श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – अष्टाविंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् ।
विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यो सम्पूर्ण विश्व प्रकृति र पुरुषको स्वरूप भएकाले यसलाई एकात्मक (एउटै) देखेर साधकले अरूको स्वभाव र कर्मको न प्रशंसा गरोस्, न त निन्दा नै गरोस् ।।१।।
परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जो अरूको स्वभाव र कर्मको प्रशंसा वा निन्दामा लाग्दछ, त्यो असत्य (द्वैत) मा फस्दछ र छिट्टै आफ्नो वास्तविक लक्ष्य (परमार्थ) बाट विचलित हुन्छ ।।२।।
तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक् पुमान् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इन्द्रियहरू निद्रामा लीन हुँदा जीवले स्वप्नको माया वा निद्राको जडता (मृत्युतुल्य अवस्था) प्राप्त गर्छ, त्यसैगरी नानात्व (भेद) देख्ने मानिस भ्रममा फस्दछ ।।३।।
किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।
वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो द्वैत संसारमा के असल र के खराब? किनकि यो वस्तुतः छँदै छैन। वाणीले बोलिएका र मनले कल्पना गरिएका सबै कुराहरू असत्य हुन् ।।४।।
छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।
एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः छाया, प्रतिध्वनि वा भ्रममा देखिएको कुरा असत्य भए तापनि त्यसले मानिसमा प्रतिक्रिया उत्पन्न गराउँछ; त्यसैगरी यी देहादि भावहरू असत्य भए पनि मृत्युपर्यन्त मानिसमा भय पैदा गराइरहन्छन् ।।५।।
आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः परमात्मा स्वयंले यो विश्वको रचना गर्नुहुन्छ र स्वयं विश्व बन्नुहुन्छ। उहाँले नै यसको रक्षा गर्नुहुन्छ र स्वयं रक्षित बन्नुहुन्छ। उहाँले नै यसलाई संहार गर्नुहुन्छ र स्वयं संहृत हुनुहुन्छ ।।६।।
तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपितः ।
निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आत्माभन्दा बाहिर अर्को कुनै वस्तुको अस्तित्व छैन। यो आत्मामा देखिने तीन प्रकारका गुण र तिनका कार्यहरू केवल मायाका कारण देखिएका हुन् ।।७।।
एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले बताएको यो ज्ञान र विज्ञानमा निपुण भएको विद्वान्ले कसैको निन्दा वा स्तुति गर्दैन। ऊ सूर्य जस्तै सङ्गरहित भावले यस लोकमा विचरण गर्दछ ।।८।।
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।
आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्यक्ष अनुभव, अनुमान, शास्त्र र आत्मसाक्षात्कारद्वारा यो संसार आदि र अन्त्य भएको (विनाशशील) तथा असत्य हो भन्ने जानेर मानिस आसक्तिरहित भई हिँड्नुपर्छ ।।९।।
उद्धव उवाच –
नैवात्मनो न देहस्य संसृतिद्र्रष्टृदृश्ययोः ।
अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव सोध्नुहुन्छ— हे प्रभु! यो जन्म–मृत्युको संसार न त आत्माको हो (किनकि आत्मा अविनाशी छ), न त शरीरको नै हो (किनकि शरीर जड छ)। त्यसो भए यो संसारको अनुभव कसलाई हुन्छ? ।।१०।।
आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिरनावृतः ।
अग्निवद्दारुवदचिद्देहः कस्येह संसृतिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मा कहिल्यै नाश नहुने, निर्गुण, शुद्ध र स्वयं प्रकाशमान छ भने शरीर काठ जस्तै जड छ। त्यसो भए यो दुःखमय संसार कसले भोगिरहेको छ? ।।११।।
श्रीभगवानुवाच –
यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मनः सन्निकर्षणम् ।
संसारः फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जबसम्म आत्माको शरीर, इन्द्रिय र प्राणसँग सम्बन्ध (अविवेकका कारण) रहिरहन्छ, तबसम्म यो संसार निरर्थक भए तापनि अज्ञानीका लागि सत्य झैँ फलदायी भइरहन्छ ।।१२।।
अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सपनामा वस्तु नभए पनि दुःखको अनुभव भइरहन्छ, त्यसैगरी विषयहरूको ध्यान गरिरहने मानिसको यो संसार–चक्र वस्तुतः सत्य नभए तापनि टरेर जाँदैन ।।१३।।
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी नब्युँझिएको मानिसका लागि सपनाका दुःखहरू कष्टकारी हुन्छन्, तर ब्युँझिएको मानिसका लागि ती सपनाले कुनै मोह पैदा गर्दैनन्, ज्ञानको अवस्था पनि त्यस्तै हो ।।१४।।
शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।
अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः शोक, हर्ष, भय, क्रोध, लोभ, मोह र स्पृहा— यी सबै अहङ्कारका धर्म हुन्, आत्माका होइनन्। जन्म र मृत्यु पनि अहङ्कारकै हुन्छ ।।१५।।
