श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – पञ्चमोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(इंद्रवज्रा)
भवो भवान्या निधनं प्रजापतेः
असत्कृताया अवगम्य नारदात् ।
स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभिः
विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— आफ्ना पिता दक्षबाट अपमानित भएकी सतीले प्राण त्याग गरेको र यज्ञबेदीबाट प्रकट भएका ऋभुहरूले आफ्ना पार्षदहरूलाई भगाएको कुरा नारदजीको मुखबाट सुनेपछि भगवान् शङ्कर अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभयो ।।१।।
क्रुद्धः सुदष्टौष्ठपुटः स धूर्जटिः
जटां तडिद् वह्निसटोग्ररोचिषम् ।
उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन्
गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले उग्र रूप धारण गरी क्रोधले ओठ चपाउँदै आफ्नो एउटा जटा उखेल्नुभयो, जुन बिजुली र आगो समान देदीप्यमान थियो। उहाँले गम्भीर गर्जना गर्दै हाँसेर त्यो जटालाई जमिनमा पछार्नुभयो ।।२।।
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं
सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् ।
करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धजः
कपालमाली विविधोद्यतायुधः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जटाबाट एउटा विशालकाय पुरुष प्रकट भयो। उसको शरीरले आकाश छोएको जस्तो देखिन्थ्यो। उसका हजारौँ हात थिए, वर्ण मेघ जस्तै श्याम थियो र तीनवटा आँखा सूर्य झैँ चम्किला थिए। उसका दाह्रा डरलाग्दा थिए, केश अग्निको ज्वाला जस्तै थियो र गलामा नरमुण्डको माला एवं हातमा अनेकौँ अस्त्र-शस्त्र थिए ।।३।।
तं किं करोमीति गृणन्तमाह
बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथः ।
दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां
त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले हात जोडेर "हे भगवान्! म के गरूँ?" भनी सोधेपछि भूतनाथ शिवले भन्नुभयो— "हे वीर! तिमी मेरो अंशबाट उत्पन्न रुद्र हौ, त्यसैले मेरा गणहरूको सेनापति बनेर दक्षको यज्ञसहित उनलाई नष्ट गरिदेऊ" ।।४।।
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना
स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् ।
मेनेतदात्मानमसङ्गरंहसा
महीयसां तात सहः सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्यारा विदुरजी! देवाधिदेव महादेवबाट आज्ञा पाएपछि वीरभद्रले उहाँलाई परिक्रमा गरे। त्यस समय वीरभद्रलाई आफू निकै शक्तिशाली भएको र ठुला-ठुला वीरहरूको वेगलाई पनि थाम्न सक्ने सामर्थ्य आफूमा रहेको अनुभव भयो ।।५।।
अन्वीयमानः स तु रुद्रपार्षदैः
भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् ।
उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं
स प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा संहारकारी त्रिशूल लिएर उनी भयङ्कर गर्जना गर्दै दक्षको यज्ञतर्फ दौडिए। उनीसँगै रुद्रका अन्य पार्षदहरू पनि कराउँदै पछि-पछि लागे। दौडिरहेका वीरभद्रका पाउका गहनाहरू झन्-झन् गरी बजिरहेका थिए ।।६।।
अथर्त्विजो यजमानः सदस्याः
ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् ।
तमः किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू
दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्युः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उता यज्ञशालामा रहेका ऋत्विज, यजमान र ब्राह्मणहरूले उत्तर दिशामा धुलो उडेको देखे। "यो अन्धकार के हो? धुलो कहाँबाट आयो?" भनी उनीहरू चिन्तित हुन थाले ।।७।।
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यवः
प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्डः ।
गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो
लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले न हुरी चलेको छ, न लुटेराहरू नै आएका छन्। अपराधीलाई दण्ड दिने राजा प्राचीनबर्हि जीवितै छन्। गाईवस्तु फर्कने बेला पनि भएको छैन। कतै यो संसारको प्रलय हुन लागेको त होइन?" भनी उनीहरूले शङ्का गरे ।।८।।
प्रसूतिमिश्राः स्त्रिय उद्विग्नचित्ता
ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य ।
यत्पश्यन्तीनां दुहितॄणां प्रजेशः
सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षकी पत्नी प्रसूति र अन्य स्त्रीहरूले व्याकुल हुँदै भने— "यो त दक्षले गरेको पापको फल हो। उनले सबैका अगाडि आफ्नी निरपराधी छोरी सतीको अपमान गरे, अहिले यो त्यसैको परिणाम स्वरूप आएको सङ्कट हो" ।।९।।
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलापः
स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्रः ।
वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान्
उच्चाट्टहास स्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालमा भगवान् शिव आफ्ना जटा फिँजाएर, त्रिशूलमा दिग्गजहरूलाई उनेर र हातहरू फैलाएर ताण्डव नृत्य गर्नुहुन्छ। उहाँको अट्टहासले सबै दिशा थर्किन्छन् ।।१०।।
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं
मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या ।
करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं
स्यात् स्वस्ति किं कोपयतो विधातुः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको तेज असह्य छ र जसको भ्रुकुटी तथा दाह्राको चम्काइले ताराहरू पनि ओझेल पर्छन्, त्यस्ता क्रोधित शिवलाई पटक-पटक कुपित गराउने व्यक्तिको भलो कहिल्यै हुँदैन, चाहे ऊ स्वयं ब्रह्मा (विधाता) नै किन नहोस् ।।११।।
बह्वेवमुद्विग्न दृशोच्यमाने
जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मनः ।
उत्पेतुरुत्पाततमाः सहस्रशो
भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञमा रहेका मानिसहरूले यस्ता कुरा गरिरहेकै बेला आकाश र पृथ्वीमा हजारौँ भयङ्कर र अनिष्टकारी उत्पातहरू देखिन थाले ।।१२।।
तावत्स रुद्रानुचरैर्मखो महान्
नानायुधैर्वामनकैरुदायुधैः ।
पिङ्गैः पिशङ्गैर्मकरोदराननैः
पर्याद्रवद्भिः विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! त्यत्तिकैमा विभिन्न हतियार बोकेका, अनौठा आकारका, कोही पुड्का त कोही पहेँला र खैरा रङ्गका, गोही जस्तो पेट भएका रुद्रका पार्षदहरूले यज्ञशालालाई चारैतिरबाट घेरे ।।१३।।
(अनुष्टुप्)
केचिद्बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे ।
सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूमध्ये कसैले यज्ञशालाका खम्बाहरू भाँचे भने कसैले पत्नीशाला र सभामण्डप भत्काउन थाले। कसैले आग्नीध्रशाला र भान्छाघर (पाकशाला) समेत ध्वस्त पारे ।।१४।।
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् ।
कुण्डेष्वमूत्रयन्केचिद् बिभिदुर्वेदिमेखलाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले यज्ञका पात्रहरू फुटाए, कसैले यज्ञको अग्नि निभाए त कसैले यज्ञकुण्डमै अपवित्र कार्य (पिसाब) गरे। कसैले वेदीका मेखलाहरू भत्काइदिए ।।१५।।
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् ।
अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले ऋषिमुनिहरूलाई दुःख दिए, कसैले स्त्रीहरूलाई धम्क्याए भने कसैले भाग्दै गरेका देवताहरूलाई समातेर ल्याए ।।१६।।
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम् ।
चण्डेशः पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मणिमान्ले भृगु ऋषिलाई बाँधे, वीरभद्रले प्रजापति दक्षलाई समाते। चण्डेशले पूषा र नन्दीश्वरले भग देवतालाई नियन्त्रणमा लिए ।।१७।।
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्याः सदिवौकसः ।
तैरर्द्यमानाः सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः शिवका पार्षदहरूको यस्तो भयङ्कर आक्रमण र ढुङ्गाको प्रहार सहन नसकी ऋत्विज, सदस्य र देवताहरू चारैतिर ज्यान जोगाउन भाग्न थाले ।।१८।।
जुह्वतः स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान्भवः ।
भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसत् श्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वीरभद्रले यज्ञ गरिरहेका भृगु ऋषिको दाह्री-जुँगा उखेल्नुभयो, किनकि उनी महादेवको अपमान हुँदा दाह्री मुसार्दै हाँसेका थिए ।।१९।।
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि ।
उज्जहार सदःस्थोऽक्ष्णा यः शपन्तं असूसुचत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधित वीरभद्रले भग देवतालाई भुइँमा पछारेर उनका आँखा निकालिदिनुभयो, किनकि उनले सभामा महादेवलाई गाली गर्ने दक्षलाई आँखाले इशारा गरी प्रोत्साहन दिएका थिए ।।२०।।
पूष्णो ह्यपातयद् दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बलः ।
