श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – द्वाविंशोऽध्यायः
शुक
उवाच–
(अनुष्टुप्)
हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः ।
चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित ! हेमन्त ऋतुको पहिलो महिना अर्थात् मार्गशीर्षमा नन्दबाबाको ब्रजका कुमारीहरूले हविष्यान्न मात्र भोजन गरेर कात्यायनी देवीको अर्चना गर्ने व्रत लिन थाले ।। १ ।।
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे ।
कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥
गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकैः ।
उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफलतण्डुलैः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! सूर्योदय हुनुभन्दा अगाडिको अरुणोदय कालमा ती कन्याहरूले यमुनाको जलमा स्नान गर्ने र किनारमा देवीको बालुवाको मूर्ति बनाएर सुगन्धित चन्दन, पुष्पमाला, धूप, दीप तथा विभिन्न प्रकारका उपहार, फल र अक्षता आदि चढाएर पूजा गर्ने गर्थे ।। २–३ ।।
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि ।
नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ।
इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरू– "हे कात्यायनी ! हे महामाया ! हे महायोगिनी ! हे ईश्वरी ! नन्दगोपका पुत्र श्रीकृष्णलाई मेरो पति बनाइदिनुहोस्, हजुरलाई नमस्कार छ" भन्ने मन्त्र जप गर्दै देवीको पूजा गर्थे ।। ४ ।।
एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः ।
भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुतः पतिः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्णमा मन लगाएका ती कन्याहरूले नन्दकुमार श्रीकृष्ण मेरा पति हुनुहोस् भनी एक महिनासम्म भद्रकाली (कात्यायनी) को आराधना गरे ।। ५ ।।
ऊषस्युत्थाय गोत्रैः स्वैरन्योन्याबद्धबाहवः ।
कृष्णं उच्चैर्जगुर्यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरू हरेक दिन सबेरै उठेर एकअर्काको नाम लिएर बोलाउँदै र हातमा हात मिलाउँदै यमुना स्नानका लागि जान्थे र बाटोभरि ठुलो स्वरले श्रीकृष्णको गुणगान गाउँथे ।। ६ ।।
नद्याः कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् ।
वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सधैँझैँ ती सबै कुमारीहरू यमुनाको किनारमा पुगे र आ–आफ्नो वस्त्र फुकालेर किनारमा राखी श्रीकृष्णको नाम गाउँदै जलक्रीडा गर्न थाले ।। ७ ।।
वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! समस्त योगेश्वरका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णले ती गोपिनीहरूको अभिलाषा बुझ्नुभयो। त्यसैले उनीहरूको सङ्कल्प पूरा गरिदिन आफ्ना साथीहरूका साथ उहाँ त्यहाँ पुग्नुभयो ।। ८ ।।
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वरः ।
हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले ती गोपिनीहरूका सबै वस्त्रहरू उठाएर छिटोछिटो कदम्बको रुखमा चढ्नुभयो। उहाँका साथमा आएका बालकहरू हाँस्न थाले र श्रीकृष्णले पनि ती गोपिनीहरूलाई परिहास गर्दै भन्नुभयो ।। ९ ।।
अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् ।
सत्यं ब्रवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अबलाहरू ! तिमीहरू यहाँ आएर आ–आफ्नो वस्त्र लैजाऊ। म सत्य भन्दैछु, ठट्टा गरेको होइन किनकि तिमीहरू व्रतका कारण दुब्लाएका छौ, तिमीहरूसँग के ठट्टा गर्नु र ! ।। १० ।।
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदुः ।
एकैकशः प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले कहिल्यै झुटो बोलेको छैन भन्ने कुरा यी गोठालो साथीहरूलाई थाहा छ। त्यसैले हे सुन्दरीहरू ! तिमीहरू एक्लाएक्लै वा सबै मिलेर आएर आफ्नो वस्त्र लिएर जाऊ ।। ११ ।।
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः ।
