श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – एकत्रिंशोऽध्यायः
शुक उवाच –
महेंद्रप्रमुखा देवा मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— त्यसपछि (भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जान लाग्नुभएको थाहा पाएर) ब्रह्माजी, पार्वतीसहित भगवान् शिव, इन्द्र आदि प्रमुख देवताहरू र प्रजापतिहरूका साथै ऋषिमुनिहरू त्यहाँ आए ।।१।।
पितरः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।
चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः पितृहरू, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, चारण, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा र ब्राह्मणहरू पनि त्यहाँ उपस्थित भए ।।२।।
द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः ।
गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू भगवान्को स्वधाम गमनको दृश्य हेर्न अत्यन्त उत्सुक थिए । उनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णको जन्म र दिव्य कर्महरूको गुणगान गरिरहेका थिए ।।३।।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभः ।
कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! उनीहरूले आफ्ना विमानहरूले आकाश ढाके र अत्यन्त भक्तिपूर्वक भगवान्माथि पुष्पवृष्टि गरे ।।४।।
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभुः ।
संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवान्ले ब्रह्माजी र आफ्ना अन्य विभूति (देवता) हरूलाई देखेपछि आफ्नो अन्तःकरणलाई परमात्मामा लीन गराउनुभयो र आफ्ना कमल जस्ता आँखा चिम्लिनुभयो ।।५।।
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् ।
योगधारणयाऽऽग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण लोकलाई आनन्द दिने र ध्यान गर्न योग्य आफ्नो त्यस दिव्य शरीरलाई 'आग्नेयी योगधारणा' द्वारा नजलाईकन (अर्थात् भौतिक शरीर जस्तो पञ्चतत्त्वमा विलीन नगरी) उहाँ सिधै आफ्नो परमधाममा प्रवेश गर्नुभयो ।।६।।
दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनसश्च खात् ।
सत्यं धर्मो धृतिर्भूमेः कीर्तिः श्रीश्चानु तं ययुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय आकाशमा दुन्दुभि बजे र पुष्पवृष्टि भयो । सत्य, धर्म, धैर्य, पृथ्वीको कीर्ति र श्री (लक्ष्मी) पनि उहाँकै पछि-पछि गए ।।७।।
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि ।
अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिताः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि श्रीकृष्ण आफ्नो धाममा प्रवेश गरेको स्पष्ट रूपमा देख्न सकेनन् । भगवान्को त्यो रहस्यमय गति देखेर उनीहरू अत्यन्त चकित भए ।।८।।
सौदामन्या यथाऽऽकाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् ।
गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ ९ ॥ नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादलको बीचबाट बिजुली चम्केर कता हराउँछ, त्यो मानिसले थाहा पाउँदैन, त्यसैगरी श्रीकृष्ण कतिबेला आफ्नो धाम पुग्नुभयो, त्यो देवताहरूले पनि चाल पाएनन् ।।९।।
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः ।
विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो अलौकिक योगगति देखेर ब्रह्मा, महादेव आदि देवताहरू उहाँको प्रशंसा गर्दै आ-आफ्नो लोकमा फर्किए ।।१०।।
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा
मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य ।
सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते
संहृत्य चात्ममहिमोपरतः स आस्ते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! भगवान्को यो जन्म र मृत्यु केवल लीला मात्र हो भनेर बुझ्नुहोस् । जसरी एक नट (कलाकार) ले मञ्चमा अभिनय गर्छ, त्यसरी नै उहाँले यो संसार सृष्टि गर्नुहुन्छ, यसमा प्रवेश गर्नुहुन्छ र लीला समाप्त भएपछि आफ्नो महिमामा स्थित हुनुहुन्छ ।।११।।
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं
त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् ।
जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः
किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना गुरुका मृत छोरालाई यमलोकबाट फर्काउनुभयो, जसले ब्रह्मास्त्रले डढेका तपाईं (परीक्षित) लाई गर्भमा बचाउनुभयो र जसले कालको पनि अन्त्य गर्ने शिवलाई समेत युद्धमा सन्तुष्ट पार्नुभयो— के त्यस्ता सर्वशक्तिमान् भगवान्लाई आफ्नो शरीर रक्षा गर्न कठिन थियो र? उहाँले त शिकारी (जरा व्याधा) लाई समेत सदेह स्वर्ग पठाउनुभयो ।।१२।।
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये
ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् ।
नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं
मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि, सम्पूर्ण सृष्टिको उत्पत्ति र प्रलयका अद्वितीय कारण तथा अनन्त शक्तिधर भगवान्ले आफ्नो शरीर यो लोकमा राखिरहन चाहनुभएन । उहाँले मर्त्य लोकका मानिसहरूलाई आफ्नो स्वरूपमा फर्किने मार्ग (स्वस्थगति) देखाउनका लागि यसो गर्नुभएको हो ।।१३।।
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् ।
प्रयतः कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बिहान सबेरै उठेर भगवान् श्रीकृष्णको यो परमधाम गमनको कथा श्रद्धापूर्वक पाठ गर्दछ, उसले भगवान्कै परमगति प्राप्त गर्दछ ।।१४।।
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयोः ।
पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले द्वारका पुगेर वसुदेव र उग्रसेनको चरणमा परी आँसुले उनीहरूका खुट्टा भिजाए ।।१५।।
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप ।
तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जनाः शोकविमूर्च्छिताः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! दारुकले सम्पूर्ण यदुवंशको संहारको समाचार सुनाए । त्यो सुनेर द्वारकावासीहरू अत्यन्त दुःखी भए र शोकले मूर्च्छित भए ।।१६।।
तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविश्लेषविह्वलाः ।
व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णसँगको विछोडले व्याकुल भएका उनीहरू रुँदै र आफ्नो अनुहार पिट्दै आफ्ना आफन्तहरू मृत अवस्थामा लडिरहेको ठाउँ (प्रभास क्षेत्र) तर्फ दौडिए ।।१७।।
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ ।
कृष्णरामावपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवकी, रोहिणी र वसुदेवले आफ्ना छोराहरू श्रीकृष्ण र बलरामलाई नदेखेपछि शोकका कारण चेतना गुमाए ।।१८।।
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुराः ।
उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहुः स्त्रियः ॥ १९ ॥
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् ।
वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः ।
कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीका पत्नीहरूले उहाँको शरीर अङ्गालेर अग्निमा प्रवेश गरे । त्यसैगरी वसुदेवका पत्नीहरूले वसुदेवको शरीर, प्रद्युम्न आदि वीरका पत्नीहरू (बुहारीहरू) ले आफ्ना पतिहरू र रुक्मिणी आदि श्रीकृष्णका रानीहरू पनि भगवान्कै तन्मयतामा अग्निमा प्रवेश गरे ।।२०।।
अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः ।
आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रिय सखा श्रीकृष्णको विछोडले व्याकुल भएका अर्जुनले भगवान्ले कुरुक्षेत्रमा र अन्य समयमा सुनाउनुभएका उपदेशहरू सम्झिएर आफ्नो मनलाई शान्त पारे ।।२१।।
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुनः साम्परायिकम् ।
हतशेषाणां कारयामास यथावदनुपूर्वशः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनले समाप्त भएको यदुवंशका आफ्ना सबै दाजुभाइ र आफन्तहरूको विधिवत् अन्तिम संस्कार सम्पन्न गरे ।।२२।।
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् ।
वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! भगवान्ले छोड्नेबित्तिकै द्वारका नगरीलाई समुद्रले डुबाइदियो । तर भगवान्को निजी निवास (मन्दिर) लाई भने समुद्रले छोएन ।।२३।।
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः ।