शप्यमाने गरिमणि योऽहसद् दर्शयन्दतः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बलरामजीले कलिङ्ग राजका दाँत झारिदिएका थिए, त्यसरी नै वीरभद्रले पूषा देवताका दाँत झारिदिनुभयो। किनकि महादेवलाई गाली गर्दा उनी दाँत देखाएर हाँसेका थिए ।।२१।।
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना ।
छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि वीरभद्रले दक्षको छातीमा चढेर धारिलो हतियारले उनको शिर काट्ने प्रयास गर्नुभयो, तर धेरै प्रयास गर्दा पनि सफल हुन सक्नुभएन ।।२२।।
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवं अनिर्भिन्नत्वचं हरः ।
विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अस्त्र-शस्त्रले दक्षको छाला समेत नकाटिएपछि वीरभद्रलाई निकै अचम्म लाग्यो र उनले केही बेर विचार गरे ।।२३।।
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे ।
यजमानपशोः कस्य कायात्तेनाहरच्छिरः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले यज्ञमा पशुलाई मार्ने (संज्ञपन) विधिको प्रयोग गरी यज्ञका यजमान बनेका ती दक्षको टाउको शरीरबाट अलग गरिदिए ।।२४।।
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य शंसताम् ।
भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्ययः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः वीरभद्रको यो पराक्रम देखेर शिवका पार्षदहरू र भूत-प्रेतहरूले जयजयकार गर्दै प्रशंसा गरे भने दक्षका पक्षधरहरू निकै दुःखी भए ।।२५।।
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नावमर्षितः ।
तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः वीरभद्रले अत्यन्त क्रोधित भई दक्षको त्यो शिरलाई दक्षिणाग्निमा हालिदिए र पूरै यज्ञशालामा आगो लगाएर उनी कैलाश पर्वततर्फ फर्के ।।२६।।
यस अध्यायको सारांश कथा :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्धको पाँचौँ अध्यायमा सतीको देह त्याग पछिको शिवजीको भयङ्कर क्रोध र दक्षको यज्ञ विध्वंसको कथा छ। जब नारद मुनिले शिवजीलाई सतीको मृत्यु र शिवका गणहरूको अपमानको समाचार सुनाउनुहुन्छ, तब शिवजी यति धेरै रिसाउनुहुन्छ कि उहाँले आफ्नो एउटा जटा जमिनमा पछारेर वीरभद्र नामक अत्यन्त शक्तिशाली र भयानक योद्धा उत्पन्न गर्नुहुन्छ। शिवजीले वीरभद्रलाई दक्ष र उनको यज्ञ नष्ट गर्ने आदेश दिनुहुन्छ। वीरभद्र आफ्नो विशाल सेनाका साथ दक्षको यज्ञशाला पुग्छन्। यज्ञशालामा उत्तरतिरबाट उडेको धुलो र भइरहेका अनिष्ट उत्पातहरू देखेर यज्ञमा सहभागीहरू डराउँछन्। दक्षकी पत्नी प्रसूतिले यो सबै दक्षको पापको फल भएको बताउँछिन्। वीरभद्र र शिवका गणहरूले यज्ञशालामा तोडफोड गर्छन्, ऋत्विजहरूलाई दुःख दिन्छन् र यज्ञलाई अपवित्र बनाउँछन्। वीरभद्रले महादेवको अपमानमा साथ दिने भृगु ऋषिको दाह्री उखेल्ने, भगका आँखा निकाल्ने र पूषाका दाँत झार्ने काम गर्छन्। अन्त्यमा, वीरभद्रले दक्षको शिर काट्ने प्रयास गर्छन्। सामान्य अस्त्रले नकाटिएपछि उनले पशु वध गर्ने विधि अपनाएर दक्षको शिर अलग गरी यज्ञको अग्निमा होमिदिन्छन्। यसरी अहङ्कारी दक्षको यज्ञको विनाश हुन्छ र वीरभद्र कैलाश फर्कन्छन्। यो अध्यायले अहङ्कार र ईश्वरको अपमानको अन्त्य कति दर्दनाक हुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिकपक्ष :
यो अध्यायले ईश्वरको न्याय र अहङ्कारको परिणामलाई उजागर गर्दछ। दक्षको यज्ञ केवल कर्मकाण्ड थियो, जसमा श्रद्धाको सट्टा अहङ्कार र द्वेष थियो। ईश्वर (शिव) बिनाको यज्ञ अधुरो र विनाशकारी हुन्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। वीरभद्रले विभिन्न देवता र ऋषिहरूलाई दिएको सजायले एउटा महत्त्वपूर्ण नैतिक पाठ दिन्छ: कसैको अपमान भइरहेको बेला त्यसलाई समर्थन गर्नु वा चुपचाप हाँसेर बस्नु पनि उत्तिकै ठुलो अपराध हो। भृगु, भग र पूषालाई दिइएको दण्डले यही सत्यलाई पुष्टि गर्दछ। अर्कोतर्फ, शिवजीको क्रोध कुनै व्यक्तिगत प्रतिशोध होइन, बरु धर्मको रक्षा र अधर्मको विनाशका लागि गरिएको एउटा 'ताण्डव' हो। दक्षको शिर दक्षिणाग्निमा होमिइनुले व्यक्तिको 'अहं' जलेर भस्म हुनुपर्छ भन्ने सङ्केत गर्दछ। यज्ञ विध्वंस हुनुको अर्थ हो— प्रेम र करुणा बिनाको कुनै पनि धार्मिक कृत्य सफल हुन सक्दैन। यो अध्यायले अध्यात्ममा क्रियाभन्दा पनि भावको महत्त्व बढी हुने कुरालाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