व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो ठट्यौली कार्य देखेर गोपिनीहरूको हृदय प्रेमले भरियो। उनीहरू केही लजाउँदै र एकअर्कालाई हेरेर मुस्कुराउँदै पानीबाट बाहिर निस्किएनन् ।। १२ ।।
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाऽऽक्षिप्तचेतसः ।
आकण्ठमग्नाः शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् गोविन्दले यसरी ठट्टा गर्दा गोपिनीहरूको मन उहाँतर्फ आकर्षित भयो। उनीहरू घाँटीसम्म पानीमा डुबेर जाडोले काम्दै श्रीकृष्णसँग भन्न थाले ।। १३ ।।
मानयं भोः कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् ।
जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय ! यस्तो अन्याय नगर्नुहोस्, हामीलाई थाहा छ हजुर नन्दबाबाका प्यारा छोरा हुनुहुन्छ र समस्त ब्रजवासीका प्रशंसनीय हुनुहुन्छ। हामी जाडोले काँपिरहेका छौँ, हाम्रा वस्त्रहरू दिनुहोस् ।। १४ ।।
श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् ।
देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्यामसुन्दर ! हामी हजुरका दासी हौँ, हजुरले जे भन्नुहुन्छ हामी त्यही गर्नेछौँ। हे धर्मज्ञ ! हाम्रा वस्त्रहरू दिनुहोस्, नत्र हामी राजा (नन्दबाबा) सँग उजुरी गर्नेछौँ ।। १५ ।।
श्रीभगवानुवाच–
भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ ।
अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– यदि तिमीहरू वास्तवमै मेरा दासी हौ र मेरो आज्ञा पालन गर्छौ भने, हे मधुर मुस्कान भएका सुन्दरीहरू ! यहाँ आएर आ–आफ्नो वस्त्र लिएर जाऊ ।। १६ ।।
ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीतवेपिताः ।
पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीतकर्शिताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! त्यसपछि जाडोले कठ्याङ्ग्रिएका ती सबै कन्याहरू आफ्ना दुवै हातले गुप्ताङ्ग छोपेर जलाशयबाट बाहिर निस्किए ।। १७ ।।
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्ध भावप्रसादितः ।
स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपिनीहरूको शुद्ध भाव देखेर भगवान् अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उनीहरूको वस्त्र आफ्नो काँधमा राखी मुस्कुराउँदै भगवान्ले भन्नुभयो ।। १८ ।।
(मिश्र)
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता
व्यगाहतैतत् तदु देवहेलनम् ।
बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्यपनुत्तयेंऽहसः
कृत्वा नमोऽधो वसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुमारीहरू ! तिमीहरूले व्रत लिएर पनि निर्वस्त्र भई जलमा प्रवेश गरेर वरुण देवताको अपमान गर्यौ। त्यसैले यो पाप (दोष) निवारणका लागि तिमीहरूले दुवै हात जोडेर शिरमा राखी नमस्कार गर र त्यसपछि आफ्नो वस्त्र लैजाऊ ।। १९ ।।
(इन्द्रवंशा)
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला
मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् ।
तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां
साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतको कुरा सुनेर ती ब्रजबालाहरूले निर्वस्त्र नुहाउनाले व्रतमा त्रुटि भएको महसुस गरे। त्यसपछि उनीहरूले सबै कर्मका साक्षी भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरे, किनकि उहाँको शरणमा पर्नाले मात्र सबै दोष नाश हुन्छन् ।। २० ।।
(अनुष्टुप्)
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः ।
वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस्तेन तोषितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरूले त्यसरी शिर निहुराएर नमस्कार गरेको देखेर करुणासागर भगवान् श्रीकृष्ण प्रसन्न हुनुभयो र उनीहरूका वस्त्रहरू फिर्ता गरिदिनुभयो ।। २१ ।।
(मिश्र)
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिताः
प्रस्तोभिताः क्रीडनवच्च कारिताः ।
वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं
ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृताः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित ! श्रीकृष्णले ती कुमारीहरूलाई छक्याउनुभयो, लज्जित तुल्याउनुभयो र कठपुतलीलाई झैँ नचाउनुभयो, तैपनि ती कुमारीहरू श्रीकृष्णको सामीप्यले प्रसन्न नै थिए। उनीहरूले भगवान्लाई कुनै दोष देखेनन् ।। २२ ।।
(अनुष्टुप्) प
रिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिताः ।
गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिँलज्जायितेक्षणाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! त्यसपछि उनीहरूले आ–आफ्नो वस्त्र पहिरिए, तर आफ्नो चित्त श्रीकृष्णमै तल्लीन भएकाले लजाउँदै उहाँकै नजिक उभिरहे, त्यहाँबाट कतै गएनन् ।। २३ ।।
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया ।
धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबलाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी कुमारीहरूले मेरो चरणकमलको स्पर्श पाउने अभिलाषाले नै यो व्रत बसेका हुन् भन्ने कुरा बुझेर भगवान् दामोदरले ती अबलाहरूलाई भन्नुभयो ।। २४ ।।
सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् ।
मयानुमोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साध्वीहरू ! मलाई तिमीहरूको सङ्कल्प थाहा छ। तिमीहरूले मलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि नै मेरो आराधना गरेका हौ। तिमीहरूको यो सङ्कल्प सफल हुनेछ ।। २५ ।।
न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते ।
भर्जिता क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेष्यते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भुटेको वा उसिनेको अन्न बिउको रूपमा पुनः उम्रिन सक्दैन, त्यसैगरी जसले आफ्नो मन ममा अर्पण गरेका हुन्छन्, उनीहरूको इच्छा फेरि सांसारिक भोगतर्फ लाग्दैन (त्यो केवल मप्रतिको भक्तिमा परिणत हुन्छ) ।। २६ ।।
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः ।
यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सतीः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे अबलाहरू ! अब तिमीहरू सिद्ध भएर ब्रज फर्क। आगामी शरद ऋतुको रातमा तिमीहरूले मसँग विहार गर्नेछौ, जसका लागि तिमीहरूले कात्यायनीको व्रत गरेका थियौ ।। २७ ।।
शुक उवाच–
इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामाः कुमारिकाः ।
ध्यायन्त्यस्तत् पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित ! भगवान्को यस्तो आज्ञा पाएर ती कुमारीहरू आफ्नो मनोकामना पूरा भएको महसुस गर्दै श्रीकृष्णकै चरणकमलको ध्यान गरेर कठिनताका साथ ब्रज फर्किए ।। २८ ।।
अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकीसुतः ।
वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित ! एक समय भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम गोठालो साथीहरूका साथ गाई चराउँदै वृन्दावनभन्दा धेरै टाढा जानुभयो ।। २९ ।।
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिरात्मनः ।
आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकसः ॥ ३० ॥
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन ।
विशालर्षभ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय ग्रीष्म ऋतुको प्रचण्ड गर्मी थियो। सूर्यको ताप खपेर आफ्नो छायाद्वारा अरूलाई छहारी दिने वृक्षहरूलाई छाता जस्तो बनेको देखेर भगवान्ले आफ्ना साथीहरू स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामा, सुबल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्वी, देवप्रस्थ र वरुथपलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो– ।। ३०–३१ ।।
पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् ।
वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मेरा प्रिय साथीहरू ! हेर, यी वृक्षहरू कति भाग्यमानी छन्, यिनीहरूको जीवन केवल परोपकारका लागि मात्र समर्पित छ। यिनीहरू आफैँले हावा, वर्षा, घाम र तुसारो सहेर हाम्रो रक्षा गरिरहेका छन् ।। ३२ ।।
अहो एषां वरं जन्म सर्व प्राण्युपजीवनम् ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनीहरूको जन्म श्रेष्ठ छ किनकि यिनीहरूले नै सबै प्राणीलाई सहारा दिन्छन्। जसरी कुनै सज्जन व्यक्तिको ढोकाबाट याचक कहिल्यै खाली हात फर्कनु पर्दैन, त्यसैगरी यी वृक्षहरूबाट पनि कसैले रित्तो हात फर्कनु पर्दैन ।। ३३ ।।
पत्रपुष्पफलच्छाया मूलवल्कलदारुभिः ।
गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मैः कामान् वितन्वते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी वृक्षहरूले आफ्ना पात, फूल, फल, छाया, जरा, बोक्रा, काठ, सुगन्ध, खोटो, खरानी र कोपिलाहरूद्वारा मानिसहरूको इच्छा पूरा गर्दछन् ।। ३४ ।।
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु ।
प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साथीहरू ! यस संसारमा देहधारी प्राणीको जन्मको सार्थकता यसैमा छ कि उसले आफ्नो प्राण, धन, बुद्धि र वाणीले सधैँ अरूको हित र कल्याण गरोस् ।। ३५ ।।
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करैः ।
तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! नयाँ पालुवा, फलफूल र हाँगाहरूले निहुरिएका वृक्षहरूको प्रशंसा गर्दै श्रीकृष्ण भगवान् यमुनाको किनारमा पुग्नुभयो ।। ३६ ।।
तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः ।
ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यहाँ गाईहरूलाई यमुनाको निर्मल, शीतल र कल्याणकारी जल खुवाएपछि ती गोठालो बालकहरूले पनि तृप्त हुन्जेल स्वच्छ पानी पिए ।। ३७ ।।
तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप ।
कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रवन् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! यमुनाको उपवनमा गाईहरू चरिरहेका बेला भोकले व्याकुल भएका केही गोठालोहरू श्रीकृष्ण र बलरामको नजिक आएर यस्तो भन्न थाले– ।। ३८ ।।
(अनुष्टुप्)
हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः ।
चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित ! हेमन्त ऋतुको पहिलो महिना अर्थात् मार्गशीर्षमा नन्दबाबाको ब्रजका कुमारीहरूले हविष्यान्न मात्र भोजन गरेर कात्यायनी देवीको अर्चना गर्ने व्रत लिन थाले ।। १ ।।
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे ।
कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥
गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकैः ।
उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफलतण्डुलैः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! सूर्योदय हुनुभन्दा अगाडिको अरुणोदय कालमा ती कन्याहरूले यमुनाको जलमा स्नान गर्ने र किनारमा देवीको बालुवाको मूर्ति बनाएर सुगन्धित चन्दन, पुष्पमाला, धूप, दीप तथा विभिन्न प्रकारका उपहार, फल र अक्षता आदि चढाएर पूजा गर्ने गर्थे ।। २–३ ।।
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि ।
नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ।
इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरू– "हे कात्यायनी ! हे महामाया ! हे महायोगिनी ! हे ईश्वरी ! नन्दगोपका पुत्र श्रीकृष्णलाई मेरो पति बनाइदिनुहोस्, हजुरलाई नमस्कार छ" भन्ने मन्त्र जप गर्दै देवीको पूजा गर्थे ।। ४ ।।
एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः ।
भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुतः पतिः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्णमा मन लगाएका ती कन्याहरूले नन्दकुमार श्रीकृष्ण मेरा पति हुनुहोस् भनी एक महिनासम्म भद्रकाली (कात्यायनी) को आराधना गरे ।। ५ ।।
ऊषस्युत्थाय गोत्रैः स्वैरन्योन्याबद्धबाहवः ।
कृष्णं उच्चैर्जगुर्यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरू हरेक दिन सबेरै उठेर एकअर्काको नाम लिएर बोलाउँदै र हातमा हात मिलाउँदै यमुना स्नानका लागि जान्थे र बाटोभरि ठुलो स्वरले श्रीकृष्णको गुणगान गाउँथे ।। ६ ।।
नद्याः कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् ।
वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सधैँझैँ ती सबै कुमारीहरू यमुनाको किनारमा पुगे र आ–आफ्नो वस्त्र फुकालेर किनारमा राखी श्रीकृष्णको नाम गाउँदै जलक्रीडा गर्न थाले ।। ७ ।।
वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! समस्त योगेश्वरका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णले ती गोपिनीहरूको अभिलाषा बुझ्नुभयो। त्यसैले उनीहरूको सङ्कल्प पूरा गरिदिन आफ्ना साथीहरूका साथ उहाँ त्यहाँ पुग्नुभयो ।। ८ ।।
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वरः ।
हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले ती गोपिनीहरूका सबै वस्त्रहरू उठाएर छिटोछिटो कदम्बको रुखमा चढ्नुभयो। उहाँका साथमा आएका बालकहरू हाँस्न थाले र श्रीकृष्णले पनि ती गोपिनीहरूलाई परिहास गर्दै भन्नुभयो ।। ९ ।।
अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् ।
सत्यं ब्रवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अबलाहरू ! तिमीहरू यहाँ आएर आ–आफ्नो वस्त्र लैजाऊ। म सत्य भन्दैछु, ठट्टा गरेको होइन किनकि तिमीहरू व्रतका कारण दुब्लाएका छौ, तिमीहरूसँग के ठट्टा गर्नु र ! ।। १० ।।
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदुः ।
एकैकशः प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले कहिल्यै झुटो बोलेको छैन भन्ने कुरा यी गोठालो साथीहरूलाई थाहा छ। त्यसैले हे सुन्दरीहरू ! तिमीहरू एक्लाएक्लै वा सबै मिलेर आएर आफ्नो वस्त्र लिएर जाऊ ।। ११ ।।
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः ।
व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो ठट्यौली कार्य देखेर गोपिनीहरूको हृदय प्रेमले भरियो। उनीहरू केही लजाउँदै र एकअर्कालाई हेरेर मुस्कुराउँदै पानीबाट बाहिर निस्किएनन् ।। १२ ।।
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाऽऽक्षिप्तचेतसः ।
आकण्ठमग्नाः शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् गोविन्दले यसरी ठट्टा गर्दा गोपिनीहरूको मन उहाँतर्फ आकर्षित भयो। उनीहरू घाँटीसम्म पानीमा डुबेर जाडोले काम्दै श्रीकृष्णसँग भन्न थाले ।। १३ ।।
मानयं भोः कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् ।
जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय ! यस्तो अन्याय नगर्नुहोस्, हामीलाई थाहा छ हजुर नन्दबाबाका प्यारा छोरा हुनुहुन्छ र समस्त ब्रजवासीका प्रशंसनीय हुनुहुन्छ। हामी जाडोले काँपिरहेका छौँ, हाम्रा वस्त्रहरू दिनुहोस् ।। १४ ।।
श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् ।
देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्यामसुन्दर ! हामी हजुरका दासी हौँ, हजुरले जे भन्नुहुन्छ हामी त्यही गर्नेछौँ। हे धर्मज्ञ ! हाम्रा वस्त्रहरू दिनुहोस्, नत्र हामी राजा (नन्दबाबा) सँग उजुरी गर्नेछौँ ।। १५ ।।
श्रीभगवानुवाच–
भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ ।
अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– यदि तिमीहरू वास्तवमै मेरा दासी हौ र मेरो आज्ञा पालन गर्छौ भने, हे मधुर मुस्कान भएका सुन्दरीहरू ! यहाँ आएर आ–आफ्नो वस्त्र लिएर जाऊ ।। १६ ।।
ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीतवेपिताः ।
पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीतकर्शिताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! त्यसपछि जाडोले कठ्याङ्ग्रिएका ती सबै कन्याहरू आफ्ना दुवै हातले गुप्ताङ्ग छोपेर जलाशयबाट बाहिर निस्किए ।। १७ ।।
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्ध भावप्रसादितः ।
स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपिनीहरूको शुद्ध भाव देखेर भगवान् अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उनीहरूको वस्त्र आफ्नो काँधमा राखी मुस्कुराउँदै भगवान्ले भन्नुभयो ।। १८ ।।
(मिश्र)
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता
व्यगाहतैतत् तदु देवहेलनम् ।
बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्यपनुत्तयेंऽहसः
कृत्वा नमोऽधो वसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुमारीहरू ! तिमीहरूले व्रत लिएर पनि निर्वस्त्र भई जलमा प्रवेश गरेर वरुण देवताको अपमान गर्यौ। त्यसैले यो पाप (दोष) निवारणका लागि तिमीहरूले दुवै हात जोडेर शिरमा राखी नमस्कार गर र त्यसपछि आफ्नो वस्त्र लैजाऊ ।। १९ ।।
(इन्द्रवंशा)
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला
मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् ।
तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां
साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतको कुरा सुनेर ती ब्रजबालाहरूले निर्वस्त्र नुहाउनाले व्रतमा त्रुटि भएको महसुस गरे। त्यसपछि उनीहरूले सबै कर्मका साक्षी भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरे, किनकि उहाँको शरणमा पर्नाले मात्र सबै दोष नाश हुन्छन् ।। २० ।।
(अनुष्टुप्)
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः ।
वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस्तेन तोषितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती कुमारीहरूले त्यसरी शिर निहुराएर नमस्कार गरेको देखेर करुणासागर भगवान् श्रीकृष्ण प्रसन्न हुनुभयो र उनीहरूका वस्त्रहरू फिर्ता गरिदिनुभयो ।। २१ ।।
(मिश्र)
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिताः
प्रस्तोभिताः क्रीडनवच्च कारिताः ।
वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं
ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृताः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित ! श्रीकृष्णले ती कुमारीहरूलाई छक्याउनुभयो, लज्जित तुल्याउनुभयो र कठपुतलीलाई झैँ नचाउनुभयो, तैपनि ती कुमारीहरू श्रीकृष्णको सामीप्यले प्रसन्न नै थिए। उनीहरूले भगवान्लाई कुनै दोष देखेनन् ।। २२ ।।
(अनुष्टुप्) प
रिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिताः ।
गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिँलज्जायितेक्षणाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! त्यसपछि उनीहरूले आ–आफ्नो वस्त्र पहिरिए, तर आफ्नो चित्त श्रीकृष्णमै तल्लीन भएकाले लजाउँदै उहाँकै नजिक उभिरहे, त्यहाँबाट कतै गएनन् ।। २३ ।।
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया ।
धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबलाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी कुमारीहरूले मेरो चरणकमलको स्पर्श पाउने अभिलाषाले नै यो व्रत बसेका हुन् भन्ने कुरा बुझेर भगवान् दामोदरले ती अबलाहरूलाई भन्नुभयो ।। २४ ।।
सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् ।
मयानुमोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साध्वीहरू ! मलाई तिमीहरूको सङ्कल्प थाहा छ। तिमीहरूले मलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि नै मेरो आराधना गरेका हौ। तिमीहरूको यो सङ्कल्प सफल हुनेछ ।। २५ ।।
न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते ।
