श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादश स्कन्ध– प्रथमोऽध्यायः
(कलियुगी राजवंश वर्णन)
राजोवाच –
कस्य वंशोऽभवत् पृथ्व्यामेतदाचक्ष्व मे मुने ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोध्नुभयो– हे मुने! यदुवंशका आभूषण स्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो धाम (वैकुण्ठ) जानुभएपछि यस पृथ्वीमा कुन–कुन वंशको शासन सुरु भयो? कृपा गरेर मलाई यो कुरा बताउनुहोस् ।। १ ।।
शुक उवाच –
तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! बृहद्रथ वंशको अन्तिम राजा पुरञ्जय हुनेछन् । उनका मन्त्री 'शुनक' ले आफ्ना स्वामी (राजा पुरञ्जय) को हत्या गरेर आफ्नै छोरालाई राजा बनाउनेछन् ।। २ ।।
प्रद्योतसंज्ञं राजानं कर्ता यत्पालकः सुतः ।
विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्ततः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस छोराको नाम 'प्रद्योत' हुनेछ । प्रद्योतको छोरा 'पालक', पालकको छोरा 'विशाखयूप' र विशाखयूपको छोरा 'राजक' हुनेछन् ।। ३ ।।
नन्दिवर्धनस्तत्पुत्रः पञ्च प्रद्योतना इमे ।
अष्टत्रिंशोत्तरशतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजकको छोरा 'नन्दिवर्धन' हुनेछन् । प्रद्योत वंशका यी पाँच राजाहरूले पृथ्वीमा एक सय अठतीस वर्षसम्म शासन गर्नेछन् ।। ४ ।।
शिशुनागस्ततो भाव्यः काकवर्णस्तु तत्सुतः ।
क्षेमधर्मा तस्य सुतः क्षेत्रज्ञः क्षेमधर्मजः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि 'शिशुनाग' राजा हुनेछन् । उनको छोरा 'काकवर्ण', काकवर्णको छोरा 'क्षेमधर्मा' र क्षेमधर्माको छोरा 'क्षेत्रज्ञ' हुनेछन् ।। ५ ।।
विधिसारः सुतस्तस्याजातशत्रुर्भविष्यति ।
दर्भकस्तत्पुत्रो भावी दर्भकस्याजयः स्मृतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षेत्रज्ञको छोरा 'विधिसार' हुनेछन् र विधिसारको छोरा 'अजातशत्रु' हुनेछन् । अजातशत्रुको छोरा 'दर्भक' र दर्भकको छोरा 'अजय' हुनेछन् ।। ६ ।।
नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दिः सुतस्ततः ।
शिशुनागा दशैवैते षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अजयको छोरा 'नन्दिवर्धन' र नन्दिवर्धनको छोरा 'महानन्दि' हुनेछन् । शिशुनाग वंशका यी १० राजाहरूले कलियुगमा तीन सय साठी वर्षसम्म पृथ्वीको शासन गर्नेछन् ।। ७ ।।
महानन्दिसुतो राजन् शूद्रीगर्भोद्भवो बली ।
महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्रविनाशकृत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! महानन्दिको शूद्रा स्त्रीको गर्भबाट एउटा अत्यन्तै बलशाली छोरा जन्मनेछ, जसको नाम 'नन्द' हुनेछ । ऊ महापद्म (अथाह सम्पत्ति) को स्वामी र क्षत्रियहरूको विनाश गर्ने शासक हुनेछ ।। ८ ।।
ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्मिकः ।
स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासनः ॥ ९ ॥
शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गवः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि प्रायः शूद्र र अधर्मी राजाहरू हुनेछन् । दोस्रो परशुराम जस्तै देखिने त्यो महापद्म नन्दले कसैले उल्लङ्घन गर्न नसक्ने शासन चलाएर पृथ्वीमा एकछत्र राज गर्नेछ ।। ९-१० ।।
तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाः सुताः ।