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो
जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।
सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः
संसार आधावति कालतन्त्रः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः देह, इन्द्रिय, प्राण र मनमा अभिमान गर्ने जीव नै गुण र कर्मको प्रतिमूर्ति हो। ऊ कालको नियन्त्रणमा रहेर यस संसारमा भौँतारिरहन्छ ।।१६।।
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिनोपासनया शितेन
च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो मन, वचन र शरीरका कर्महरू मूल नभएका तर धेरै रूपमा देखिने भ्रम हुन्। मुनिले मेरो उपासनाद्वारा धारिलो बनाइएको 'ज्ञानरूपी तरबार' ले यसलाई काटेर तृष्णारहित भई पृथ्वीमा विचरण गर्नुपर्छ ।।१७।।
ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च
प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।
आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं
कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञान, विवेक, शास्त्र, तपस्या, प्रत्यक्ष अनुभव, इतिहास र अनुमान— यी सबैको सार यो हो कि सृष्टिभन्दा पहिले र प्रलयपछि जुन एउटै तत्त्व रहन्छ, बीचमा पनि काल र कारणका रूपमा त्यही मात्र सत्य हो ।।१८।।
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्
पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं
नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गहना बन्नुअघि र पगालेपछि सुन मात्र बाँकी रहन्छ र बीचमा विभिन्न नाम दिए पनि त्यो सुन नै हो, त्यसैगरी संसारको आदि, मध्य र अन्त्यमा म मात्र छु ।।१९।।
विज्ञानमेतत्त्रियवस्थमङ्ग
गुणत्रय कारणकार्यकर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतश्च
येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय उद्धव! जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति— यी तीन अवस्था र तीन गुणभन्दा पर जुन चौथो (तुरीय) तत्त्व छ, जसले यी सबैलाई जान्दछ, त्यही मात्र सत्य हो ।।२०।।
न यत्पुरस्तादुत यन्न पश्चान्
मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत्
तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वस्तु सुरुमा र अन्त्यमा हुँदैन, त्यो बीचमा पनि हुँदैन, त्यो केवल नाम मात्र हो। जुन वस्तु अर्कैको प्रकाशले प्रकाशित हुन्छ, त्यो वास्तवमा त्यही प्रकाशस्वरूप (परमात्मा) नै हो भन्ने मेरो निश्चय छ ।।२१।।
अविद्यमानोऽपि अवभासते
यो वैकारिको राजससर्ग एषः ।
ब्रह्म स्वयं ज्योतिरतो विभाति
ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो राजस सृष्टि नभए तापनि सत्य झैँ देखिन्छ। स्वयं प्रकाशमान ब्रह्म नै इन्द्रिय, विषय र मनको विभिन्न रूपमा प्रकट भइरहेको छ ।।२२।।
एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत
स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी स्पष्ट युक्तिहरूद्वारा ब्रह्मको विवेक गरेर र द्वैतको खण्डन गरेर आफ्नो आत्म–सन्देहलाई हटाउनुपर्छ र सबै इच्छाहरू त्यागेर आफ्नै आत्मानन्दमा सन्तुष्ट हुनुपर्छ ।।२३।।
नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि
देवा ह्यसुर्वायुर्जलं हुताशः ।
मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व
महङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः न यो शरीर आत्मा हो, न इन्द्रिय, न देवता, न प्राण, न वायु, न जल, न अग्नि, न मन, न बुद्धि, न अहङ्कार, न आकाश र न त पृथ्वी नै। यी सबै जड हुन् ।।२४।।
समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि
र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मलाई राम्ररी चिनेको छ, उसका इन्द्रियहरू एकाग्र हुँदा उसलाई के लाभ र ती विचलित हुँदा उसलाई के हानि? बादल आउँदा वा जाँदा सूर्यलाई के नै फरक पर्छ र? ।।२५।।
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै
र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते ।
तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै
रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाश वायु, अग्नि, जल र पृथ्वीका गुणहरू वा ऋतुका परिवर्तनसँग टाँसिँदैन, त्यसैगरी यो अविनाशी आत्मा सत्त्व, रज र तम गुणका विकारहरूबाट अलग छ ।।२६।।
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद्
