्नमा मात्र लाग्नेछन् ।। ३२ ।।
अव्रता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ।
तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपाः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीहरू व्रतहीन र अपवित्र हुनेछन्, भिक्षुहरू (सन्न्यासी) परिवार पाल्ने खालका हुनेछन्, तपस्वीहरू गाउँमा बस्नेछन् र त्यागीहरू अत्यन्तै लोभी हुनेछन् ।। ३३ ।।
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रियः ।
शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसाः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः स्त्रीहरूको शरीर सानो हुनेछ तर उनीहरू धेरै खाने र धेरै सन्तान जन्माउने खालका हुनेछन् । उनीहरूमा लज्जा हुने छैन र सधैँ कडा बोल्ने, चोरी र छल गर्ने स्वभावका हुनेछन् ।। ३४ ।।
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूटकारिणः ।
अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधुजुगुप्सिताम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः व्यापारीहरू सानो कुरामा पनि ठग्ने र कपट गर्ने खालका हुनेछन् । मानिसहरूले सङ्कट नपर्दा पनि नराम्रो पेसालाई राम्रो मान्नेछन् ।। ३५ ।।
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् ।
भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश्चापयस्विनीः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः धन नभएपछि पत्नीले पतिलाई र नोकरले असल मालिकलाई पनि छोडिदिनेछन् । त्यसै गरी मालिकले पनि बिरामी नोकरलाई र दूध नदिने गाईलाई त्याग्नेछन् ।। ३६ ।।
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदाः ।
ननान्दृश्यालसंवादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू आफ्ना बाबु, भाइ र मित्रलाई छोडेर केवल ससुराली र साला-सालीसँग मात्र सल्लाह गर्नेछन् । पुरुषहरू स्त्रीका अधीनमा भएर दीन बन्नेछन् ।। ३७ ।।
शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविनः ।
धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः शूद्रहरूले तपस्वीको भेष बनाएर दान लिनेछन् । धर्म नजान्नेहरूले ठूलो आसनमा बसेर धर्मको उपदेश दिनेछन् ।। ३८ ।।
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिताः ।
निरन्ने भूतले राजन् अनावृष्टिभयातुराः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! अनावृष्टि र अनिकालको डरले मानिसहरू सधैँ चिन्तित हुनेछन् । करको बोझले उनीहरू थलिनेछन् र पृथ्वी अन्नहीन हुनेछ ।। ३९ ।।
वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणैः ।
हीनाः पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः लुगा, अन्न, पानी, ओछ्यान, नुहाइ-धुवाइ र गहना बिनाका मानिसहरू कलियुगमा पिशाच जस्ता देखिनेछन् ।। ४० ।।
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदाः ।
त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः थोरै पैसाका लागि पनि मानिसहरूले मित्रता तोड्नेछन्, आपसमा झगडा गर्नेछन् र आफ्नै परिवारका सदस्यलाई पनि मार्न पछि पर्ने छैनन् ।। ४१ ।।
न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितरावपि ।
पुत्रान् सर्वार्थकुशलान् क्षुद्राः शिश्नोदरंभराः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः केवल आफ्नो पेट र कामवासना पूरा गर्न लाग्ने नीच मानिसहरूले वृद्ध आमाबाबु र आफ्ना योग्य छोराछोरीको पनि रक्षा गर्ने छैनन् ।। ४२ ।।
कलौ न राजञ्जगतां परं गुरुं
त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् ।
प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं
यक्ष्यन्ति पाखण्डविभिन्नचेतसः ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! कलियुगमा पाखण्डले बुद्धि बिग्रेका मानिसहरूले जगत्का गुरु र त्रिलोकका स्वामी भगवान् अच्युतको पूजा गर्ने छैनन् ।। ४३ ।।
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुरः
पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् ।
विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं
प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः मर्न लागेको वा सङ्कटमा परेको मानिसले विवश भएर नाम लिँदा पनि कर्मको बन्धनबाट मुक्त भएर उत्तम गति पाउने ती भगवान्को पूजा कलियुगका मानिसले गर्ने छैनन् ।। ४४ ।।
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसंभवान् । स
र्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसका हृदयमा विराजमान भगवान् पुरुषोत्तमले वस्तु, स्थान र शरीरबाट उत्पन्न भएका कलियुगका सबै दोषहरूलाई हरण गर्नुहुन्छ ।। ४५ ।।
श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश्चादृतोऽपि वा ।
नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्को नाम सुन्दा, कीर्तन गर्दा, ध्यान गर्दा वा पूजा गर्दा हृदयमा रहनुभएका उहाँले मानिसका दशौँ हजार जन्मका पापहरू नष्ट गरिदिनुहुन्छ ।। ४६ ।।
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् ।
एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आगोले सुनको खोटलाई डढाएर सफा बनाउँछ, त्यसरी नै योगीहरूको हृदयमा रहनुभएका भगवान् विष्णुले उनीहरूको चित्तको सबै अशुद्धि मेटाउनुहुन्छ ।। ४७ ।।
विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री–
नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा
यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः विद्या, तपस्या, प्राणायाम, मित्रता, तीर्थस्नान, व्रत, दान र जपबाट अन्तःकरण त्यति शुद्ध हुँदैन, जति हृदयमा अनन्त भगवान् रहँदा हुन्छ ।। ४८ ।।
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् ।
म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजन् ! तिमीले सबै प्रकारले भगवान् केशवलाई हृदयमा धारण गर । मृत्युको समयमा उहाँमा एकाग्र भएर तिमीले परम गति पाउनेछौ ।। ४९ ।।
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः ।
आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रयः ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्यारे ! मर्न लागेका मानिसले परमेश्वरको ध्यान गर्नुपर्दछ, किनकि सबैका आत्मा र आश्रय भगवान्ले उसलाई आफ्नै स्वरूप प्रदान गर्नुहुन्छ ।। ५० ।।
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुणः ।
कीर्तनात् एव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ।। ५१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! दोषको खानी भएको कलियुगमा एउटा ठूलो गुण छ— केवल भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तन गर्नाले मात्रै पनि मानिस आसक्तिबाट मुक्त भएर परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।। ५१ ।।
कृते यद् ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः ।
द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ।। ५२ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्ययुगमा विष्णुको ध्यान गर्दा, त्रेतामा यज्ञ गर्दा र द्वापरमा मूर्ति पूजा गर्दा जुन फल मिल्दथ्यो, कलियुगमा त्यो फल केवल भगवान्को नाम कीर्तन गर्नाले मात्र प्राप्त हुन्छ ।। ५२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
तृतीयोऽध्यायः ।। ३
।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्यायमा पृथ्वीको गीत र कलियुगको प्रभावको विस्तृत वर्णन गरिएको छ । सुरुमा पृथ्वीले आफ्नो विजयका लागि आशक्त राजाहरूको मूर्खतामाथि व्यङ्ग्य गर्दै हाँसेको प्रसङ्ग छ । राजाहरू मर्न तयार छन् तर पृथ्वी मेरो हो भन्ने अहङ्कार छोड्न तयार छैनन् भन्ने यथार्थ यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । राजाहरूले पहिले आफ्ना इन्द्रिय र मन्त्रीहरूलाई जित्ने योजना बनाउँछन् र अन्ततः पूरै पृथ्वी जित्ने इच्छा राख्छन् तर उनीहरूले आफ्नो नजिकै आइरहेको मृत्युलाई देख्दैनन् । पृथ्वी भन्छिन् कि मलाई जित्न खोज्ने राजाहरू आफैँ कालको गालमा परेका छन् तर म भने स्थिर छु । यस अध्यायमा विभिन्न समयका महान् राजाहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ, जो समयको प्रवाहमा कथामा मात्र सीमित हुन पुगेका छन् । त्यसपछि राजा परीक्षितले कलियुगका दोषहरू र त्यसबाट बच्ने उपायबारे शुकदेवजीसँग प्रश्न गर्नुहुन्छ । शुकदेवजीले चारवटै युगका धर्म र लक्षणहरूको वर्णन गर्नुहुन्छ । सत्ययुगमा धर्मका चार पाउ (सत्य, दया, तप र दान) पूर्ण रूपमा हुने भए तापनि युग परिवर्तनसँगै यी पाउहरू घट्दै जान्छन् । त्रेता र द्वापर हुँदै कलियुगसम्म आइपुग्दा अधर्मको प्रभाव बढ्दै जान्छ । कलियुगमा मानिसहरू लोभी, दुराचारी र निर्दयी हुने कुरा बताइएको छ । यस युगमा ससाना कुरामा पनि मानिसहरू झगडा गर्ने र सम्बन्धहरू विच्छेद हुने अवस्था आउँछ । अनिकाल, अनावृष्टि र करको बोझले जनता पीडित हुनेछन् । धार्मिक र सामाजिक संस्थाहरूको पतन हुनेछ र मानिसहरू केवल शारीरिक सुखमा मात्र केन्द्रित हुनेछन् । यति धेरै दोषहरू हुँदाहुँदै पनि कलियुगको एउटा ठूलो विशेषता छ । अन्य युगमा कठिन तपस्या र यज्ञबाट प्राप्त हुने फल कलियुगमा केवल भगवान्को नाम कीर्तनबाट प्राप्त हुन्छ । त्यसैले कलियुगलाई दोषको सागर भनिए पनि यो मुक्ति प्राप्तिका लागि सरल युग पनि हो । भगवान्को सङ्कीर्तन नै यस युगको सर्वोत्तम धर्म र सहारा हो । अन्त्यमा, शुकदेवजीले परीक्षितलाई मृत्युको समयमा भगवान्को नाममा एकाग्र हुन र परम गति प्राप्त गर्न सल्लाह दिनुहुन्छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र वैराग्यपूर्ण छ । यसले भौतिक संसारको नश्वरता र अहङ्कारको व्यर्थतालाई उजागर गर्दछ । पृथ्वीको माध्यमबाट दिइएको सन्देशले "म" र "मेरो" भन्ने अहङ्कार नै दुःखको मूल कारण हो भन्ने बुझाउँछ । संसारमा जतिसुकै ठूलो वैभव भए पनि मृत्यु अटल छ र कसैले पनि पृथ्वीलाई साथमा लिएर जान सक्दैन भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो । युगहरूको परिवर्तनलाई गुणहरूको खेलका रूपमा व्याख्या गरिएको छ, जसले मानव चेतना कसरी सत्त्वबाट तम तर्फ झर्छ भन्ने देखाउँछ । यसले के सिकाउँछ भने बाह्य परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि आन्तरिक रूपमा भगवान्को शरणमा जाँदा शान्ति मिल्छ । कलियुगमा 'सङ्कीर्तन' लाई दिइएको महत्त्वले भक्तियोगको सरलता र श्रेष्ठतालाई पुष्टि गर्दछ । यो दर्शनले मानिसलाई कर्मकाण्डभन्दा हृदयको शुद्धता र नाम–जपमा जोड दिन प्रेरित गर्दछ । अन्तिम सत्य भनेको परमात्मा नै हुनुहुन्छ र सबै भौतिक विजयहरू केवल क्षणिक भ्रम हुन् भन्ने नै यस अध्यायको सार हो । यसले व्यक्तिलाई मोहबाट मुक्त भई आत्मज्ञान र भक्ति मार्गमा लाग्न मार्गदर्शन गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment