श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – त्रिंशोऽध्यायः
राजोवाच –
ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् ।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित सोध्नुहुन्छ— हे शुकदेवजी! महाभागवत उद्धव वनतर्फ प्रस्थान गरेपछि, समस्त प्राणीका जीवनदाता भगवान् श्रीकृष्णले द्वारकामा के गर्नुभयो? ।।१।।
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।
प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो यदुवंशमा ब्राह्मणहरूको श्राप परेपछि, यादवश्रेष्ठ भगवान्ले सबैका आँखालाई आनन्द दिने आफ्नो त्यो दिव्य शरीरलाई कसरी त्याग गर्नुभयो? ।।२।।
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकुः ।
कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् ॥
यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां ।
दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको सौन्दर्यमा भुलेका स्त्रीहरूले आफ्ना आँखा अन्त सार्न सक्दैनथे, जसको यश कानमा परेपछि सन्तहरूको मन त्यहीँ लीन हुन्थ्यो, जसको वर्णनले कविहरूको वाणी धन्य हुन्थ्यो र जसलाई युद्धमैदानमा अर्जुनको रथमा देख्ने योद्धाहरूले समेत सारूप्य मोक्ष प्राप्त गरे— त्यस्तो दिव्य शरीरको लीला संवरण कसरी भयो? ।।३।।
श्रीऋषिरुवाच –
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित सोध्नुहुन्छ— हे शुकदेवजी! महाभागवत उद्धव वनतर्फ प्रस्थान गरेपछि, समस्त प्राणीका जीवनदाता भगवान् श्रीकृष्णले द्वारकामा के गर्नुभयो? ।।१।।
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।
प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो यदुवंशमा ब्राह्मणहरूको श्राप परेपछि, यादवश्रेष्ठ भगवान्ले सबैका आँखालाई आनन्द दिने आफ्नो त्यो दिव्य शरीरलाई कसरी त्याग गर्नुभयो? ।।२।।
प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकुः ।
कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् ॥
यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां ।
दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको सौन्दर्यमा भुलेका स्त्रीहरूले आफ्ना आँखा अन्त सार्न सक्दैनथे, जसको यश कानमा परेपछि सन्तहरूको मन त्यहीँ लीन हुन्थ्यो, जसको वर्णनले कविहरूको वाणी धन्य हुन्थ्यो र जसलाई युद्धमैदानमा अर्जुनको रथमा देख्ने योद्धाहरूले समेत सारूप्य मोक्ष प्राप्त गरे— त्यस्तो दिव्य शरीरको लीला संवरण कसरी भयो? ।।३।।
श्रीऋषिरुवाच –
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्षमा भयानक अपशकुनहरू (उत्पात) देखिएपछि, सुधर्मा सभामा बसिरहनुभएका श्रीकृष्णले यादवहरूलाई यसो भन्नुभयो ।।४।।
श्रीभगवानुवाच –
एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतवः ।
मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे यदुवीरहरू! द्वारकामा यमराजको ध्वजाजस्तै यी भयानक उत्पातहरू देखिँदै छन्। त्यसैले अब यहाँ एक क्षण पनि बस्नु उचित छैन ।।५।।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।
वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यहाँका स्त्री, बालक र वृद्धहरू शङ्खोद्धार क्षेत्रमा जाऊन् र हामी पुरुषहरू चाहिँ प्रभास क्षेत्रमा जाऔँ, जहाँ सरस्वती नदी समुद्रमा मिसिन पश्चिमतिर बगेकी छिन् ।।६।।
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।
देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनाहणैः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पवित्र जलमा स्नान गरी, उपवास बसेर एकाग्र मनले अभिषेक, लेपन र पूजा सामग्रीद्वारा हामीले देवताहरूको अर्चना गर्नुपर्छ ।।७।।
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।
गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीले भाग्यशाली ब्राह्मणहरूद्वारा स्वस्तिवाचन गराएर उनीहरूलाई गाई, भूमि, स्वर्ण, वस्त्र, हात्ती, घोडा, रथ र भवनहरू दान गर्नुपर्छ ।।८।।
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् ।
देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अनिष्ट शान्त पार्ने यो विधि नै उत्तम मङ्गलकारी मार्ग हो। देवता, ब्राह्मण र गाईको पूजा गर्नाले नै प्राणीहरूको परम कल्याण हुन्छ ।।९।।