रजो निरस्येत मनःकषायः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः तापनि जबसम्म दृढ भक्तियोगद्वारा मनको फोहोर (रजोगुण) पूर्ण रूपमा नष्ट हुँदैन, तबसम्म मायाले रचेका यी गुणहरूको सङ्गतबाट टाढै रहनुपर्छ ।।२७।।
यथाऽऽमयोऽसाधु चिकित्सितो नृणां
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।
एवं मनोऽपक्वकषायकर्म
कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ठीकसँग उपचार नगरिएको रोग पटक–पटक बल्झिएर दुःख दिन्छ, त्यसैगरी वासना बाँकी रहेको मनले कुयोगीलाई बारम्बार विषयहरूमा फसाएर दुःख दिन्छ ।।२८।।
कुयोगिनो ये विहितान्तरायै-
र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो
युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः साधनाका क्रममा देवताहरूले पठाएका विघ्नहरू वा खराब सङ्गतले बाटो बिराएका योगीहरू पनि पूर्वजन्मको अभ्यासको बलले पुनः योगमार्गमा लाग्दछन्, उनीहरू कहिल्यै सकाम कर्ममा फस्दैनन् ।।२९।।
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् ।
न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि
निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः साधारण जीव कर्म गर्छ र त्यसको फलले बाँधिन्छ, तर तत्त्वज्ञानी पुरुष प्रकृतिमा रहेर पनि तृष्णारहित हुन्छ र आफ्नै आत्मसुखमा मग्न हुनाले कर्मको बन्धनमा पर्दैन ।।३०।।
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं
शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।
स्वभावमन्यत् किमपीहमान
मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको बुद्धि म परमात्मामा स्थित छ, उसले आफ्नो शरीर उभिइरहेको छ, बसिरहेको छ, हिँडिरहेको छ, सुतिरहेको छ वा भोजन गरिरहेको छ भन्ने समेत वास्ता गर्दैन ।।३१।।
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं
नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् ।
न मनयते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि विद्वान्ले बाहिरी विषयहरू देखिहाले पनि उनले त्यसलाई सत्य मान्दैनन्। जसरी ब्युँझिएको मानिसले सपनाको संसारलाई मिथ्या ठान्छ, ज्ञानीले यो संसारलाई त्यसरी नै देख्छ ।।३२।।
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र
मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।
निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव
न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले अज्ञानका कारण जुन देह र गुणहरूलाई आफ्नो मानिएको थियो, त्यो ज्ञान भएपछि हराएर जान्छ। आत्मालाई न त कतैबाट ल्याउनुपर्छ, न त कतै फाल्नु नै पर्छ ।।३३।।
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां
तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते ।
एवं समीक्षा निपुणा सती मे
हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्य उदाउँदा आँखाको अन्धकार हट्छ तर सूर्यले नयाँ वस्तु बनाउने होइन, त्यसैगरी मेरो ज्ञानले बुद्धिको अज्ञान मात्र हटाउने हो, आत्मा त सधैँ छँदैछ ।।३४।।
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे
येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो आत्मा स्वयंप्रकाशमान, अजन्मा, अपरिमेय र सबैको अनुभवकर्ता हो। यो एक र अद्वितीय छ। वाणीले यसको वर्णन गर्न सक्दैन, बरु यसकै शक्तिले वाणी र प्राणहरू चलिरहेका छन् ।।३५।।
एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले ।
आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अद्वितीय आत्मामा 'भेद' देख्नु नै सबैभन्दा ठूलो मोह हो। आत्मा बाहेक अरू कुनै पनि वस्तुको स्वतन्त्र अस्तित्व छैन ।।३६।।
यन्नामाकृतिभिग्र्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् ।
व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः नाम र रूपले चिनिने यो पाँच तत्त्वको संसार केवल शब्दको जाल मात्र हो। आफूलाई विद्वान् ठान्नेहरू यसैमा अल्झिएका हुन्छन् ।।३७।।
योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।
उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको योगसाधना अझै परिपक्व भएको छैन, उसलाई शारीरिक कष्ट वा रोगले सताउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा निम्न उपाय गर्नुपर्छ ।।३८।।
योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः केही विघ्नहरूलाई प्राणायाम र आसनद्वारा, केहीलाई तपस्या र मन्त्रद्वारा र केहीलाई औषधिद्वारा शान्त पार्नुपर्छ ।।३९।।
कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः ।
योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदाञ्छनैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः तर कतिपय अशुभ विघ्नहरूलाई मेरो ध्यान, मेरो नामसङ्कीर्तन र महापुरुषहरूको सेवाद्वारा नै बिस्तारै नष्ट गर्नुपर्छ ।।४०।।
केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः कतिपय साधकहरू विभिन्न उपायले यो शरीरलाई सधैँ बलियो र जवान राख्ने प्रयास गर्छन् र त्यसपछि मात्र सिद्धि प्राप्त गर्ने सोच्छन् ।।४१।।
न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः ।
अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः तर बुद्धिमान् मानिसहरू यसको प्रशंसा गर्दैनन्। किनकि फल पाकेपछि झरे जस्तै यो शरीर पनि अन्ततः नाशवान् नै छ। शरीर सधैँ टिकाउने प्रयास गर्नु व्यर्थको परिश्रम हो ।।४२।।
योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् ।
तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि योग गर्दा शरीर स्वस्थ र बलियो भइहाल्यो भने पनि ज्ञानी पुरुषले शरीरमा मात्र ध्यान नदिई योगको वास्तविक लक्ष्यमा लाग्नुपर्छ ।।४३।।
योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः ।
नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो शरणमा परेर यस प्रकारको योगचर्या पालना गर्ने योगी कहिल्यै पनि विघ्नहरूबाट पराजित हुँदैन। ऊ निष्काम भई आफ्नै आत्मसुखमा मग्न रहन्छ ।।४४।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां एकादशस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥
२८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
कथाको सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्ध अन्तर्गत अष्टाविंशोऽध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई परम ज्ञानको उपदेश दिनुभएको छ। यस अध्यायमा विशेष गरी द्वैत प्रपञ्चको निन्दा र अद्वैत तत्वको महिमा वर्णन गरिएको छ। भगवान् भन्नुहुन्छ कि साधकले अरूको स्वभाव वा कर्मको प्रशंसा र निन्दा दुवैबाट टाढा रहनुपर्छ किनकि यो सम्पूर्ण संसार एउटै परमात्माको स्वरूप हो। भेद देख्नु नै भ्रमको मूल कारण हो। जसरी स्वप्नावस्थामा देखिएका अनेकौँ दृश्यहरू ब्युँझिएपछि हराएर जान्छन्, त्यसरी नै आत्मज्ञान भएपछि यो संसारको नानात्व मेटिएर जान्छ। श्रीकृष्णले स्पष्ट पार्नुभएको छ कि आत्मा शुद्ध, निर्गुण र स्वयंप्रकाशमान छ, जबकि शरीर जड र विनाशी छ। देह, इन्द्रिय र प्राणसँगको अज्ञानपूर्ण सम्बन्धले गर्दा नै जीवले जन्म र मृत्युको कष्ट भोगिरहेको हुन्छ। अहङ्कारका कारण नै शोक, हर्ष, भय र क्रोध जस्ता विकारहरू उत्पन्न हुन्छन्। भगवान्ले सुन र गहनाको उदाहरण दिँदै बुझाउनुभएको छ कि जसरी गहनाको आदि र अन्तमा सुन नै रहन्छ, त्यसैगरी विश्वको सृष्टिपूर्व र प्रलयपश्चात् पनि परमात्मा मात्र शेष रहनुहुन्छ। साधनाका क्रममा आउने विभिन्न विघ्नहरूलाई धैर्यताका साथ सामना गर्नुपर्छ। कतिपय साधकहरू शरीरलाई सधैँ बलियो राख्ने प्रयासमा लाग्छन्, तर भगवान्ले शरीरलाई नाशवान् भन्दै त्यसमा आसक्त नहुन सल्लाह दिनुभएको छ। अन्ततः मेरो शरणमा आउने र भक्तियोगमा लाग्ने योगी मात्र यस मायावी संसारबाट मुक्त हुन सक्छन् भन्ने यस अध्यायको मुख्य सार हो। यस अध्यायले साधकलाई बाह्य संसारको कोलाहलबाट मुक्त भएर अन्तर्मुखी हुन र आफ्नै स्वरूपलाई चिन्न प्रेरित गर्दछ। ज्ञान, वैराग्य र भक्तिको सुन्दर समन्वय नै यस कथाको मूल सन्देश हो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अद्वैत वेदान्तमा आधारित छ। यसले 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' अर्थात् सबै कुरा ब्रह्म नै हो भन्ने सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। आत्मा र अनात्मा (शरीर) बीचको विवेक नै मोक्षको पहिलो पाइला हो भन्ने कुरा यहाँ दर्शाइएको छ। संसारलाई 'माया' वा 'असत्य' भन्नुको अर्थ यो पूर्णतः शून्य हुनु होइन, बरु यो परिवर्तनशील र विनाशी हुनु हो। भगवान् श्रीकृष्णले तुरीय अवस्था (चौथो अवस्था) लाई मात्र सत्य मान्नुभएको छ, जसले जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिलाई प्रकाशित गर्दछ। यसले के स्पष्ट पार्छ भने द्रष्टा (आत्मा) सधैँ शुद्ध रहन्छ र दृश्य (संसार) को विकारले उसलाई कहिल्यै छुन सक्दैन। भक्तियोग र ज्ञानयोगको मिलनबाट नै अज्ञानको नाश सम्भव छ भन्ने यसको गहिरो दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment