श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – एकोनत्रिंशोऽध्यायः
उद्धव उवाच –
यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव भन्नुहुन्छ— हे अच्युत ! हजुरले बताउनुभएको यो योगमार्ग (मन निग्रह गर्ने विधि) इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न नसक्ने साधारण मानिसका लागि निकै कठिन छ भन्ने मलाई लाग्दछ। त्यसैले, मानिसले सजिलै सिद्धि प्राप्त गर्न सक्ने सरल उपाय मलाई बताइदिनुहोस् ।।१।।
प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।
विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! प्रायः योगीहरू मनलाई एकाग्र पार्ने प्रयास गर्दा सफल नभएपछि हार मान्छन् र मन नियन्त्रण गर्न नसक्दा दुःखी हुन्छन् ।।२।।
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं
हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि-
स्त्वन्माययामी विहता न मानिनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विश्वेश्वर ! त्यसैले विवेकी पुरुषहरू (हंसहरू) हजुरको आनन्ददायी चरणकमलको शरण लिन्छन्। तर जो आफ्नो योग र कर्ममा घमण्ड गर्छन्, उनीहरू हजुरको मायाले मोहित हुन्छन् र वास्तविक सुख पाउँदैनन् ।।३।।
किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो
दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।
योऽरोचयत् सह मृगैः स्वयमीश्वराणां
श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत ! हजुरले आफ्ना अनन्य भक्तहरूलाई आफ्नै ठान्नुमा के अनौठो छ र? हजुर त उही प्रभु हुनुहुन्छ, जसले राम अवतारमा ठूला राजाहरूले ढोग्ने चरण भएर पनि वनका मृग र बाँदरहरूसँग मित्रता गाँस्नुभएको थियो ।।४।।
तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां
सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु ।
को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु
भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरजस्तो सबैका प्रिय, हितकारी र शरणमा आएकालाई सबै थोक दिने प्रभुलाई कृतज्ञ मानिसले कसरी छोड्न सक्छ र? हजुरको चरणको धूलो सेवा गर्ने हामी भक्तहरूलाई अरू कुनै लौकिक सुखको आवश्यकता नै के छ र? ।।५।।
नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश
ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।
योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्व-
न्नाचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश ! ठूला विद्वान्हरूले ब्रह्माको आयु बराबर समय लगाएर हजुरको गुणगान गरे पनि हजुरको गुन तिर्न सक्दैनन्। किनकि हजुर बाहिर ‘आचार्य’ (गुरु) र भित्र ‘अन्तर्यामी’ बनेर जीवको अज्ञान हटाइदिनुहुन्छ र आफ्नो मार्ग देखाउनुहुन्छ ।।६।।
श्रीशुक उवाच –
जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो
जगाद सप्रेममनोहरस्मितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ— अत्यन्त प्रेमी उद्धवको यस्तो प्रश्न सुनेपछि, आफ्ना शक्तिद्वारा जगत्को लीला गर्ने र ब्रह्मा–विष्णु–महेशको रूप धारण गर्ने ईश्वरका पनि ईश्वर श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै प्रेमपूर्वक भन्नुभयो ।।७।।
श्रीभगवानुवाच –
याञ्छ्रद्धयाऽऽचरन् मत्र्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे उद्धव ! म तिमीलाई मेरो परम मङ्गलकारी धर्म (भागवत धर्म) बताउँछु, जसलाई श्रद्धापूर्वक पालन गरेर मत्र्य लोकको मानिसले पनि दुर्जय मृत्युलाई जित्न सक्छ ।।८।।
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।
मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले आफ्ना सबै कर्महरू मेरो स्मरण गर्दै मेरै लागि अर्पण गर्नुपर्छ। उसको मन र चित्त ममा समर्पित हुनुपर्छ र मेरो धर्ममा उसको प्रेम हुनुपर्छ ।।९।।
देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।
देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तले मेरा भक्त र साधुहरू बस्ने पवित्र स्थानहरूको आश्रय लिनुपर्छ र देवता, असुर वा मानिसहरूमा जो मेरा भक्त छन्, तिनीहरूका जस्तै आचरण गर्नुपर्छ ।।१०।।
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् ।
कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः एक्लै वा सामूहिक रूपमा मेरो लागि उत्सव, रथयात्रा आदि आयोजना गर्नुपर्छ र गीत, नृत्य तथा राजकीय वैभवका साथ मेरो आराधना गर्नुपर्छ ।।११।।
मामेव सर्वभूतषु बहिरन्तरपावृतम् ।
ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः निर्मल चित्त भएको भक्तले आकाशझैँ सर्वत्र व्याप्त म परमात्मालाई नै सबै प्राणीहरूको भित्र र बाहिर र आफ्नै आत्मामा पनि देख्नुपर्दछ ।।१२।।
