श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्धः– द्वितीयोऽध्यायः
(कलियुग धर्म र
कल्क्यवतार)
शुक उवाच –
ततश्चानुदिनं धर्मः सत्यं शौचं क्षमा दया ।
कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृतिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः— श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! त्यसपछि बलवान् कालको प्रभावले कलियुगमा दिनप्रतिदिन धर्म, सत्य, पवित्रता, क्षमा, दया, आयु, बल र स्मरणशक्ति नष्ट हुँदै जानेछन् ।।१।।
वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदयः ।
धर्मन्याय व्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः— कलियुगमा धन नै मानिसको कुल, सदाचार र सद्गुणको आधार बन्नेछ। धर्म र न्यायको व्यवस्थामा केवल शक्ति (बल) नै निर्णायक कारण हुनेछ ।।२।।
दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके ।
स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः— पति–पत्नीको सम्बन्धमा केवल शारीरिक आकर्षण नै मुख्य हेतु हुनेछ। व्यवहारमा छल–कपटले नै सफलता पाउनेछ। स्त्री र पुरुषको श्रेष्ठता केवल कामवासनाको निपुणतामा मानिनेछ र एउटा जनै (सूत्र) धारण गर्नु नै ब्राह्मण हुनुको प्रमाण हुनेछ ।।३।।
लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् ।
अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वचः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः— बाहिरी भेषभूषाले मात्र आश्रमको पहिचान हुनेछ। घुस वा धनको अभावमा न्याय कमजोर हुनेछ र धेरै बोल्नु वा वाचाल हुनु नै पाण्डित्यको लक्षण मानिनेछ ।।४।।
अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु ।
स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः— गरिब हुनु नै 'असाधु' (नराम्रो) हुनुको लक्षण बन्नेछ भने पाखण्ड गर्नु नै 'साधु' हुनु मानिनेछ। केवल वाक-स्वीकार गर्नु नै विवाह मानिनेछ र नुहाउनु नै शारीरिक शृङ्गार सम्झिनेछ ।।५।।
दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् ।
उदरंभरता स्वार्थः सत्यत्वे धाष्ट्र्यमेव हि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः— टाढा रहेको जलाशयलाई मात्र तीर्थ मानिनेछ। लामो कपाल पाल्नु नै सुन्दरता सम्झिनेछ। पेट भर्नु नै जीवनको मुख्य पुरुषार्थ हुनेछ र धृष्टता (ठालु पल्टिनु) लाई नै सत्यवादी हुनु मानिनेछ ।।६।।
दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ।
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः— परिवारको पालन–पोषण गर्न सक्नु नै कार्यकुशलता मानिनेछ। केवल यश प्राप्तिका लागि मात्र धर्मको पालना गरिनेछ। यसरी दुष्ट प्रजाहरूले पृथ्वीमण्डल भरिनेछ ।।७।।
ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृपः ।
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर्निर्घृणैर्दस्युधर्मभिः ॥ ८ ॥ नेपाली भावानुवादः— ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य वा शूद्रमध्ये जो बलशाली छ, उही नै राजा बन्नेछ। लोभी, निर्दयी र डाँका जस्ता स्वभाव भएका राजाहरूले प्रजालाई सताउनेछन् ।।८।।
आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ।
शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पाष्टिभोजनाः ॥ ९ ॥ नेपाली भावानुवादः— आफ्ना पत्नी र धन–सम्पत्ति खोसिएपछि प्रजाहरू पहाड र वनतिर पलायन हुनेछन्। उनीहरू सागपात, जरा, मासु, मह, फलफूल र बीउहरू खाएर जीवन धान्न बाध्य हुनेछन् ।।९।।
अनावृष्ट्या विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिताः ।
शीतवातातपप्रावृड् हिमैरन्योन्यतः प्रजाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः— अनावृष्टि (खडेरी), अनिकाल र करको बोझले प्रजाहरू नष्ट हुनेछन्। जाडो, हावाहुरी, गर्मी, वर्षा र हिमपातका कारण उनीहरू आपसमा अत्यन्तै पीडित हुनेछन् ।।१०।।
क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया ।
त्रिंशद्विंशतिवर्षाणि परमायुः कलौ नृणाम् ॥ ११ ॥ नेपाली भावानुवादः— भोक, प्यास, रोग र चिन्ताले मानिसहरू सधैँ सन्तप्त हुनेछन्। कलियुगमा मानिसको अधिकतम आयु केवल बीस वा तीस वर्षको मात्र हुनेछ ।।११।।
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषतः ।
वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः— कलियुगको दोषले गर्दा शरीर सानो र कमजोर हुँदै जानेछ। वर्णाश्रम धर्म र वेदको मार्ग पूर्ण रूपमा नष्ट हुनेछ ।।१२।।
पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु ।
चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः— धर्म पाखण्डले भरिनेछ, राजाहरू डाँका जस्ता हुनेछन् र मानिसहरू चोरी, असत्य तथा अनावश्यक हिंसा जस्ता विभिन्न खराब वृत्तिमा लाग्नेछन् ।।१३।।
शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृ
हप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः— सबै वर्णका मानिसहरू शूद्र समान हुनेछन्। गाईहरू बाख्रा जस्ता साना हुनेछन्। सन्न्यास आश्रमहरू गृहस्थ जस्तै हुनेछन् र नाता–सम्बन्ध केवल यौन–सम्बन्धमा सीमित हुनेछ ।।१४।।
अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु ।
विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः— औषधि र अन्नका दानाहरू साना हुनेछन्। रुखहरू शमी जस्तै होचा हुनेछन्। बादलहरू बिजुली चम्किएर मात्र हराउनेछन् तर पानी पर्ने छैन र घरहरू अतिथि तथा भजन बिना शून्य हुनेछन् ।।१५।।
इत्थं कलौ गतप्राये जनेतु खरधर्मिणि ।
धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः— यसरी कलियुगको अन्त्यतिर जब मानिसहरू गधा जस्ता स्वभावका हुनेछन्, तब धर्म रक्षाका लागि भगवान्ले शुद्ध सत्त्वगुणद्वारा अवतार लिनुहुनेछ ।।१६।।
चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मनः ।
धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः— चराचर जगत्का गुरु, सबैका आत्मा र ईश्वर भगवान् विष्णुले धर्म रक्षाका लागि र साधुहरूलाई कर्म बन्धनबाट मुक्त पार्न अवतार लिनुहुनेछ ।।१७।।
संभलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
भवने विष्णुयशसः कल्किः प्रादुर्भविष्यति ॥ १८ ॥ नेपाली भावानुवादः— सम्भल ग्रामका मुख्य महात्मा ब्राह्मण विष्णुयशको घरमा भगवान् 'कल्कि' का रूपमा प्रकट हुनुहुनेछ ।।१८।।
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पतिः ।
असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः— जगत्पति भगवान् कल्कि 'देवदत्त' नामक तीव्र गतिको घोडामा चढेर, आठै ऐश्वर्य र गुणहरूका साथ हातमा तरवार लिई दुष्टहरूको दमन गर्न निस्कनुहुनेछ ।।१९।।
विचरन्नाशुना क्षोण्यां हयेनाप्रतिमद्युतिः ।
नृपलिङ्गच्छदो दस्यून् कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः— अतुलनीय कान्ति भएका भगवान्ले पृथ्वीभरि घोडामा घुमेर राजाको भेषमा रहेका करोडौँ डाँकाहरूको संहार गर्नुहुनेछ ।।२०।।
अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै ।
वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् ।
पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब सबै दुष्टहरू मारिनेछन्, तब भगवान् वासुदेवको शरीरको दिव्य र सुगन्धित वायुको स्पर्शले गर्दा बाँकी रहेका नगर र गाउँका मानिसहरूको मन पवित्र हुनेछ ।।२१।।
तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठः संभविष्यति ।
वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब सत्त्वमूर्ति भगवान् वासुदेव हृदयमा विराजमान हुनुहुनेछ, तब मानिसहरूका सन्तानहरू पनि अत्यन्तै पुष्ट र सात्त्विक हुनेछन् ।।२२।।
यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरिः ।
कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब धर्मपति भगवान् हरिले कल्कि अवतार लिनुहुनेछ, तब सत्ययुग (कृतयुग) प्रारम्भ हुनेछ र प्रजाहरू सात्त्विक हुनेछन् ।।२३।।
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ।
एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब चन्द्रमा, सूर्य र बृहस्पति पुष्य नक्षत्रमा र एउटै राशि (कर्कट) मा आउनेछन्, तब सत्ययुगको सुरुवात हुनेछ ।।२४।।
येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवाः ।
ते ते उद्देशतः प्रोक्ता वंशीयाः सोमसूर्ययोः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः— चन्द्र र सूर्य वंशमा जो राजाहरू बिते, जो वर्तमानमा छन् र जो भविष्यमा हुनेछन्, ती सबैको सङ्क्षिप्त वर्णन मैले गरेँ ।।२५।।
आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् ।
एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः— हे राजन्! हजुरको जन्मदेखि राजा नन्दको अभिषेकसम्मको समय एक हजार एक सय पन्ध्र वर्ष हुनेछ ।।२६।।
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि ।
तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः— आकाशमा उदय हुने सात ऋषि (सप्तर्षि) मध्ये जुन दुई पहिले देखिन्छन्, उनीहरूको बीचमा राति जुन नक्षत्र देखिन्छ ।।२७।।
तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् ।
ते त्वदीये द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः— ती ऋषिहरू त्यसै नक्षत्रमा मानिसको गणना अनुसार सय वर्षसम्म रहन्छन्। हजुरको यस समयमा ती ब्राह्मण ऋषिहरू 'मघा' नक्षत्रमा रहेका छन् ।।२८।।
विष्णोर्भगवतो भानुः कृष्णाख्योऽसौ दिवं गतः ।
तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जनः ॥ २९ ॥ नेपाली भावानुवादः— जब भगवान् विष्णुको सूर्य रूपी कृष्ण स्वरूप आफ्नो धाम फर्कनुभयो, तब यस लोकमा कलियुग प्रवेश गर्यो, जसका कारण मानिसहरू पापमा रमाउन थाले ।।२९।।
यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशन्नास्ते रमापतिः ।
तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रान्तुं न चाशकत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः— जबसम्म रमापति भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो चरणकमलले यो पृथ्वी छोइरहनुभएको थियो, तबसम्म कलियुगले पृथ्वीमा आफ्नो पूर्ण प्रभाव पार्न सकेको थिएन ।।३०।।
यदा देवर्षयः सप्त मघासु विचरन्ति हि ।
तदा प्रवृत्तस्तु कलिर्द्वादशाब्दशतात्मकः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब सप्तर्षिहरू मघा नक्षत्रमा घुम्न थाले, तब बाह्र सय दिव्य वर्षको कलियुग सुरु भयो ।।३१।।
यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षयः ।
तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः— जब ती महर्षिहरू मघाबाट पूर्वाषाढा नक्षत्रमा जानेछन्, तब राजा नन्दको समयदेखि कलियुग अझै बढेर जानेछ ।।३२।।
यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि ।
प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहुः पुराविदः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः— जसै श्रीकृष्ण वैकुण्ठ जानुभयो, त्यसै दिनदेखि कलियुग सुरु भयो भनी पुराना विद्वानहरू भन्दछन् ।।३३।।
दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुनः कृतम् ।
भविष्यति तदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः— कलियुगको समय सकिएपछि फेरि सत्ययुग आउनेछ, जसले मानिसको मनलाई आत्मप्रकाशक (ज्ञानयुक्त) बनाउनेछ ।।३४।।
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि ।
तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः— यसरी पृथ्वीमा मनु वंशको गणना गरिन्छ। यसै गरी वैश्य, शूद्र र ब्राह्मणहरूको वंश पनि प्रत्येक युगमा जान्नुपर्दछ ।।३५।।
एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनम् ।
कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः— यी महान् पुरुषहरू जो अब केवल नाम र कथामा मात्र बाँकी छन्, उनीहरूको कीर्ति मात्र यस पृथ्वीमा रहेको छ ।।३६।।
देवापिः शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशजः ।
कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ ॥ ३७ ॥ नेपाली भावानुवादः— राजा शान्तनुका भाइ देवापि र इक्ष्वाकु वंशका मरु— यी दुई महायोगीहरू अहिले पनि कलाप ग्राममा बसिरहेका छन् ।।३७।।
ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ ।
वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः— कलियुगको अन्त्यमा उनीहरू भगवान् वासुदेवको प्रेरणाले यहाँ आएर फेरि पहिले जस्तै वर्णाश्रम धर्मको प्रचार गर्नेछन् ।।३८।।
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।
अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते ॥ ३९ ॥ नेपाली भावानुवादः— सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि— यी चार युगहरू यसै क्रमले पृथ्वीका प्राणीहरूमा घुमिरहन्छन् ।।३९।।
राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे ।
भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गताः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः— हे राजन्! मैले ती राजाहरूको वर्णन गरेँ, जो पृथ्वीमा मेरो भनी ममता गरेर अन्त्यमा यसलाई छोडेर मृत्युको मुखमा परे ।।४०।।
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च ।
भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः— अन्त्यमा कीरा, विष्ठा वा खरानी बन्ने यस शरीरको राजा हुनुको के अर्थ छ र? प्राणीलाई सताएर गरेको स्वार्थले त केवल नरक मात्र दिलाउँछ ।।४१।।
कथं सेयमखण्डा भूः पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता ।
मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः— “यो अखण्ड पृथ्वी मेरा पूर्वजहरूले भोग गरे, अब मेरा छोरा, नाति र वंशजले कसरी भोग्लान्?“— यस्तो चिन्ता गर्नु बेकार छ ।।४२।।
तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वाऽऽत्मतयाबुधाः ।
महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गताः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः— पञ्चतत्त्वले बनेको यस शरीरलाई नै 'म' ठान्ने अज्ञानीहरूले पृथ्वीमा ममता गरे, तर अन्त्यमा पृथ्वी र शरीर दुवै छोडेर हराएर गए ।।४३।।
ये ये भूपतयो राजन् भुञ्जते भुवमोजसा ।
कालेन ते कृताः सर्वे कथामात्राः कथासु च ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः— हे राजन्! जो–जो राजाहरूले आफ्नो बलले पृथ्वी भोग गरे, ती सबैलाई कालले अहिले केवल कथाको पात्र मात्र बनाइदिएको छ ।।४४।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायमा कलियुगको भयावह स्वरूप र त्यसको अन्त्यमा हुने भगवान् कल्कि अवतारको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजी राजा परीक्षितलाई भन्नुहुन्छ कि कलियुगको बढ्दो प्रभावसँगै मानिसको धर्म, दया, आयु र स्मरणशक्ति क्रमशः क्षीण हुँदै जानेछन्। यस युगमा मानवीय गुण र कुलको पहिचान केवल धनको आधारमा गरिनेछ भने न्याय र धर्म शक्तिको हातमा सीमित हुनेछ। मानिसहरू बाह्य भेषभूषालाई नै वास्तविक विद्वत्ता र आश्रमको आधार मान्नेछन्। दाम्पत्य जीवन केवल शारीरिक आकर्षणमा टिक्नेछ र छल-कपट नै व्यवहारको मुख्य माध्यम बन्नेछ। पृथ्वीमा अनिकाल, अत्यधिक कर र प्राकृतिक प्रकोपका कारण जनता अत्यन्त पीडित हुनेछन् र उनीहरूको औसत आयु निकै कम हुनेछ।
जब कलियुगको अन्त्यमा अधर्म आफ्नो चरम सीमामा पुग्नेछ, तब भगवान् विष्णुले सम्भल ग्राममा विष्णुयश नामक ब्राह्मणको घरमा कल्कि अवतार लिनुहुनेछ। उहाँले देवदत्त नामक घोडामा सवार भएर आफ्नो दिव्य खड्गद्वारा दुष्ट र म्लेच्छहरूको संहार गर्नुहुनेछ। भगवान्को शरीरबाट निस्कने दिव्य सुगन्धले बाँकी रहेका मानिसहरूको मनलाई पवित्र तुल्याउनेछ, जसबाट सात्त्विक प्रजाको पुनः उत्पत्ति हुनेछ। जब सूर्य, चन्द्रमा र बृहस्पति पुष्य नक्षत्रमा एकै राशिमा आउनेछन्, तब सत्ययुगको पुनः प्रारम्भ हुनेछ। यस अध्यायले विगतका राजाहरूको चर्चा गर्दै पृथ्वीप्रतिको मोह व्यर्थ रहेको कुरा स्पष्ट पारेको छ। अन्त्यमा, संसारको नश्वरता र कालको सर्वोपरितालाई दर्शाउँदै यस कथाले मानिसलाई भक्ति मार्गमा लाग्न प्रेरित गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'काल' को अजेय शक्ति र सांसारिक नश्वरतालाई गहन रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। दार्शनिक दृष्टिले कलियुग केवल एउटा कालखण्ड मात्र नभएर मानवीय चेतनाको पतनको अवस्था पनि हो, जहाँ सत्त्वगुण हराएर तमोगुणको प्रधानता हुन्छ। 'म र मेरो' भन्ने अहङ्कारले नै मानिसलाई पृथ्वीको ममतामा बाँध्छ, तर वास्तवमा यो शरीर पञ्चतत्त्वको मिश्रण मात्र हो र अन्त्यमा खरानी वा कीरामा परिणत हुन्छ। भगवान् कल्कि अवतारले अधर्मको नाश र शुद्ध सत्त्वको पुनःस्थापनाको संकेत गर्दछ, जसले ईश्वरको संहारक र रक्षक दुवै रूपलाई झल्काउँछ। अध्यात्मको दृष्टिमा जबसम्म मानिसको हृदयमा भगवान् वासुदेवको वास हुँदैन, तबसम्म मनको अशुद्धि हट्न सक्दैन। यसले समय चक्रको शाश्वत नियमलाई बुझाउँदै आत्माको अमरता र प्रकृतिको परिवर्तनशीलताबीचको भेद स्पष्ट पारेको छ।
No comments:
Post a Comment