स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मधुसूदन त्यहाँ सधैँ अदृश्य रूपमा रहनुहुन्छ । त्यस स्थानको स्मरण मात्रले पनि सबै अशुभहरू नष्ट हुन्छन् र परम मङ्गल प्राप्त हुन्छ ।।२४।।
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जयः ।
इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँचेका स्त्री, बालक र वृद्धहरूलाई लिएर अर्जुन इन्द्रप्रस्थ गए र त्यहाँ श्रीकृष्णका पनाति 'वज्र' लाई राजा बनाए ।।२५।।
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन् अर्जुनात्ते पितामहाः ।
त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।
कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार-
वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि ।
अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो
भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार भगवान श्रीकृष्णका सुन्दर अवतार, उहाँका वीरतापूर्ण कार्यहरू र बाललीलाहरूको जो मानिसले कीर्तन गर्दछ, उसले परमहंसहरूले प्राप्त गर्ने भगवान्को परम भक्ति प्राप्त गर्दछ ।।२८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्धको यो अन्तिम अध्याय भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमनको अत्यन्त मार्मिक र दार्शनिक वर्णन हो । प्रभास क्षेत्रमा यदुवंशीहरूको आपसी कलह र संहारपछि भगवान् श्रीकृष्ण एक पीपलको फेदमा शान्त मुद्रामा विराजमान हुनुहुन्थ्यो । त्यही समयमा जरा नामक शिकारीले मृगको आँखा ठानेर प्रहार गरेको वाण भगवान्को चरणकमलमा लाग्न पुग्यो । भगवान्ले त्यस शिकारीलाई अभयदान दिँदै सदेह स्वर्ग पठाइदिनुभयो । भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जान लाग्नुभएको थाहा पाएर ब्रह्मा, शिव, इन्द्र लगायतका सम्पूर्ण देवताहरू र ऋषिमुनिहरू त्यहाँ भेला भए । उहाँहरूले भगवान्को जन्म र लीलाहरूको स्तुति गरे । श्रीकृष्णले आफ्ना कमल जस्ता आँखा चिम्लिएर आफ्नो दिव्य शरीरलाई कुनै भौतिक आगोमा नजलाईकन योगधारणाद्वारा सिधै परमधाम लैजानुभयो । जसरी आकाशमा बिजुली चम्केर कता जान्छ भन्ने कुरा मानिसले चाल पाउँदैनन्, त्यसरी नै देवताहरूले पनि भगवान्को त्यो अलौकिक गति देख्न सकेनन् । भगवान्को प्रस्थानसँगै सत्य, धर्म, धैर्य र पृथ्वीको शोभा पनि उहाँकै पछि लागे । भगवान् स्वधाम गएको सातौँ दिनमा द्वारका नगरीलाई समुद्रले निल्न थाल्यो, केवल भगवान्को मन्दिर मात्र सुरक्षित रह्यो । अर्जुनले यदुवंशका बाँचेका मानिसहरूलाई इन्द्रप्रस्थ लगेर वज्रलाई राजा बनाए । यदुवंशको विनास र भगवान्को तिरोधानको समाचार सुनेर पाण्डवहरूले पनि परीक्षितलाई राज्य सुम्पेर महाप्रस्थानको बाटो रोजे । यो अध्यायले भगवान्को अवतारको समाप्ति र कलियुगको आगमनको सङ्केत गर्दछ । भगवान्को यो लीला सुन्ने र सुनाउने व्यक्तिले परम भक्ति र मोक्ष प्राप्त गर्दछ भन्ने विश्वास गरिन्छ । यसरी भगवान्ले आफ्नो अवतार कार्य सम्पन्न गरी आफ्नो नित्य स्वरूपमा स्थित हुनुभयो ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले शरीरको नश्वरता र आत्माको अमरतालाई गहिरो रूपमा व्याख्या गरेको छ । भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो शरीरलाई नजलाईकन स्वधाम लैजानुको अर्थ उहाँको शरीर भौतिक नभई सच्चिदानन्दमय छ भन्ने हो । यसले 'आग्नेयी योगधारणा' को महत्त्व र योगको पराकाष्ठालाई दर्शाउँछ । भगवान्को जन्म र मृत्युलाई 'नट' को अभिनयसँग तुलना गरेर यो संसार एक रङ्गमञ्च मात्र हो भन्ने दार्शनिक सत्य उजागर गरिएको छ । कालको पनि काल मानिने ईश्वरले शिकारीको वाण निमित्त बनाएर देहत्यागको लीला गर्नुले कर्मको गति र ईश्वरको इच्छाशक्तिको सर्वोपरितालाई पुष्टि गर्दछ । यो अध्यायले सिकाउँछ कि भगवान्को प्राप्ति बाह्य चर्मचक्षुले होइन, बरु भक्ति र ध्यानद्वारा मात्र सम्भव छ । संसारमा आएका जोसुकैले पनि एक दिन जानैपर्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई पाण्डवहरूको महाप्रस्थानले थप पुष्टि गरेको छ । अन्त्यमा, श्रीकृष्णको स्मृति नै सबै अशुभ निवारण गर्ने र मङ्गल प्रदान गर्ने परम औषधी हो भन्ने यसको मूल सार हो ।
No comments:
Post a Comment