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महातेजस्वी उद्धव ! सबै प्राणीहरूलाई मेरो स्वरूप मानेर आदर-सत्कार गर्ने व्यक्ति नै वास्तविक ज्ञानमा स्थित छ ।।१३।।
ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके ।
अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान् ब्राह्मण, चाण्डाल, चोर, सूर्य, आगोको झिल्को, दयालु वा क्रूर— यी सबैमा समान रूपले परमात्मा देख्ने व्यक्ति नै वास्तविक पण्डित हो ।।१४।।
नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् ।
स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले सबै मानिसमा मेरो भाव राख्छ, उसको मनबाट ईर्ष्या, द्वेष, तिरस्कार र अहङ्कार छिट्टै हटेर जान्छन् ।।१५।।
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना साथीभाइले हाँस्लान् भन्ने डर र लोक-लज्जा त्यागेर कुकुर, चाण्डाल, गाई र गधालाई समेत पृथ्वीमा दण्डवत् प्रणाम गर्नुपर्छ (किनकि सबैमा भगवान् हुनुहुन्छ) ।।१६।।
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते ।
तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म सबै प्राणीमा मेरो भाव पैदा हुँदैन, तबसम्म यसरी नै मन, वचन र शरीरले मेरो उपासना गरिरहनुपर्छ ।।१७।।
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।
परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशयः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानद्वारा सबै कुरा ब्रह्ममय देखेपछि मानिस सबै संशयबाट मुक्त हुन्छ र शान्त हुन्छ ।।१८।।
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम ।
मद्भावः सर्वभूतषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मन, वचन र शरीरले सबै प्राणीमा मेरो भाव राख्नु नै सबै साधनाहरूमध्ये उत्तम साधना हो भन्ने मेरो मत छ ।।१९।।
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।
मया व्यवसितः सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिषः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव ! यो भागवत धर्म निर्गुण र फलरहित (निष्काम) भएकोले यसको सुरुवात गरेपछि थोरै पनि नाश हुँदैन, यो मेरो निश्चय हो ।।२०।।
यो यो मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।
तदायासो निरर्थः स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सत्तम ! निष्काम भावले ममा अर्पण गरिएको थोरै कर्म पनि व्यर्थ जाँदैन। तर डर वा स्वार्थले गरिएको ठूलो कर्म पनि कहिलेकाहीँ व्यर्थ हुन सक्छ ।।२१।।
एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत्सत्यमनृतेनेह मत्र्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो नाशवान् शरीरद्वारा म अविनाशी परमात्मालाई प्राप्त गर्नु नै बुद्धिमान्हरूको वास्तविक बुद्धि र विद्वान्हरूको वास्तविक विद्वत्ता हो ।।२२।।
एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।
समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गमः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीलाई यो ब्रह्मज्ञानको सम्पूर्ण सार संक्षेप र विस्तारमा बताएँ, जुन देवताहरूका लागि पनि कठिन छ ।।२३।।
अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।
एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीलाई स्पष्ट युक्तिहरूका साथ यो ज्ञान पटक–पटक सुनाएँ। यसलाई बुझ्ने मानिस संशयरहित भएर मुक्त हुन्छ ।।२४।।
सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रो प्रश्नको यो उत्तर जसले धारण गर्छ, उसले सनातन रहस्यमय परब्रह्मलाई प्राप्त गर्दछ ।।२५।।
य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।
तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो ज्ञान मेरा भक्तहरूलाई बाँड्दछ, म उसलाई स्वयंलाई सुम्पिदिन्छु ।।२६।।
य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।
स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो पवित्र ज्ञानको दैनिक पाठ गर्छ, ऊ ज्ञानको दीपले मलाई देख्दै दिनदिनै पवित्र हुँदै जान्छ ।।२७।।
य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्रः शृणुयान्नरः ।
मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिसले एकाग्र भएर यो ज्ञान सुन्दछ, उसले ममा पराभक्ति पाउँछ र कर्मको बन्धनमा पर्दैन ।।२८।।
अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखा उद्धव ! के तिमीले यो ब्रह्मज्ञानलाई राम्ररी बुझ्यौ? के तिम्रो मनको मोह र शोक अब हटेर गयो? ।।२९।।
नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यो ज्ञान घमण्डी, नास्तिक, ठग, सुन्न नचाहने, अभक्त र अनुशासनहीन व्यक्तिलाई कहिल्यै नदिनु ।।३०।।
एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।
साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर यी दोष नभएका, सेवाभावी, प्रिय, साधु र पवित्र मानिसहरूलाई यो ज्ञान दिनू। यदि भक्ति छ भने स्त्री र शूद्रहरूलाई पनि यो ज्ञान सुनाउन सकिन्छ ।।३१।।
नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते ।
पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो जानेपछि जिज्ञासुका लागि जान्न बाँकी केही रहँदैन। जसरी अमृत पिएपछि अरू केही पिउन बाँकी रहँदैन ।।३२।।
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।
यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञान, कर्म, योग, व्यापार वा राजनीति— मानिसले जे-जे लक्ष्य राख्छन्, ती चारै पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) म नै हुँ ।।३३।।
मत्र्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा
निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।
तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो
मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिसले सबै कर्म त्यागेर आफूलाई ममा समर्पित गर्छ, तब उसले अमरता पाउँछ र मेरो स्वरूप (म जस्तै) बन्न योग्य हुन्छ ।।३४।।
शुक उवाच –
तदोत्तमःश्लोकवचो निशम्य ।
बद्धाञ्जलिः प्रीत्युपरुद्धकण्ठो
न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ— भगवान्ले यसरी योगमार्ग देखाउनुभएपछि उद्धवको गला प्रेमले अवरुद्ध भयो, आँखाबाट आँसु बगे र उहाँ केही बोल्न सक्नुभएन ।।३५।।
विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं
धैर्येण राजन् बहुमन्यमानः ।
कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं
शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा ! उद्धवले धैर्य धारण गरी आफ्नो विचलित मनलाई स्थिर बनाए र भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा शिर राखेर हात जोड्दै यसो भन्नुभयो ।।३६।।
उद्धव उवाच –
य आश्रितो मे तव सन्निधानात् ।
विभावसोः किं नु समीपगस्य
शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव भन्नुहुन्छ— हे अजन्मा प्रभु ! हजुरको सामीप्यले मेरो मोहको अन्धकार हट्यो। सूर्यको नजिक हुनेलाई के जाडो, अन्धकार र डरले सताउन सक्छ र? ।।३७।।
प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना
भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।
हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं
कोऽन्यत् समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले म सेवकलाई दया गरेर ज्ञानको दीप दिनुभयो। हजुरको यो गुन सम्झिने कसले हजुरको शरण छोडेर अन्त जान सक्छ र? ।।३८।।
वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो
दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु ।
प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया
स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो परिवार र वंशप्रतिको जुन गहिरो मोह थियो, त्यसलाई हजुरले ज्ञानरूपी हतियारले काटिदिनुभयो ।।३९।।
नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् ।
यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महायोगिन् ! हजुरलाई नमस्कार छ। म हजुरको शरणमा छु, मलाई यस्तो उपदेश दिनुहोस् कि हजुरको चरणमा मेरो प्रेम सधैँ अटल रहोस् ।।४०।।
श्रीभगवानुवाच –
तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे उद्धव ! तिमी अब मेरो आज्ञाले बदरिकाश्रम (बद्रीनाथ) जाऊ। त्यहाँ मेरो चरणबाट निक्लेको गङ्गाजलमा स्नान गरेर पवित्र होऊ ।।४१।।
ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।
वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अलकनन्दाको दर्शनले सबै पाप पखालेर, रुखको बोक्रा (वल्कल) लगाएर, वनका कन्दमूल खाँदै सुखको इच्छा नगरी त्यहाँ बस ।।४२।।
तितिक्षुः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।
शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जाडो-गर्मी आदि द्वन्द्वहरू सहँदै, शान्त र संयमित भएर मेरो ज्ञानमा मन लगाऊ ।।४३।।
मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् ।
मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः ।
अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले दिएको उपदेशलाई एकान्तमा चिन्तन गर्दै, मन र वचन ममा अर्पण गरेर भागवत धर्ममा लाग। यसो गर्दा तिमी तीन गुणको संसार नाघेर मलाई नै प्राप्त गर्नेछौ ।।४४।।
शुक उवाच –
प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।
शिरो निधायाश्रुकलाभिराद्र्रधी-
