एकादशः स्कंधः – एकत्रिंशोऽध्यायः

श्रीमद्‌भागवत महापुराण

एकादशः स्कंधः – एकत्रिंशोऽध्यायः

शुक उवाच – 

अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः । 

महेंद्रप्रमुखा देवा मुनयः सप्रजेश्वराः ।। १ ।। 

नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— त्यसपछि (भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जान लाग्नुभएको थाहा पाएर) ब्रह्माजी, पार्वतीसहित भगवान् शिव, इन्द्र आदि प्रमुख देवताहरू र प्रजापतिहरूका साथै ऋषिमुनिहरू त्यहाँ आए ।।१।।

पितरः सिद्धगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः । 

चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः ।। २ ।। 

नेपाली भावानुवादः पितृहरू, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, चारण, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा र ब्राह्मणहरू पनि त्यहाँ उपस्थित भए ।।२।।

द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः । 

गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरेः कर्माणि जन्म च ।। ३ ।। 

नेपाली भावानुवादः उनीहरू भगवानको स्वधाम गमनको दृश्य हेर्न अत्यन्त उत्सुक थिए। उनीहरूले भगवान श्रीकृष्णको जन्म र दिव्य कर्महरूको गुणगान गरिरहेका थिए ।।३।।

ववृषुः पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभः । 

कुर्वंतः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ।। ४ ।। 

४ः हे राजन् ! उनीहरूले आफ्ना विमानहरूले आकाश ढाके र अत्यन्त भक्तिपूर्वक भगवानमाथि पुष्पवृष्टि गरे ।।४।।

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभुः । 

संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ।। ५ ।। 

नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवानले ब्रह्माजी र आफ्ना अन्य विभूति (देवता) हरूलाई देखेपछि आफ्नो आत्मालाई परमात्मामा लीन गराउनुभयो र आफ्ना कमल जस्ता आँखा चिम्लिनुभयो ।।५।।

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । 

योगधारणयाऽऽग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ।। ६ ।। 

नेपाली भावानुवादः सबै लोकलाई आनन्द दिने र ध्यान गर्न योग्य आफ्नो त्यस दिव्य शरीरलाई ’आग्नेयी योगधारणा’ द्वारा नजलाईकन (अर्थात् भौतिक शरीर जस्तो पञ्चतत्वमा विलीन नगरी) उहाँ सिधै आफ्नो परमधाममा प्रवेश गर्नुभयो।

दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनसश्च खात् । 

सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ।। ७ ।। 

नेपाली भावानुवादः त्यस समय आकाशमा दुन्दुभि बजे र पुष्पवृष्टि भयो। सत्य, धर्म, धैर्य, पृथ्वीको कीर्ति र श्री (लक्ष्मी) पनि उहाँकै पछि–पछि गए ।।७।।

देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशंतं स्वधामनि । 

अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिताः ।। ८ ।। 

नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि श्रीकृष्ण आफ्नो धाममा प्रवेश गरेको स्पष्ट रूपमा देख्न सकेनन् । भगवानको त्यो रहस्यमय गति देखेर उनीहरू अत्यन्त चकित भए ।।८।।

सौदामन्या यथाऽऽकाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । 

गतिर्न लक्ष्यते मत्र्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः ।। ९ ।। 

नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादलको बीचबाट बिजुली चम्केर कता हराउँछ, त्यो मानिसले थाहा पाउँदैन, त्यसैगरी श्रीकृष्ण कतिबेला आफ्नो धाम पुग्नुभयो, त्यो देवताहरूले पनि चाल पाएनन् ।।९।।

ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः । विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ।। १० ।। नेपाली भावानुवादः १०ः भगवानको यस्तो अलौकिक योगगति देखेर ब्रह्मा, महादेव आदि देवताहरू उहाँको प्रशंसा गर्दै आ–आफ्नो लोकमा फर्किए।

राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा 

        मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । 

सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते 

        संहृत्य चात्ममहिमोपरतः स आस्ते ।। ११ ।। 

नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! भगवानको यो जन्म र मृत्यु केवल नाटक (लीला) मात्र हो भनेर बुझ्नुहोस्। जसरी एक नट (कलाकार) ले मञ्भमा अभिनय गर्छ, त्यसरी नै उहाँले यो संसार सृष्टि गर्नुहुन्छ, यसमा प्रवेश गर्नुहुन्छ र लीला समाप्त भएपछि आफ्नो महिमामा स्थित हुनुहुन्छ ।।११।।

मत्र्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं 

        त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् । 

जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः 

        किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ।। १२ ।। 

नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना गुरुका मरेका छोरालाई यमलोकबाट फर्काउनुभयो, जसले ब्रह्मास्त्रले डढेका तपाईं (परीक्षित) लाई गर्भमा बचाउनुभयो र जसले काललाई पनि जित्नुभयो— के त्यस्ता सर्वशक्तिमान् भगवानलाई आफ्नो शरीर रक्षा गर्न कठिन थियो र? उहाँले त शिकारी (जरा व्याधा) लाई समेत सदेह स्वर्ग पठाउनुभयो ।।१२,,

तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये

        ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । 

नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं 

        मत्र्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ।। १३ ।। 

नेपाली भावानुवादः तैपनि, सम्पूर्ण सृष्टिको उत्पत्ति र प्रलयका कारण भगवानले आफ्नो शरीर यो लोकमा छोड्न चाहनुभएन। उहाँले मानिसहरूलाई यो देखाउन चाहनुभयो कि यो भौतिक संसार नाशवान छ र वास्तविक लक्ष्य त परमधाम नै हो ।।१३।।

य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । 

प्रयतः कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ।। १४ ।। 

नेपाली भावानुवादः जसले बिहान सबेरै उठेर भगवान श्रीकृष्णको यो परमधाम गमनको कथा श्रद्धापूर्वक पाठ गर्दछ, उसले भगवानकै परमगति प्राप्त गर्दछ ।।१४।।

दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयोः । 

पतित्वा चरणावस्रैन्र्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ।। १५ ।। 

नेपाली भावानुवादः दारुकले द्वारका पुगेर वसुदेव र उग्रसेनको चरणमा परी आँसुले उनीहरूको खुट्टा भिजाए ।।१५।।

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । 

तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जनाः शोकविर्मूच्र्छिताः ।। १६ ।। 

नेपाली भावानुवादः हे नृप ! दारुकले सम्पूर्ण यदुवंशको संहारको समाचार सुनाए। त्यो सुनेर द्वारकावासीहरू अत्यन्त दुःखी भए र शोकले मूच्र्छित भए ।।१६।।

तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः । 

व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ।। १७ ।। 

नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णसँगको विछोडले व्याकुल भएका उनीहरू रुँदै र आफ्नो अनुहार पिट्दै आफ्ना आफन्तहरू मरेर लडिरहेको ठाउँ (प्रभास क्षेत्र) तर्फ दौडिए ।।१७।।

देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । 

कृष्णरामावपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम् ।। १८ ।। 

नेपाली भावानुवादः देवकी, रोहिणी र वसुदेवले आफ्ना छोराहरू श्रीकृष्ण र बलरामलाई नदेखेपछि शोकका कारण चेतना गुमाए ।।१८।।

प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद् विरहातुराः । 

उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहुः स्त्रियः ।। १९ ।। 

नेपाली भावानुवादः भगवानको विरह सहन नसकी उनीहरूले त्यहीँ प्राण त्यागे। हे तात ! यादवका पत्नीहरूले आफ्ना पतिहरूलाई अङ्गालो हालेर चितामा चढे (सती गए) ।।१९।।

रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । 

वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । 

कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ।। २० ।। 

नेपाली भावानुवादः बलरामजीका पत्नीहरूले उहाँको शरीर अङ्गालेर अग्निमा प्रवेश गरे। त्यसैगरी वसुदेवका पत्नीहरू, प्रद्युम्न आदि वीरका पत्नीहरू र रुक्मिणी आदि श्रीकृष्णका रानीहरू पनि भगवानकै चिन्तन गर्दै अग्निमा प्रवेश गरे ।।२१।।

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । 

आत्मानं सांत्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ।। २१ ।। 

नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रिय सखा श्रीकृष्णको विछोडले व्याकुल भएका अर्जुनले भगवानले कुरुक्षेत्रमा र अन्य समयमा सुनाउनुभएका उपदेश (गीता) सम्झिएर आफ्नो मनलाई शान्त पारे ।।२२।।

बंधूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः सांपरायिकम् । 

हतशेषानां कारयामास यथावदनुपूर्वशः ।। २२ ।। 

नेपाली भावानुवादः अर्जुनले मरेका सबै दाजुभाइ र आफन्तहरूको विधिवत् अन्तिम संस्कार सम्पन्न गरे ।।२२।।

द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । 

वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ।। २३ ।। 

नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! भगवानले छोड्ने बित्तिकै द्वारका नगरीलाई समुद्रले डुबाइदियो। तर भगवानको निजी निवास (मन्दिर) लाई भने समुद्रले छोएन ।।२३।।

नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । 

स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ।। २४ ।। 

नेपाली भावानुवादः भगवान् मधुसूदन त्यहाँ सधैं अदृश्य रूपमा रहनुहुन्छ । त्यस स्थानको स्मरण मात्रले पनि सबै अशुभहरू नष्ट हुन्छन् र परम मङ्गल प्राप्त हुन्छ ।।२४।।

स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जयः । 

इंद्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ।। २५ ।। 

नेपाली भावानुवादः बाँचेका स्त्री, बालक र वृद्धहरूलाई लिएर अर्जुन इन्द्रप्रस्थ गए र त्यहाँ श्रीकृष्णका पनाति ’वज्र’ लाई राजा बनाए ।।२५।।

श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन् अर्जुनात्ते पितामहाः । 

त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ।। २६ ।। 

नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! आफ्ना मित्र र आफन्तहरूको विनाशको खबर सुनेपछि तपाईंका हजुरबुबाहरू (पाण्डवहरू) ले तपाईंलाई राज्य सुम्पेर ’महाप्रस्थान’ (हिमालयतर्फको अन्तिम यात्रा) गरे ।।२६।। 

य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च । 

कीर्तयेत् श्रद्धया मत्र्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २७ ।। 

नेपाली भावानुवादः जसले देवका पनि देव भगवान् विष्णु (श्रीकृष्ण) को यो जन्म र कर्मको कथा श्रद्धापूर्वक गान गर्दछ, ऊ सबै पापहरूबाट मुक्त हुन्छ ।।२८।।

इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार

        वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । 

अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो 

        भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ।। २८ ।। 

नेपाली भावानुवादः यस प्रकार भगवान श्रीकृष्णका सुन्दर अवतार, उहाँका वीरतापूर्ण कार्यहरू र बाललीलाहरूको जो मानिसले कीर्तन गर्दछ, उसले परमहंसहरूले प्राप्त गर्ने भगवानको परम भक्ति प्राप्त गर्दछ ।।२८।।

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

एकादशस्कन्धे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