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विषः ।
तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यो कुरा सुनेर यदुवंशका वृद्धहरूले “हवस्” भने र कोही डुङ्गाबाट त कोही रथबाट प्रभास क्षेत्रतर्फ प्रस्थान गरे ।।१०।।
तस्मिन् भगवताऽऽदिष्टं यदुदेवेन यादवाः ।
चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर यादवहरूले यदुदेव श्रीकृष्णको आज्ञाअनुसार सबै मङ्गलकारी कार्यहरू अत्यन्त भक्तिपूर्वक सम्पन्न गरे ।।११।।
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु ।
दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः तर त्यसपछि, दैवको विधानले उनीहरूको बुद्धि भ्रष्ट भयो र उनीहरूले ’मैरेयक’ नामक यस्तो मदिरा पिए जसको रसले विवेक शून्य पारिदिन्छ ।।१२।।
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।
कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मदिराको नशामा मातेका, अहङ्कारी र भगवान्को मायाले मोहित भएका ती वीरहरूका बीचमा ठूलो सङ्घर्ष सुरु भयो ।।१३।।
युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः ।
धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले अन्धा भएका उनीहरू आततायी बनेर समुद्रको किनारमा धनुष, तरबार, भल्ला, गदा र भालाजस्ता हतियारले एक–अर्कालाई प्रहार गर्न थाले ।।१४।।
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि ।
मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा न्यहञ्छरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः रथ, हात्ती, घोडा, गधा र ऊँटमा सवार भएका ती मदमत्त यादवहरू जङ्गली हात्तीहरू एक–अर्कामा जाइलागेजस्तै गरी वाणहरूले एक–अर्कालाई काट्न थाले ।।१५।।
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सरा
वक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी ।
सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ
गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्न र साम्ब, अक्रूर र भोज, अनिरुद्ध र सात्यकी, सुभद्र र सङ्ग्रामजित, गद र सुमित्र जस्ता वीरहरू आपसी ईर्ष्याले गर्दा एक–अर्काविरुद्ध भीषण युद्धमा होमिए ।।१६।।
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः
सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्याः ।
अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता
जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः निशठ, उल्मुक, सहस्रजित, शतजित र भानु आदि सबै यादवहरू भगवान्को मायाले मोहित र मदिराले अन्धा भएर एक–अर्कालाई मार्न थाले ।।१७।।
दाशाहवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता
मध्वर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च
मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक, भोज, सात्वत, मधु, अर्बुद, माथुर र शूरसेनका यादवहरूले आफ्नो पुरानो सौहार्दता भुलेर एक–अर्कामाथि जाइलागे ।।१८।।
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च
स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः ।
मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भि–
र्ज्ञातींस्त्वहञ्ज्ञातय एव मूढाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः छोराले बाबुसँग, भाइले भाइसँग, भान्जाले मामासँग र मित्रले मित्रसँग युद्ध गरे। मोहले गर्दा आफ्नै नातागोताभित्र काटमार मच्चियो ।।१९।।
शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।
शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब वाणहरू सकिए र धनुष–हतियारहरू भाँचिए, तब उनीहरूले समुद्र किनारमा उम्रेका ’एरका’ (एक प्रकारको घाँस) मुठीमा उखेलेर प्रहार गर्न थाले ।।२०।।
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः ।
जघ्नुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मुठीमा लिइएका ती झारहरू ब्राह्मणको श्रापका कारण वज्रजस्तै कठोर परिघ (मुङ्ग्रो) भए। श्रीकृष्णले रोक्न खोज्दा उनीहरूले भगवान्लाई समेत प्रहार गरे ।।२१।।
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः ।
हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहमा परेका ती आततायीहरूले बलरामजीलाई समेत शत्रु ठानेर मार्नका लागि अघि बढे ।।२२।।
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन ।
एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! त्यसपछि क्रोधित भएका श्रीकृष्ण र बलरामजीले पनि ती ’एरका’ का मुठीहरू हातमा लिएर युद्धभूमिमा विचरदै यादवहरूलाई मार्न थाल्नुभयो ।।२३।।
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् ।
स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणको श्राप र कृष्णको मायाले घेरिएका यादवहरूको आपसी स्पर्धा र क्रोधले उनीहरूलाई त्यसरी नै समाप्त पार्यो, जसरी बाँसको घर्षणबाट निस्केको डढेलोले वनलाई नै सिध्याउँछ ।।२४।।
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।
अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सम्पूर्ण कुल यसरी नष्ट भएपछि, अब पृथ्वीको भार पूर्ण रूपमा उत्रियो भन्ने ठानेर केशव श्रीकृष्णले आफू मात्र बाँकी रहेको अनुभव गर्नुभयो ।।२५।।
रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् ।
तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले समुद्रको किनारमा बसेर परमात्मामा आफ्नो ध्यान लगाउनुभयो र मानव देह त्याग गरी आफ्नो दिव्य स्वरूपमा लीन हुनुभयो ।।२६।।
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुतः ।
निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीको बिदाइ देखेपछि भगवान् श्रीकृष्ण एउटा पिपलको रुखको फेदमा जमिनमा शान्त भएर बस्नुभयो ।।२७।।
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।
दिशो वितिमिराः कुर्वन् विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः धुवाँरहित अग्निजस्तै चम्किलो आफ्नो चतुर्भुज रूप धारण गरेर भगवान्ले आफ्नो आभाले सबै दिशालाई उज्यालो पार्नुभयो ।।२८।।
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् ।
कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न थियो, वर्ण वर्षाको बादलजस्तै (घनश्याम) थियो र उहाँले पहेँलो रेशमी वस्त्र लगाउनुभएको थियो ।।२९।।
सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् ।
पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको मुखमण्डल सुन्दर मुस्कानले भरिएको थियो, कपाल नीला थिए, आँखा कमलका पातजस्तै लामा र सुन्दर थिए र कानमा मकर कुण्डल झल्किरहेका थिए ।।३०।।
कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः ।
हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः कम्मरपेटी, जनै, मुकुट, कङ्गन, हार, कल्ली र कौस्तुभ मणिले उहाँको दिव्य स्वरूप सुशोभित थियो ।।३१।।
वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः ।
कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमाला लगाउनुभएका र आफ्ना सुदर्शन आदि शस्त्रहरूद्वारा घेरिनुभएका भगवान्ले आफ्नो दाहिने खुट्टालाई देब्रे तिघ्रामाथि राखेर बस्नुभएको थियो ।।३२।।
मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा ।
मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला ’जरा’ नामको एक व्याधाले (शिकारी), जसले मुसलको बाँकी रहेको फलामको टुक्राबाट वाण बनाएको थियो, टाढैबाट भगवान्को रातो चरणलाई मृगको मुख ठानेर वाण प्रहार गर्यो ।।३३।।
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिषः ।
भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः नजिकै आएर जब उसले चतुर्भुज पुरुषलाई देख्यो, तब ऊ डरायो र आफ्नो गल्ती महसुस गरी भगवान्को चरणमा शिर राखेर ढोग्यो ।।३४।।
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन ।
क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले भन्यो— हे मधुसूदन! मैले नजानिकन यो पाप गरेँ। हे निष्पाप प्रभु! म अपराधीलाई कृपया क्षमा गरिदिनुहोस् ।।३५।।
यस्य अनुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् ।
वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नाम स्मरण मात्रले अज्ञानको अन्धकार नाश हुन्छ, हे विष्णु! उहाँ प्रभुलाई नै मैले वाण हानेर निकै ठूलो अपराध गरेँ ।।३६।।
तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् ।
यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वैकुण्ठपति! यो पापी शिकारीलाई तुरुन्तै दण्ड दिनुहोस्, ताकि भविष्यमा मैले यस्तो अपराध फेरि कहिल्यै नगरूँ ।।३७।।
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो
रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये ।
त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः
किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा, महादेव र अन्य वाणीका पतिहरूले समेत जसको योगमायाको रहस्य बुझ्न सक्दैनन्, हजुरको मायाले दृष्टि ढाकिएका म जस्ता नीच शिकारीले हजुरको के स्तुति गर्न सक्छु र? ।।३८।।
श्रीभगवानुवाच –
मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे ।
याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे जरा! तिमी नडराऊ, उठ। यो त मेरै इच्छाले भएको हो। मेरो आज्ञाले तिमी अब पुण्यवान्हरूले पाउने स्वर्ग लोकमा जाऊ ।।३९।।
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा ।
त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः इच्छाले नै शरीर धारण गर्ने भगवान श्रीकृष्णको आज्ञा पाएपछि, व्याधाले भगवान्लाई तीन पटक प्रदक्षिणा गर्यो, ढोग्यो र विमान चढेर स्वर्ग गयो ।।४०।।
दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् ।
वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का सारथी दारुकले श्रीकृष्णलाई खोज्दै जाँदा तुलसीको सुगन्ध हावामा मिसिएको पाए र त्यतैतर्फ अघि बढे ।।४१।।
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं
ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।
स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो
रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः पिपलको रुखको फेदमा आफ्ना चम्किला शस्त्रहरूद्वारा घेरिएर बस्नुभएका स्वामीलाई देखेपछि दारुक रथबाट ओर्लिए र आँखाभरि आँसु पार्दै भगवान्को चरणमा परे ।।४२।।
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो
दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।
दिशो न जाने न लभे च शान्तिं
यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले भने— हे प्रभु! हजुरको चरणकमल देख्न नपाउँदा मेरो दृष्टि गुमेजस्तै भएको छ, जताततै अन्धकार छ। चन्द्रमा नभएको रातमा बाटो हराएजस्तै मलाई कुनै दिशाको ज्ञान र शान्ति मिल्न सकेको छैन ।।४३।।
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छनः ।
खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले यसो भन्दै गर्दा, गरुडको चिह्न भएको भगवान्को रथ, घोडाहरू र ध्वजासहित आकाशतर्फ उडेर गयो ।।४४।।
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।
तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का दिव्य शस्त्रहरू पनि रथको पछि–पछि गए। यो देखेर चकित भएका दारुकलाई भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो ।।४५।।
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।
सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दारुक! तिमी अब द्वारका जाऊ र त्यहाँका आफन्तहरूलाई यादवहरूको संहार, बलरामजीको बिदाइ र मेरो यो अवस्थाको बारेमा बताऊ ।।४६।।
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः ।
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब द्वारकामा कोही पनि नबस्नु। मैले छोडेपछि यो नगरीलाई समुद्रले डुबाइदिनेछ ।।४७।।
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।
अर्जुनेनाविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले आ–आफ्नो सामान र हाम्रा वृद्ध आमा–बुबालाई लिएर अर्जुनको संरक्षणमा इन्द्रप्रस्थ जानू ।।४८।।
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्षमा भयानक अपशकुनहरू (उत्पात) देखिएपछि, सुधर्मा सभामा बसिरहनुभएका श्रीकृष्णले यादवहरूलाई यसो भन्नुभयो ।।४।।
श्रीभगवानुवाच –
एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतवः ।
मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे यदुवीरहरू! द्वारकामा यमराजको ध्वजाजस्तै यी भयानक उत्पातहरू देखिँदै छन्। त्यसैले अब यहाँ एक क्षण पनि बस्नु उचित छैन ।।५।।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।
वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यहाँका स्त्री, बालक र वृद्धहरू शङ्खोद्धार क्षेत्रमा जाऊन् र हामी पुरुषहरू चाहिँ प्रभास क्षेत्रमा जाऔँ, जहाँ सरस्वती नदी समुद्रमा मिसिन पश्चिमतिर बगेकी छिन् ।।६।।
तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।
देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनाहणैः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पवित्र जलमा स्नान गरी, उपवास बसेर एकाग्र मनले अभिषेक, लेपन र पूजा सामग्रीद्वारा हामीले देवताहरूको अर्चना गर्नुपर्छ ।।७।।
ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।
गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीले भाग्यशाली ब्राह्मणहरूद्वारा स्वस्तिवाचन गराएर उनीहरूलाई गाई, भूमि, स्वर्ण, वस्त्र, हात्ती, घोडा, रथ र भवनहरू दान गर्नुपर्छ ।।८।।
विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् ।
देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अनिष्ट शान्त पार्ने यो विधि नै उत्तम मङ्गलकारी मार्ग हो। देवता, ब्राह्मण र गाईको पूजा गर्नाले नै प्राणीहरूको परम कल्याण हुन्छ ।।९।।
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विषः ।
तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यो कुरा सुनेर यदुवंशका वृद्धहरूले “हवस्” भने र कोही डुङ्गाबाट त कोही रथबाट प्रभास क्षेत्रतर्फ प्रस्थान गरे ।।१०।।
तस्मिन् भगवताऽऽदिष्टं यदुदेवेन यादवाः ।
चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर यादवहरूले यदुदेव श्रीकृष्णको आज्ञाअनुसार सबै मङ्गलकारी कार्यहरू अत्यन्त भक्तिपूर्वक सम्पन्न गरे ।।११।।
ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु ।
दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः तर त्यसपछि, दैवको विधानले उनीहरूको बुद्धि भ्रष्ट भयो र उनीहरूले ’मैरेयक’ नामक यस्तो मदिरा पिए जसको रसले विवेक शून्य पारिदिन्छ ।।१२।।
महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।
कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मदिराको नशामा मातेका, अहङ्कारी र भगवान्को मायाले मोहित भएका ती वीरहरूका बीचमा ठूलो सङ्घर्ष सुरु भयो ।।१३।।
युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः ।
धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले अन्धा भएका उनीहरू आततायी बनेर समुद्रको किनारमा धनुष, तरबार, भल्ला, गदा र भालाजस्ता हतियारले एक–अर्कालाई प्रहार गर्न थाले ।।१४।।
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि ।
मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा न्यहञ्छरैर्दद्भिरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः रथ, हात्ती, घोडा, गधा र ऊँटमा सवार भएका ती मदमत्त यादवहरू जङ्गली हात्तीहरू एक–अर्कामा जाइलागेजस्तै गरी वाणहरूले एक–अर्कालाई काट्न थाले ।।१५।।
प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सरा
वक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी ।
सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ
गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्न र साम्ब, अक्रूर र भोज, अनिरुद्ध र सात्यकी, सुभद्र र सङ्ग्रामजित, गद र सुमित्र जस्ता वीरहरू आपसी ईर्ष्याले गर्दा एक–अर्काविरुद्ध भीषण युद्धमा होमिए ।।१६।।
अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः
सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्याः ।
अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता
जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः निशठ, उल्मुक, सहस्रजित, शतजित र भानु आदि सबै यादवहरू भगवान्को मायाले मोहित र मदिराले अन्धा भएर एक–अर्कालाई मार्न थाले ।।१७।।
दाशाहवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता
मध्वर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च
मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक, भोज, सात्वत, मधु, अर्बुद, माथुर र शूरसेनका यादवहरूले आफ्नो पुरानो सौहार्दता भुलेर एक–अर्कामाथि जाइलागे ।।१८।।
पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च
स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः ।
मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भि–
र्ज्ञातींस्त्वहञ्ज्ञातय एव मूढाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः छोराले बाबुसँग, भाइले भाइसँग, भान्जाले मामासँग र मित्रले मित्रसँग युद्ध गरे। मोहले गर्दा आफ्नै नातागोताभित्र काटमार मच्चियो ।।१९।।
शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।
शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब वाणहरू सकिए र धनुष–हतियारहरू भाँचिए, तब उनीहरूले समुद्र किनारमा उम्रेका ’एरका’ (एक प्रकारको घाँस) मुठीमा उखेलेर प्रहार गर्न थाले ।।२०।।
ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः ।
जघ्नुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मुठीमा लिइएका ती झारहरू ब्राह्मणको श्रापका कारण वज्रजस्तै कठोर परिघ (मुङ्ग्रो) भए। श्रीकृष्णले रोक्न खोज्दा उनीहरूले भगवान्लाई समेत प्रहार गरे ।।२१।।
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः ।
हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहमा परेका ती आततायीहरूले बलरामजीलाई समेत शत्रु ठानेर मार्नका लागि अघि बढे ।।२२।।
अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन ।
एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! त्यसपछि क्रोधित भएका श्रीकृष्ण र बलरामजीले पनि ती ’एरका’ का मुठीहरू हातमा लिएर युद्धभूमिमा विचरदै यादवहरूलाई मार्न थाल्नुभयो ।।२३।।
ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् ।
स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणको श्राप र कृष्णको मायाले घेरिएका यादवहरूको आपसी स्पर्धा र क्रोधले उनीहरूलाई त्यसरी नै समाप्त पार्यो, जसरी बाँसको घर्षणबाट निस्केको डढेलोले वनलाई नै सिध्याउँछ ।।२४।।
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।
अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सम्पूर्ण कुल यसरी नष्ट भएपछि, अब पृथ्वीको भार पूर्ण रूपमा उत्रियो भन्ने ठानेर केशव श्रीकृष्णले आफू मात्र बाँकी रहेको अनुभव गर्नुभयो ।।२५।।
रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् ।
तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले समुद्रको किनारमा बसेर परमात्मामा आफ्नो ध्यान लगाउनुभयो र मानव देह त्याग गरी आफ्नो दिव्य स्वरूपमा लीन हुनुभयो ।।२६।।
रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुतः ।
निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीको बिदाइ देखेपछि भगवान् श्रीकृष्ण एउटा पिपलको रुखको फेदमा जमिनमा शान्त भएर बस्नुभयो ।।२७।।
बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।
दिशो वितिमिराः कुर्वन् विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः धुवाँरहित अग्निजस्तै चम्किलो आफ्नो चतुर्भुज रूप धारण गरेर भगवान्ले आफ्नो आभाले सबै दिशालाई उज्यालो पार्नुभयो ।।२८।।
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् ।
कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न थियो, वर्ण वर्षाको बादलजस्तै (घनश्याम) थियो र उहाँले पहेँलो रेशमी वस्त्र लगाउनुभएको थियो ।।२९।।
सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् ।
पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको मुखमण्डल सुन्दर मुस्कानले भरिएको थियो, कपाल नीला थिए, आँखा कमलका पातजस्तै लामा र सुन्दर थिए र कानमा मकर कुण्डल झल्किरहेका थिए ।।३०।।
कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः ।
हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः कम्मरपेटी, जनै, मुकुट, कङ्गन, हार, कल्ली र कौस्तुभ मणिले उहाँको दिव्य स्वरूप सुशोभित थियो ।।३१।।
वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः ।
कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमाला लगाउनुभएका र आफ्ना सुदर्शन आदि शस्त्रहरूद्वारा घेरिनुभएका भगवान्ले आफ्नो दाहिने खुट्टालाई देब्रे तिघ्रामाथि राखेर बस्नुभएको थियो ।।३२।।
मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा ।
मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला ’जरा’ नामको एक व्याधाले (शिकारी), जसले मुसलको बाँकी रहेको फलामको टुक्राबाट वाण बनाएको थियो, टाढैबाट भगवान्को रातो चरणलाई मृगको मुख ठानेर वाण प्रहार गर्यो ।।३३।।
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिषः ।
भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः नजिकै आएर जब उसले चतुर्भुज पुरुषलाई देख्यो, तब ऊ डरायो र आफ्नो गल्ती महसुस गरी भगवान्को चरणमा शिर राखेर ढोग्यो ।।३४।।
अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन ।
क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले भन्यो— हे मधुसूदन! मैले नजानिकन यो पाप गरेँ। हे निष्पाप प्रभु! म अपराधीलाई कृपया क्षमा गरिदिनुहोस् ।।३५।।
यस्य अनुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् ।
वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नाम स्मरण मात्रले अज्ञानको अन्धकार नाश हुन्छ, हे विष्णु! उहाँ प्रभुलाई नै मैले वाण हानेर निकै ठूलो अपराध गरेँ ।।३६।।
तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् ।
यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वैकुण्ठपति! यो पापी शिकारीलाई तुरुन्तै दण्ड दिनुहोस्, ताकि भविष्यमा मैले यस्तो अपराध फेरि कहिल्यै नगरूँ ।।३७।।
यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो
रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये ।
त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः
किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा, महादेव र अन्य वाणीका पतिहरूले समेत जसको योगमायाको रहस्य बुझ्न सक्दैनन्, हजुरको मायाले दृष्टि ढाकिएका म जस्ता नीच शिकारीले हजुरको के स्तुति गर्न सक्छु र? ।।३८।।
श्रीभगवानुवाच –
मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे ।
याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे जरा! तिमी नडराऊ, उठ। यो त मेरै इच्छाले भएको हो। मेरो आज्ञाले तिमी अब पुण्यवान्हरूले पाउने स्वर्ग लोकमा जाऊ ।।३९।।
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा ।
त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः इच्छाले नै शरीर धारण गर्ने भगवान श्रीकृष्णको आज्ञा पाएपछि, व्याधाले भगवान्लाई तीन पटक प्रदक्षिणा गर्यो, ढोग्यो र विमान चढेर स्वर्ग गयो ।।४०।।
दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् ।
वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का सारथी दारुकले श्रीकृष्णलाई खोज्दै जाँदा तुलसीको सुगन्ध हावामा मिसिएको पाए र त्यतैतर्फ अघि बढे ।।४१।।
तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं
ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।
स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो
रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः पिपलको रुखको फेदमा आफ्ना चम्किला शस्त्रहरूद्वारा घेरिएर बस्नुभएका स्वामीलाई देखेपछि दारुक रथबाट ओर्लिए र आँखाभरि आँसु पार्दै भगवान्को चरणमा परे ।।४२।।
अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो
दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।
दिशो न जाने न लभे च शान्तिं
यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले भने— हे प्रभु! हजुरको चरणकमल देख्न नपाउँदा मेरो दृष्टि गुमेजस्तै भएको छ, जताततै अन्धकार छ। चन्द्रमा नभएको रातमा बाटो हराएजस्तै मलाई कुनै दिशाको ज्ञान र शान्ति मिल्न सकेको छैन ।।४३।।
इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छनः ।
खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले यसो भन्दै गर्दा, गरुडको चिह्न भएको भगवान्को रथ, घोडाहरू र ध्वजासहित आकाशतर्फ उडेर गयो ।।४४।।
तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।
तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का दिव्य शस्त्रहरू पनि रथको पछि–पछि गए। यो देखेर चकित भएका दारुकलाई भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो ।।४५।।
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।
सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दारुक! तिमी अब द्वारका जाऊ र त्यहाँका आफन्तहरूलाई यादवहरूको संहार, बलरामजीको बिदाइ र मेरो यो अवस्थाको बारेमा बताऊ ।।४६।।
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः ।
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब द्वारकामा कोही पनि नबस्नु। मैले छोडेपछि यो नगरीलाई समुद्रले डुबाइदिनेछ ।।४७।।
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।