र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ— भगवान्को आज्ञा पाएपछि उद्धवले उहाँलाई प्रदक्षिणा गर्नुभयो र बिदा हुने बेलामा आँसुले भगवान्को चरण भिजाउनुभयो ।।४५।।
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो
न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः ।
कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके
बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्सँग छुटिनु उद्धवका लागि निकै गाह्रो थियो। उहाँले भगवान्का पादुका (खराउ) लाई आफ्नो शिरमा राखेर पटक-पटक ढोग्दै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।।४६।।
ततस्तमन्तर्हुदि सन्निवेश्य
गतो महाभागवतो विशालाम् ।
यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तपः
समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्लाई आफ्नो हृदयमा राखेर उद्धव बदरिकाश्रम जानुभयो र त्यहाँ कठोर तपस्या गरेर भगवान्कै परम गति प्राप्त गर्नुभयो ।।४७।।
य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं
ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।
कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा
सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई दिनुभएको यो आनन्दमयी ज्ञानामृत जसले श्रद्धापूर्वक सुन्छ वा पढ्छ, ऊ यो संसारबाट मुक्त हुन्छ ।।४८।।
भवभयमुपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं
निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् ।
अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान्
पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मौरीले फूलको रस निकाल्छ, त्यसरी नै वेदको सार निकालेर आफ्ना भक्तहरूलाई अमृत पान गराउने ती परम पुरुष श्रीकृष्णलाई म नमस्कार गर्दछु ।।४९।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः
॥ २९ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
कथाको सारांशश्रीमद्भागवत महापुराणको एघारौँ स्कन्धको यो उनन्तीसौँ अध्याय उद्धव-गीताको उपसंहार र भक्ति योगको सार हो। यस अध्यायको प्रारम्भमा उद्धवजीले भगवान् श्रीकृष्णसँग मन निग्रह गर्ने कठिन मार्गको सट्टा सरल उपाय सोध्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि मनलाई नियन्त्रण गर्न नसक्दा योगीहरू पनि दुःखी हुन्छन्, त्यसैले साधारण मानिसका लागि सुलभ मार्ग बताउनुहोस्। प्रत्युत्तरमा भगवान् श्रीकृष्णले 'भागवत धर्म' को व्याख्या गर्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि मानिसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू भगवान्कै लागि सम्झिएर गर्नुपर्छ। साधु-सन्तहरूको सङ्गत गर्ने, पवित्र स्थानमा वास गर्ने र उत्सवहरूमा सामेल हुने गर्नाले भक्ति बढ्छ। भगवान्ले सबै प्राणीमा एउटै परमात्माको अस्तित्व देख्नु नै वास्तविक ज्ञान भएको बताउनुभयो। एउटा विद्वान् ब्राह्मणदेखि लिएर चाण्डाल, कुकुर र गधासम्ममा समान भावले दण्डवत् प्रणाम गर्ने व्यक्ति नै वास्तविक पण्डित हो भनी उहाँले स्पष्ट पार्नुभयो। यसरी ईर्ष्या, अहङ्कार र लोक-लज्जा त्यागेर गरिएको भक्तिले मानिसलाई मुक्त बनाउँछ। यो मार्ग निर्गुण र फलरहित भएकाले यसको सानो अंश पनि कहिल्यै नाश हुँदैन। श्रीकृष्णले जोड दिनुभयो कि यो नश्वर शरीरले अविनाशी तत्व प्राप्त गर्नु नै बुद्धिमत्ताको पराकाष्ठा हो। उपदेशको अन्त्यमा भगवान्ले यो परम गोप्य ज्ञान केवल अधिकारी भक्तलाई मात्र दिनू भन्नुभयो। यो ज्ञान सुन्ने वा सुनाउने दुवै पवित्र हुन्छन् र भगवत्-धाम प्राप्त गर्छन्। उद्धवजी उपदेश सुनेर गद्गद हुनुभयो र उहाँको मोहको अन्धकार पूर्णतः नष्ट भयो। अन्ततः भगवान्को आज्ञा शिरोपर गरी उहाँ बदरिकाश्रम प्रस्थान गर्नुभयो, जहाँ उहाँले भगवान्का पादुका शिरमा राखी तपस्या गर्दै परम गति प्राप्त गर्नुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अद्वैत भक्ति' मा आधारित छ। यहाँ भगवान्ले ज्ञान र भक्तिलाई छुट्टाछुट्टै नभई एक-अर्काको परिपूरकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। 'समदृष्टि' यस अध्यायको मुख्य दर्शन हो, जसले बाह्य विभेदका बाबजुद सबै जीवमा ब्रह्मको दर्शन गर्न सिकाउँछ। अहङ्कार र लोक-लज्जा नै मोक्षका बाधक हुन् भन्ने कुरालाई दार्शनिक ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ। निष्काम कर्म र आत्मसमर्पणको सिद्धान्तले मनुष्यलाई सांसारिक बन्धनबाट मुक्त गराई ईश्वरसँग तादात्म्य गराउँछ। यो दर्शनले 'मानव सेवा नै माधव सेवा' हो भन्ने अवधारणालाई दार्शनिक आधार प्रदान गर्दछ। यसले द्वैत प्रपञ्चलाई मिथ्या ठानी सर्वत्र व्याप्त परमात्म-तत्वलाई मात्र सत्य मान्ने उपनिषदीय चिन्तनलाई व्यवहारमा उतारेको छ।
No comments:
Post a Comment