भर्जिता क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेष्यते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भुटेको वा उसिनेको अन्न बिउको रूपमा पुनः उम्रिन सक्दैन, त्यसैगरी जसले आफ्नो मन ममा अर्पण गरेका हुन्छन्, उनीहरूको इच्छा फेरि सांसारिक भोगतर्फ लाग्दैन (त्यो केवल मप्रतिको भक्तिमा परिणत हुन्छ) ।। २६ ।।
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः ।
यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सतीः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे अबलाहरू ! अब तिमीहरू सिद्ध भएर ब्रज फर्क। आगामी शरद ऋतुको रातमा तिमीहरूले मसँग विहार गर्नेछौ, जसका लागि तिमीहरूले कात्यायनीको व्रत गरेका थियौ ।। २७ ।।
शुक उवाच–
इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामाः कुमारिकाः ।
ध्यायन्त्यस्तत् पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित ! भगवान्को यस्तो आज्ञा पाएर ती कुमारीहरू आफ्नो मनोकामना पूरा भएको महसुस गर्दै श्रीकृष्णकै चरणकमलको ध्यान गरेर कठिनताका साथ ब्रज फर्किए ।। २८ ।।
अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकीसुतः ।
वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित ! एक समय भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम गोठालो साथीहरूका साथ गाई चराउँदै वृन्दावनभन्दा धेरै टाढा जानुभयो ।। २९ ।।
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिरात्मनः ।
आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकसः ॥ ३० ॥
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन ।
विशालर्षभ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय ग्रीष्म ऋतुको प्रचण्ड गर्मी थियो। सूर्यको ताप खपेर आफ्नो छायाद्वारा अरूलाई छहारी दिने वृक्षहरूलाई छाता जस्तो बनेको देखेर भगवान्ले आफ्ना साथीहरू स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामा, सुबल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्वी, देवप्रस्थ र वरुथपलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो– ।। ३०–३१ ।।
पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् ।
वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मेरा प्रिय साथीहरू ! हेर, यी वृक्षहरू कति भाग्यमानी छन्, यिनीहरूको जीवन केवल परोपकारका लागि मात्र समर्पित छ। यिनीहरू आफैँले हावा, वर्षा, घाम र तुसारो सहेर हाम्रो रक्षा गरिरहेका छन् ।। ३२ ।।
अहो एषां वरं जन्म सर्व प्राण्युपजीवनम् ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनीहरूको जन्म श्रेष्ठ छ किनकि यिनीहरूले नै सबै प्राणीलाई सहारा दिन्छन्। जसरी कुनै सज्जन व्यक्तिको ढोकाबाट याचक कहिल्यै खाली हात फर्कनु पर्दैन, त्यसैगरी यी वृक्षहरूबाट पनि कसैले रित्तो हात फर्कनु पर्दैन ।। ३३ ।।
पत्रपुष्पफलच्छाया मूलवल्कलदारुभिः ।
गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मैः कामान् वितन्वते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी वृक्षहरूले आफ्ना पात, फूल, फल, छाया, जरा, बोक्रा, काठ, सुगन्ध, खोटो, खरानी र कोपिलाहरूद्वारा मानिसहरूको इच्छा पूरा गर्दछन् ।। ३४ ।।
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु ।
प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साथीहरू ! यस संसारमा देहधारी प्राणीको जन्मको सार्थकता यसैमा छ कि उसले आफ्नो प्राण, धन, बुद्धि र वाणीले सधैँ अरूको हित र कल्याण गरोस् ।। ३५ ।।
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करैः ।
तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! नयाँ पालुवा, फलफूल र हाँगाहरूले निहुरिएका वृक्षहरूको प्रशंसा गर्दै श्रीकृष्ण भगवान् यमुनाको किनारमा पुग्नुभयो ।। ३६ ।।
तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः ।
ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यहाँ गाईहरूलाई यमुनाको निर्मल, शीतल र कल्याणकारी जल खुवाएपछि ती गोठालो बालकहरूले पनि तृप्त हुन्जेल स्वच्छ पानी पिए ।। ३७ ।।
तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप ।
कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रवन् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! यमुनाको उपवनमा गाईहरू चरिरहेका बेला भोकले व्याकुल भएका केही गोठालोहरू श्रीकृष्ण र बलरामको नजिक आएर यस्तो भन्न थाले– ।। ३८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे द्वाविंशोऽध्यायः ।। २२ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको २२ औँ अध्यायमा ब्रजका कुमारीहरूले गरेको कात्यायनी व्रत र श्रीकृष्णद्वारा गरिएको चीरहरण लीलाको अत्यन्त मर्मस्पर्शी वर्णन गरिएको छ। मार्गशीर्ष महिनाको जाडोमा ब्रजका कन्याहरूले श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि यमुनाको किनारमा बालुवाको मूर्ति बनाई कात्यायनी देवीको पूजा गर्थे। उनीहरू सधैँ सबेरै यमुनामा स्नान गर्ने र श्रीकृष्णको नाम र गुणको कीर्तन गर्ने गर्थे। उनीहरूको भक्ति र सङ्कल्प पूरा गरिदिन एक दिन भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना साथीहरूसहित यमुना किनारमा पुग्नुभयो। जब गोपिनीहरू निर्वस्त्र भएर जलक्रीडा गरिरहेका थिए, तब श्रीकृष्णले उनीहरूका वस्त्रहरू उठाएर कदम्बको रुखमा चढ्नुभयो। भगवान्ले गोपिनीहरूलाई लज्जा र अहङ्कार त्यागेर बाहिर आउन र वरुण देवताको अपमान गरेकाले क्षमा माग्न लगाउनुभयो। यो लीला भौतिक दृष्टिले हेर्दा सामान्य लागे पनि आध्यात्मिक रूपमा यो जीवात्माले परमात्माका अगाडि आफ्नो सम्पूर्ण आवरण (अज्ञान, अहङ्कार र लज्जा) त्यागेर समर्पण गर्ने प्रक्रिया हो। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको आज्ञा पालन गरेर पूर्ण समर्पण भाव प्रकट गरेपछि उहाँले उनीहरूका वस्त्रहरू फिर्ता गर्नुभयो र आगामी शरद ऋतुको महारासमा सामेल हुने वचन दिनुभयो। यसपछि यो अध्यायमा अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग छ, जहाँ श्रीकृष्णले आफ्ना साथीहरूलाई वृक्षहरूको परोपकारी स्वभावबारे बताउनुहुन्छ। वृक्षहरूले घाम, पानी र जाडो सहेर अरूलाई छाया र फल दिने हुनाले तिनीहरूको जन्म धन्य भएको कुरा भगवान् उल्लेख गर्नुहुन्छ। मानिसले पनि आफ्नो धन, बुद्धि र वाणीले परोपकार गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश उहाँले दिनुभयो। अन्तमा, गाई चराउँदै यमुना किनारमा पुगेका गोठालाहरूलाई भोक लागेको कुरा उल्लेख गर्दै यो अध्याय समापन हुन्छ। यो अध्यायले समर्पण, भक्ति र परोपकारको त्रिवेणी प्रस्तुत गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
चीरहरण लीलाको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ, जसलाई केवल भौतिक आँखाले बुझ्न सकिँदैन। यहाँ 'चीर' वा वस्त्र अज्ञान र देहाध्यास (शरीरप्रतिको मोह) को प्रतीक हो। जीवात्मा जबसम्म लोकलाज, अहङ्कार र बाह्य आवरणमा बाँधिएको हुन्छ, तबसम्म परमात्मासँग पूर्ण मिलन हुन सक्दैन। भगवान्ले गोपिनीहरूको वस्त्र हरण गरेर उनीहरूलाई पूर्णतः 'निरावृत' वा शून्य बनाउनुभएको हो, जसको अर्थ आत्माको शुद्ध स्वरूपमा परमात्माको साक्षात्कार गर्नु हो। वरुणदेवको पूजा गर्दा निर्वस्त्र हुनुले प्रकृतिको नियमको उल्लंघन बुझाउँछ, जसलाई श्रीकृष्णले सच्याउनुभयो। यसले भक्ति मार्गमा मर्यादा र अनुशासनको महत्त्वलाई पनि दर्शाउँछ। वृक्षहरूको परोपकार सम्बन्धी चर्चाले 'आत्मवत् सर्वभूतेषु' को भावना जागृत गराउँछ, जहाँ ईश्वर सबै प्राणी र वनस्पतिमा व्याप्त हुनुहुन्छ भन्ने दर्शन पाइन्छ। यो अध्यायले जीवको समर्पण र ईश्वरको करुणा बीचको सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्दछ।
No comments:
Post a Comment