य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानः स्म शतं समाः ॥ ११ ॥ नेपाली भावानुवादः ती महापद्म नन्दका सुमाल्य आदि आठ छोराहरू हुनेछन् । ती राजाहरूले यस पृथ्वीमा सय वर्षसम्म शासन गर्नेछन् ।। ११ ।।
नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति ।
तेषामभावे जगतीं मौर्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ ॥ १२ ॥ नेपाली भावानुवादः कुनै एक ब्राह्मणले (चाणक्यले) ती नौ नन्दहरूलाई उखेलेर फालिदिनेछन् । उनीहरूको नाश भएपछि कलियुगमा मौर्य वंशका राजाहरूले पृथ्वीको भोग गर्नेछन् ।। १२ ।।
स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽभिषेक्ष्यति ।
तत्सुतो वारिसारस्तु ततश्चाशोकवर्धनः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणले नै चन्द्रगुप्तलाई राज्यमा अभिषेक गर्नेछन् । चन्द्रगुप्तका छोरा वारिसार र उनका छोरा अशोकवर्धन हुनेछन् ।। १३ ।।
सुयशा भविता तस्य सङ्गतः सुयशःसुतः ।
शालिशूकस्ततस्तस्य सोमशर्मा भविष्यति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः अशोकवर्धनका छोरा सुयशा, सुयशाका छोरा सङ्गत, सङ्गतका छोरा शालिशूक र शालिशूकका छोरा सोमशर्मा हुनेछन् ।। १४ ।।
शतधन्वा ततस्तस्य भविता तद् बृहद्रथः ।
मौर्या ह्येते दश नृपाः सप्तत्रिंशच्छतोत्तरम् ।
समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलौ कुरुकुलोद्वह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सोमशर्माका छोरा शतधन्वा र उनका छोरा बृहद्रथ हुनेछन् । हे कुरुनन्दन! मौर्य वंशका यी १० राजाहरूले कलियुगमा एक सय सैंतीस वर्षसम्म पृथ्वीमा शासन गर्नेछन् ।। १५ ।।
हत्वा बृहद्रथं मौर्यं तस्य सेनापतिः कलौ ।
पुष्यमित्रस्तु शुङ्गाह्वः स्वयं राज्यं करिष्यति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मौर्य राजा बृहद्रथको हत्या गरेर उनका सेनापति पुष्यमित्र शुङ्गले स्वयं राज्य गर्नेछन् ।। १६ ।।
अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठोऽथ भविष्यति ।
वसुमित्रो भद्रकश्च पुलिन्दो भविता सुतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः पुष्यमित्रका छोरा अग्निमित्र, उनका सुज्येष्ठ, सुज्येष्ठका वसुमित्र, वसुमित्रका भद्रक र भद्रकका छोरा पुलिन्द हुनेछन् ।। १७ ।।
ततो घोषः सुतस्तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति ।
ततो भागवतस्तस्मात् देवभूतिरिति श्रुतः । शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्षशताधिकम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः पुलिन्दका छोरा घोष, उनका वज्रमित्र, वज्रमित्रका भागवत र भागवतका छोरा देवभूति हुनेछन् । यी १० शुङ्गवंशी राजाहरूले एक सय वर्षभन्दा बढी शासन गर्नेछन् ।। १८ ।।
ततः काण्वानियं भूमिर्यास्यत्यल्पगुणान् नृप ।
शुङ्गं हत्वा देवभूतिं कण्वोऽमात्यस्तु कामिनम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि यो पृथ्वी अल्पगुणी कण्व वंशका राजाहरूको हातमा जानेछ । शुङ्ग वंशका विलासी राजा देवभूतिको हत्या गरी उनका मन्त्री वसुदेव कण्वले राज्य लिनेछन् ।। १९ ।।
स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामतिः ।
तस्य पुत्रस्तु भूमित्रस्तस्य नारायणः सुतः ।
नारायणस्य भविता सुशर्मा नाम विश्रुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः महामति वसुदेवले राज्य गर्नेछन् । उनका छोरा भूमित्र, उनका नारायण र नारायणका छोरा प्रख्यात सुशर्मा हुनेछन् ।। २० ।।
काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच्च पञ्च च ।
शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कलौ युगे ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यी कण्ववंशी चार राजाहरूले कलियुगमा तीन सय पैँतालीस वर्षसम्म पृथ्वीको भोग गर्नेछन् ।। २१ ।।
हत्वा काण्वं सुशर्माणं तद्भृत्यो वृषलो बली ।
गां भोक्ष्यत्यन्ध्रजातीयः कञ्चित् कालमसत्तमः ॥ २२ ॥ नेपाली भावानुवादः कण्व राजा सुशर्माको हत्या गरी उनका सेवक 'सिमुक' नामक बलवान् नीच आन्ध्रजातीय व्यक्तिले केही समय पृथ्वीमा शासन गर्नेछन् ।। २२ ।।
कृष्णनामाथ तद्भ्राता भविता पृथिवीपतिः ।
श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्रः पौर्णमासस्तु तत्सुतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनका भाइ कृष्ण राजा हुनेछन् । उनका छोरा श्रीशान्तकर्ण र उनका छोरा पौर्णमास हुनेछन् ।। २३ ।।
लम्बोदरस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिलको नृपः ।
मेघस्वातिश्चिबिलकादटमानस्तु तस्य च ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः पौर्णमासका छोरा लम्बोदर, उनका चिबिलक, चिबिलकका मेघस्वाति र मेघस्वातिका छोरा अटमान हुनेछन् ।। २४ ।।
अनिष्टकर्मा हालेयस्तलकस्तस्य चात्मजः ।
पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दनः ॥ २५ ॥ नेपाली भावानुवादः अटमानका छोरा अनिष्टकर्मा, उनका हालेय, हालेयका तलक र तलकका छोरा पुरीषभीरु हुनेछन्, त्यसपछि सुनन्दन राजा हुनेछन् ।। २५ ।।
चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिररिन्दमः ।
तस्यापि गोमती पुत्रः पुरीमान् भविता ततः ॥ २६ ॥ नेपाली भावानुवादः त्यसपछि चकोर र त्यसपछि शत्रुदमन गर्ने शिवस्वाति राजा हुनेछन् । शिवस्वातिका छोरा गोमती र उनका छोरा पुरीमान् हुनेछन् ।। २६ ।।
मेदःशिराः शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्ततः ।
विजयस्तत्सुतो भाव्यश्चन्द्रविज्ञः सलोमधिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरीमान्का छोरा मेदःशिरा, उनका शिवस्कन्द, शिवस्कन्दका यज्ञश्री, उनका विजय र विजयका छोरा चन्द्रविज्ञ (सलोमधि) हुनेछन् ।। २७ ।।
एते त्रिंशन्नृपतयः चत्वार्यब्दशतानि च ।
षट्पञ्चाशच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! यी तीस आन्ध्रवंशी राजाहरूले पृथ्वीमा चार सय छपन्न वर्षसम्म शासन गर्नेछन् ।। २८ ।।
सप्ताभीरा आवभृत्या दश गर्दभिनो नृपाः ।
कङ्काः षोडश भूपाला भविष्यन्त्यतिलोलुपाः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सात आभीर, दस गर्दभी र अत्यन्तै लोभी सोह्र कङ्क राजाहरू हुनेछन् ।। २९ ।।
ततोऽष्टौ यवना भाव्याश्चतुर्दश तुरुष्ककाः ।
भूयो दश गुरुण्डाश्च मौला एकादशैव तु ॥ ३० ॥ नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आठ यवन, चौध तुरुष्क (तुर्क), दस गुरुण्ड र एघार मौल राजाहरू हुनेछन् ।। ३० ।।
एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दश वर्षशतानि च ।
नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यी राजाहरूले जम्मा एक हजार नब्बे वर्ष शासन गर्नेछन् । जसमा एघार मौलहरूले मात्र तीन सय वर्ष शासन गर्नेछन् ।। ३१ ।।
भोक्ष्यन्त्यब्दशतान्यङ्ग त्रीणि तैः संस्थिते ततः ।
किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वङ्गिरिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अङ्ग! त्यसपछि किलकिला नगरीमा भूतनन्द र वङ्गिरि राजाहरू हुनेछन् ।। ३२ ।।