अर्जुनेनाविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले आ–आफ्नो सामान र हाम्रा वृद्ध आमा–बुबालाई लिएर अर्जुनको संरक्षणमा इन्द्रप्रस्थ जानू ।।४८।।
त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः ।
मन्मायारचितामेतां विज्ञयोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी चाहिँ मेरो उपदेश (भागवत धर्म) मा लागेर यो संसारलाई मेरो मायाको खेल सम्झी शान्त होऊ ।।४९।।
नेपाली भावानुवादः तिमी चाहिँ मेरो उपदेश (भागवत धर्म) मा लागेर यो संसारलाई मेरो मायाको खेल सम्झी शान्त होऊ ।।४९।।
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।
तत्पादौ शीष्ण्र्युपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आज्ञा पाएपछि दारुकले उहाँलाई पटक–पटक ढोग गरे, चरणको धुलो शिरमा लगाए र भारी मनले द्वारकातर्फ प्रस्थान गरे ।।५०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
एकादशस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्ध अन्तर्गतको तीसौँ अध्याय यदुवंशको संहार र भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमनको मर्मस्पर्शी कथामा आधारित छ। यस कथाको प्रारम्भमा राजा परीक्षितले भगवान् श्रीकृष्णको लीला संवरणको बारेमा जिज्ञासा राख्नुहुन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले यदुवंशमा लागेको ब्राह्मणको श्राप र प्रकृतिमा देखिएका अशुभ लक्षणहरूलाई बुझेर यादवहरूलाई द्वारका छोड्न र प्रभास क्षेत्रमा गएर तीर्थाटन गर्न सल्लाह दिनुहुन्छ। भगवान्को आज्ञा शिरोपर गरी सबै यादवहरू प्रभास क्षेत्रमा पुग्छन्। त्यहाँ उनीहरूले दान, पुण्य र पूजापाठका कार्यहरू त गर्छन्, तर दैवको खेलले उनीहरूमा मदिराको उन्माद चढ्छ। मदिराको नशामा मातेका यादवहरू एक-अर्काको दोष कोट्याउँदै र पुरानो मित्रता बिर्सिएर भीषण युद्धमा होमिन पुग्छन्। आफ्नै दाजुभाइ, छोरा-नाति र मित्रहरूका बीचमा संहार मच्चिन्छ। जब उनीहरूका अस्त्र-शस्त्र सकिन्छन्, तब उनीहरूले समुद्र किनारमा उम्रेका 'एरका' नामक झार उखेल्छन्, जुन ब्राह्मणको श्रापका कारण वज्रजस्तै कठोर हुन्छ। यसरी आफ्नै कुलको विनाश भएको देखेर भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामजीले पनि कालको मर्यादा राख्न बाँकी रहेका यादवहरूलाई सोही झारद्वारा मार्नुहुन्छ। सम्पूर्ण कुलको विनाशपछि बलरामजीले योगधारण गरी देह त्याग गर्नुहुन्छ। त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण एउटा पिपलको रुखको फेदमा आफ्नो दिव्य चतुर्भुज रूप धारण गरेर बस्नुहुन्छ। त्यही समयमा जरा नामक शिकारीले भगवान्को रातो खुट्टालाई मृगको मुख ठानेर वाण प्रहार गर्छ। नजिकै आएर हेर्दा भगवान्लाई देखेपछि शिकारी निकै डराउँछ र क्षमायाचना गर्छ। भगवान्ले उसलाई अभय दान दिँदै स्वर्ग पठाउनुहुन्छ। त्यसपछि भगवान्का सारथी दारुक त्यहाँ आइपुग्छन् र भगवान्को यो अवस्था देखेर शोकविह्वल हुन्छन्। भगवान्ले दारुकलाई द्वारका गएर यो समाचार सुनाउन र सबैलाई अर्जुनको साथमा इन्द्रप्रस्थ जान आज्ञा दिनुहुन्छ। अन्त्यमा, भगवान् श्रीकृष्णले दारुकलाई आत्मज्ञानको उपदेश दिएर बिदा गर्नुहुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले संसारको अनित्यता र दैवको अटल विधानलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यादव कुल जस्तो शक्तिशाली वंशको पतनले यो स्पष्ट पार्छ कि अहंकार र प्रमाद (नशा) ले मानिसको विवेकलाई कसरी शून्य बनाउँछ। भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमनले यो दार्शनिक सन्देश दिन्छ कि यो भौतिक शरीर केवल एक माध्यम हो र अन्त्यमा सबै आत्मा परमात्मामा नै लीन हुनुपर्छ। 'एरका' झारको उदाहरणले सानो गल्ती वा श्रापले पनि समय आएपछि भयानक रूप लिन सक्छ भन्ने देखाउँछ। शिकारी जराको घटनाले कर्मको फल र ईश्वरको न्यायको लीलालाई उजागर गर्छ। भगवान्ले शिकारीलाई क्षमा गरेर यो प्रमाणित गर्नुभएको छ कि ईश्वरको निम्ति कोही शत्रु वा मित्र हुँदैन, सबै उहाँकै इच्छाको पात्र मात्र हुन्। मायाको प्रभावले गर्दा मानिसले सत्यलाई देख्न सक्दैन, तर जब ज्ञानको उदय हुन्छ, तब ऊ सांसारिक मोहबाट मुक्त हुन्छ। यस कथाले भौतिक ऐश्वर्य र शक्ति सदाका लागि रहँदैन भन्ने वैराग्य भाव जगाउँछ। अन्त्यमा, श्रीकृष्णको उपदेशले भक्त र ज्ञानीका लागि संसारलाई केवल भगवान्को लीलाका रूपमा हेर्न प्रेरणा दिन्छ।
No comments:
Post a Comment