शिशुनन्दिश्च तद्भ्राता यशोनन्दिः प्रवीरकः ।
इत्येते वै वर्षशतं भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका भाइ शिशुनन्दि, यशोनन्दि र प्रवीरकले एक सय छ वर्षसम्म राज्य गर्नेछन् ।। ३३ ।।
तेषां त्रयोदश सुता भवितारश्च बाह्लिकाः ।
पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथैव च ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूका १३ छोराहरू बाह्लिक राजा हुनेछन् । त्यसपछि पुष्पमित्र र उनका छोरा दुर्मित्र राजा हुनेछन् ।। ३४ ।।
एककाला इमे भूपाः सप्तान्ध्राः सप्त कौसलाः ।
विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यी राजाहरू एकै समयमा हुनेछन् । सात आन्ध्र, सात कौशल, विदूर र निषध देशका राजाहरूले पनि शासन गर्नेछन् ।। ३५ ।।
मागधानां तु भविता विश्वस्फूर्जिः पुरञ्जयः ।
करिष्यत्यपरो वर्णान् पुलिन्दयदुमद्रकान् ॥ ३६ ॥ ने
पाली भावानुवादः मगधमा विश्वस्फूर्जि (पुरञ्जय) राजा हुनेछन्, जसले पुलिन्द, यदु र मद्रक जस्ता जातिहरूलाई वर्णसङ्कर बनाउनेछन् ।। ३६ ।।
प्रजाश्चाब्रह्मभूयिष्ठाः स्थापयिष्यति दुर्मतिः ।
वीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्यां स वै पुरि ।
अनुगङ्गामाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुर्मति राजाले प्रजालाई ब्रह्मतेजहीन बनाउनेछन् । क्षत्रियहरूको विनाश गरी उनले पद्मवती पुरी (हस्तिनापुर) देखि प्रयागसम्म गङ्गाको तटवर्ती इलाकामा राज्य गर्नेछन् ।। ३७ ।।
सौराष्ट्रावन्त्याभीराश्च शूरा अर्बुदमालवाः ।
व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शूद्रप्राया जनाधिपाः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सौराष्ट्र, अवन्ती, आभीर, अर्बुद र मालवा क्षेत्रमा संस्कारहीन (व्रात्य) ब्राह्मण र शूद्र समान राजाहरू हुनेछन् ।। ३८ ।।
सिन्धोस्तटं चन्द्रभागां कौन्तीं काश्मीरमण्डलम् ।
भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या म्लेच्छाश्चाब्रह्मवर्चसः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः सिन्धु तट, चन्द्रभागा, कौन्ती र कश्मीर मण्डलमा ब्रह्मतेज नभएका शूद्र, व्रात्य र म्लेच्छहरूले शासन गर्नेछन् ।। ३९ ।।
तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायाश्च भूभृतः ।
एते अधर्मानृतपराः फल्गुदास्तीव्रमन्यवः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यी राजाहरू एकै समयमा हुनेछन् र प्रायः म्लेच्छ जस्तै हुनेछन् । उनीहरू अधर्मी, असत्यवादी, कञ्जुस र क्रोधी हुनेछन् ।। ४० ।।
स्त्रीबालगोद्विजघ्नाश्च परदारधनादृताः ।
उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुषः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू स्त्री, बालक, गाई र ब्राह्मणको हत्या गर्ने, अर्काकी पत्नी र धन हरण गर्ने स्वभावका हुनेछन् । उनीहरूको आयु र शक्ति थोरै हुनेछ ।। ४१ ।।
असंस्कृताः क्रियाहीना रजसा तमसाऽऽवृताः ।
प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्यरूपिणः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः संस्कारहीन र कर्महीन ती राजाको भेषमा रहेका म्लेच्छहरूले आफ्नै प्रजालाई भक्षण (शोषण) गर्नेछन् ।। ४२ ।।
तन्नाथास्ते जनपदास्तच्छीलाचारवादिनः ।
अन्योन्यतो राजभिश्च क्षयं यास्यन्ति पीडिताः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्ता राजा भएका देशका प्रजाहरू पनि राजाकै जस्तो स्वभाव र आचरणका हुनेछन् । उनीहरू आपसमा र राजाबाट पीडित भई अन्त्यमा नष्ट हुनेछन् ।। ४३ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे
प्रथमोऽध्यायः ॥ १
॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारां
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय कलियुगको आगमनसँगै पृथ्वीमा देखिने राजनैतिक परिवर्तन र राजाहरूको पतनको भविष्यवाणीमा केन्द्रित छ । राजा परीक्षितले भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जानुभएपछि पृथ्वीको शासन कसले गर्छ भनी सोधेको प्रश्नबाट यो कथा सुरु हुन्छ । शुकदेवजीले भविष्यका विभिन्न राजवंशहरूको विस्तृत वर्णन गर्नुहुन्छ, जसमा मगधका राजा पुरञ्जयदेखि लिएर मौर्य, शुङ्ग र कण्व वंशका राजाहरूको चर्चा छ । यस अध्यायमा ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण नन्द वंश र त्यसलाई उखेलेर मौर्य साम्राज्य स्थापना गर्ने ब्राह्मण चाणक्यको पनि सङ्केत गरिएको छ । मौर्य वंशका दश राजाहरूले १३७ वर्ष शासन गर्ने कुरा यहाँ उल्लेख छ, जसले गर्दा यसको ऐतिहासिक महत्त्व पनि देखिन्छ । त्यसपछि आन्ध्र, आभीर, कङ्क र यवन जस्ता विदेशी र म्लेच्छ राजाहरूको उदय हुने कुरा कथामा छ । यी राजाहरू बिस्तारै धर्मबाट टाढा हुँदै जाने, प्रजाको रक्षा गर्नुको सट्टा उनीहरूलाई दुःख दिने र शोषण गर्ने प्रवृत्तिका हुनेछन् भनिएको छ । विशेषगरी कलियुगका राजाहरू संस्कारहीन, क्रोधी, लोभी र स्त्री-बालकको हत्या गर्न पनि नहिचकिचाउने खालका हुने भविष्यवाणी गरिएको छ । राजाहरूको यस्तो आचरणले गर्दा प्रजाहरू पनि राजाकै स्वभावका हुने र समाजमा अराजकता बढ्ने देखाइएको छ । धर्मको रक्षा गर्ने क्षत्रियहरूको अभावमा शूद्र र म्लेच्छहरू राजा बन्ने र उनीहरूको आयु र शक्ति पनि थोरै हुने कुरा उल्लेख छ । बिस्तारै सारा संसारमा म्लेच्छहरूको प्रभाव बढ्ने र मानिसहरूले आफ्नो वैदिक मर्यादा भुल्ने सङ्केत यस अध्यायले गर्छ । अन्त्यमा, राजाहरू र प्रजाहरू आपसमा कलह र पीडाका कारण नष्ट हुने एउटा भयानक चित्र यस अध्यायले प्रस्तुत गरेको छ । यसरी यो अध्यायले कलियुगको राजनैतिक र सामाजिक अधोगतिको स्पष्ट चित्रण गर्दछ ।
दार्शनिक पक्ष
दार्शनिक दृष्टिकोणबाट यो अध्यायले समयको अमोघ शक्ति र परिवर्तनशीलतालाई दर्शाउँछ । कलियुगको प्रभावले कसरी मानिसको बुद्धि र चरित्रमा ह्रास ल्याउँछ भन्ने कुरा राजाहरूको वर्णनमार्फत बुझाइएको छ । 'यथा राजा तथा प्रजा' भन्ने उक्तिलाई यहाँ दार्शनिक रूपमा पुष्टि गरिएको छ, जहाँ शासकको नैतिक पतनले सम्पूर्ण समाजलाई नै विनाशको बाटोमा लैजान्छ । यो अध्यायले शक्ति र सत्ता क्षणभङ्गुर छ भन्ने पाठ सिकाउँछ, किनकि ठुला-ठुला राजवंशहरू पनि समयको अन्तरालमा माटोमा विलीन भएको देखाइएको छ । धर्मको क्षय हुँदा समाजमा कसरी आध्यात्मिक शून्यता छाउँछ भन्ने कुरा 'अबुध' र 'म्लेच्छ' शासकहरूको प्रवृत्तिमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ । साँचो ब्रह्मतेज र क्षत्रिय धर्मको अभावमा भौतिक उन्नतिले मात्र समाजको हित गर्दैन भन्ने यसको मूल सन्देश हो । मानिसको आयु, बल र संस्कार केवल कालको हातमा हुन्छ र कलियुगमा यी सबै कुरा घट्दै जानु एउटा नियति हो भन्ने दर्शन यहाँ पाइन्छ । अन्त्यमा, यो संसारको सबैभन्दा ठुलो शक्ति नै समय (काल) हो र ईश्वरको लीला बुझ्न कठिन छ भन्ने गहिरो बोध यस अध्यायले गराउँछ ।
No comments:
Post a Comment