श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - द्वितीयोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते ।
पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! यसरी पुत्र सुद्युम्न वनतर्फ गएपछि वैवस्वत मनुले पुत्र प्राप्तिको इच्छाले यमुनाको किनारमा सय वर्षसम्म तपस्या गरे ।। १ ।।
ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् ।
इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्राँल्लेभे स्वसदृशान् दश ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि मनुले सन्तान प्राप्तिको कामनाले सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे र आफूसमानका तेजस्वी दश छोराहरू प्राप्त गरे, जसमा इक्ष्वाकु सबैभन्दा जेठा थिए ।। २ ।।
पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।
पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका ती दश पुत्रहरूमध्ये पृषध्रलाई गुरु वसिष्ठले गाईको रक्षाका लागि नियुक्त गर्नुभएको थियो। उनी रात्रिको समयमा पनि सावधान भएर वीरासनमा बसी गाईको रक्षा गर्दथे ।। ३ ।।
एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति ।
शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक रात्रिको समयमा वर्षा भइरहेका बेला एउटा बाघ गाईको गोठमा पस्यो। बाघको डरले त्यहाँ सुतिरहेका गाईहरू बिउँझिए र त्रसित हुँदै गोठभित्र यताउति भाग्न थाले ।। ४ ।।
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा ।
तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस बलवान् बाघले एउटा गाईलाई समात्यो, जसका कारण भयाकुल भएकी त्यो गाई निकै जोडले चिच्याउन थाली। गाईको त्यो रुदनपूर्ण आवाज सुनेर पृषध्र तुरुन्तै खड्ग लिएर बाघ भएतिर दौडिए ।। ५ ।।
खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि ।
अजानन्नहनद् बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: रातको समय र त्यसमाथि बादलले ढाकेका कारण आकाशमा ताराहरू पनि देखिँदैनथे। हातमा तरवार लिएर वेगले दौडिएका पृषध्रले बाघ हो भन्ने भ्रममा परी अन्जानमै गाईको टाउको काटिदिए ।। ६ ।।
व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः ।
निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: तरवारको चुच्चोले लागेर बाघको कान पनि काटियो। त्यसपछि त्यो बाघ निकै डराएर बाटोभरि रगत चुहाउँदै वनतर्फ भाग्यो ।। ७ ।।
मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा ।
अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रूं व्युष्टायां निशि दुःखितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: शत्रुनाशक पृषध्रले आफूले बाघ नै मारें भन्ने ठानेका थिए। तर जब रात बित्यो र उज्यालो भयो, तब बाघको सट्टा गाई मरेको देखेर उनी अत्यन्तै दुखी भए ।। ८ ।।
तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः ।
न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: पृषध्रले अन्जानमै यो अपराध गरेका भए तापनि कुलगुरु वसिष्ठजीले उनलाई श्राप दिँदै भन्नुभयो– "अब तिमी क्षत्रिय रहन सक्दैनौ, आफ्नो यस कर्मका कारण तिमी शूद्र हुनेछौ" ।। ९ ।।
एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः ।
अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: पृषध्रले गुरुको श्रापलाई हात जोडेर शिरोधार्य गरे। त्यसपछि ती वीर पृषध्रले इन्द्रियहरूलाई जितेर मुनिहरूलाई प्रिय लाग्ने ब्रह्मचर्यको कठिन व्रत धारण गरे ।। १० ।।
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले ।
एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनी समस्त प्राणीका शुभचिन्तक र सबैप्रति समभाव राख्ने भए। अनन्य भक्तिद्वारा उनी सर्वव्यापी र निर्मल भगवान् वासुदेवको परम प्रेमी भक्त बने ।। ११ ।।
विमुक्तसंगः शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रहः ।
यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आसक्तिबाट मुक्त भएका उनले इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखे। उनी शान्त एवं सङ्ग्रह नगर्ने स्वभावका भए। जे सहजै प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैबाट उनी आफ्नो जीवन निर्वाह गर्दथे ।। १२ ।।
आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः ।
विचचार महीमेतां जडान्ध-बधिराकृतिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: आत्मज्ञानमा सन्तुष्ट र परमात्मामा चित्त लगाएर प्रायः समाधिमा रहने भएकाले उनी कहिलेकाहीँ जड, अन्धो वा बहिरो जस्तो आकृति बनाएर यस पृथ्वीमा विचरन गर्दथे ।। १३ ।।
एवंवृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् ।
तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी जीवन बिताउँदै गर्दा एक पटक वनमा भीषण डढेलो लागेको देखेर उनी त्यतै लागे। ती मुनिले त्यसै अग्निमा आफ्ना इन्द्रियहरू र शरीरलाई आहुति दिएर परब्रह्म परमात्मामा लीन भए ।। १४ ।।
कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो
विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् ।
निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं
विवेश कैशोरवयाः परं गतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका कान्छा छोरा कवि थिए। उनी विषयभोगप्रति पूर्णतः निःस्पृह (उदासीन) थिए। उनले आफ्ना दाजुभाइसँगै राज्य त्याग गरेर वनमा गई स्वयंप्रकाशी भगवानलाई हृदयमा धारण गरे र किशोरावस्थामा नै परम पद प्राप्त गरे ।। १५ ।।
करूषान्मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः ।
उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुपुत्र कारूषबाट 'कारूष' नामक क्षत्रियहरूको वंश चल्यो। उनीहरू ब्राह्मणभक्त, धर्मप्रेमी र उत्तर दिशाका रक्षक थिए ।। १६ ।।
धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ।
नृगस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिः ततो वसुः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: धृष्टबाट 'धार्ष्ट' नामक क्षत्रिय वंश चल्यो, जो पछि पृथ्वीमा नै ब्राह्मणत्वलाई प्राप्त भए। नृगको वंशमा सुमति, सुमतिबाट भूतज्योति र भूतज्योतिबाट वसुको जन्म भयो ।। १७ ।।
वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता ।
कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: वसुका पुत्र प्रतीक र प्रतीकका पुत्र ओघवान् भए। ओघवान्का पुत्रको नाम पनि ओघवान् नै थियो। ओघवान्की ओघवती नामकी कन्या थिइन्, जसलाई सुदर्शनले विवाह गरे ।। १८ ।।
चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतोऽभवत् ।
तस्य मीढ्वांस्ततः कूर्च इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका पुत्र नरिष्यन्तबाट चित्रसेन, चित्रसेनबाट ऋक्ष, ऋक्षबाट मीढ्वान्, मीढ्वान्बाट कूर्च र कूर्चबाट इन्द्रसेनको जन्म भयो ।। १९ ।।
वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् ।
उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: इन्द्रसेनबाट वीतिहोत्र, वीतिहोत्रबाट सत्यश्रवा, सत्यश्रवाबाट उरुश्रवा र उरुश्रवाबाट देवदत्तको जन्म भयो ।। २० ।।
ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्निः स्वयमभूत् सुतः ।
कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः ॥ २१ ॥
ततो ब्रह्मकुलं जातं आग्निवेश्यायनं नृप ।
नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: देवदत्तबाट अग्निवेश्य नामका पुत्र भए, जो स्वयं अग्निका अवतार थिए। उनी 'कानीन' र 'जातूकर्ण्य' महर्षिका नामले प्रसिद्ध भए। हे राजा परीक्षित! ब्राह्मणहरूको 'आग्निवेश्यायन' गोत्र उहाँकै वंशबाट चल्यो। नरिष्यन्तको वंशको वर्णनपछि अब दिष्टको वंश सुन ।। २१–२२ ।।
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः ।
भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिः भलन्दनात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: दिष्टका पुत्रको नाम नाभाग थियो (यी नाभाग अरू नै हुन्)। उनी आफ्नो कर्मका कारण वैश्य बने। नाभागका पुत्र भलन्दन र भलन्दनबाट वत्सप्रीतिको जन्म भयो ।। २३ ।।
वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः ।
खनित्रः प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशतिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: वत्सप्रीतिका पुत्र प्रांशु, प्रांशुका पुत्र प्रमति, प्रमतिका खनित्र, खनित्रका चाक्षुष र चाक्षुषबाट विविंशतिको जन्म भयो ।। २४ ।।
विविंशतिसुतो रम्भः खनीनेत्रोऽस्य धार्मिकः ।
करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: विविंशतिका पुत्र रम्भ र रम्भका पुत्र धार्मिक खनीनेत्र भए। खनीनेत्रका पुत्र करन्धम भए ।। २५ ।।
तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुतश्चक्रवर्त्यभूत् ।
संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: करन्धमका पुत्र अवीक्षित् र अवीक्षित्का पुत्र मरुत्त भए, जो चक्रवर्ती राजा बने। उनलाई अङ्गिराका पुत्र महायोगी संवर्तले यज्ञ गराउनुभएको थियो ।। २६ ।।
मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्यस्य कश्चन ।
सर्वं हिरण्मयं त्वासीत् यत् किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: मरुत्तको यज्ञ जस्तो भव्य यज्ञ अन्य कसैको भएको छैन। त्यस यज्ञका सबै सामग्री र पात्रहरू अत्यन्त सुन्दर एवं स्वर्णमय थिए ।। २७ ।।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस यज्ञमा देवराज इन्द्र सोमपानले तृप्त भएका थिए भने ब्राह्मणहरू प्रचुर दक्षिणाबाट सन्तुष्ट थिए। मरुद्गणहरूले भोजन पस्किन्थे र विश्वेदेवहरू सभासद् थिए ।। २८ ।।
मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवर्धनः ।
सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: मरुत्तका पुत्र दम, दमका राज्यवर्धन, राज्यवर्धनका सुधृति र सुधृतिका पुत्र नर भए ।। २९ ।।
तत्सुतः केवलस्तस्माद् बन्धुमान् वेगवांस्ततः ।
बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: नरका पुत्र केवल, केवलका बन्धुमान्, बन्धुमान्का वेगवान्, वेगवान्का बुध र बुधका पुत्र राजा तृणबिन्दु भए ।। ३० ।।
तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् ।
वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या च इडविडाभवत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: गुणवान् राजा तृणबिन्दुलाई श्रेष्ठ अप्सरा अलम्बुषाले पति बनाइन्। उनीहरूबाट धेरै पुत्र र इडविडा नामकी एक कन्याको जन्म भयो ।। ३१ ।।
तस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् ।
प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वरात् पितुः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्ना पिता पुलस्त्य ऋषिबाट परम विद्या प्राप्त गरेका विश्रवा मुनिले इडविडाको गर्भबाट कुवेरलाई जन्म दिए ।। ३२ ।।
विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः ।
विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: राजा तृणबिन्दुका विशाल, शून्यबन्धु र धूम्रकेतु गरी तीन पुत्र थिए। तीमध्ये विशालले वैशाली नामक नगरको स्थापना गरे ।। ३३ ।।
हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः ।
तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्वः सहदेवजः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विशालका पुत्र हेमचन्द्र, हेमचन्द्रका धूम्राक्ष, धूम्राक्षका संयम र संयमका कृशाश्व तथा देवज (सहदेव) नामका दुई पुत्र भए ।। ३४ ।।
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् ।
इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रितः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: कृशाश्वका पुत्र सोमदत्त भए। उनले अनेक अश्वमेध यज्ञहरूद्वारा भगवानको आराधना गरे र योगेश्वरहरूको शरण लिई उत्तम गति प्राप्त गरे ।। ३५ ।।
सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्सुतो जनमेजयः ।
एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधराः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सोमदत्तका पुत्र सुमति र सुमतिका पुत्र जनमेजय भए। यी सबै वैशालीका राजाहरू थिए, जसले राजा तृणबिन्दुको कीर्तिलाई अघि बढाए ।। ३६ ।।
एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते ।
पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! यसरी पुत्र सुद्युम्न वनतर्फ गएपछि वैवस्वत मनुले पुत्र प्राप्तिको इच्छाले यमुनाको किनारमा सय वर्षसम्म तपस्या गरे ।। १ ।।
ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् ।
इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्राँल्लेभे स्वसदृशान् दश ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि मनुले सन्तान प्राप्तिको कामनाले सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे र आफूसमानका तेजस्वी दश छोराहरू प्राप्त गरे, जसमा इक्ष्वाकु सबैभन्दा जेठा थिए ।। २ ।।
पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।
पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका ती दश पुत्रहरूमध्ये पृषध्रलाई गुरु वसिष्ठले गाईको रक्षाका लागि नियुक्त गर्नुभएको थियो। उनी रात्रिको समयमा पनि सावधान भएर वीरासनमा बसी गाईको रक्षा गर्दथे ।। ३ ।।
एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति ।
शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक रात्रिको समयमा वर्षा भइरहेका बेला एउटा बाघ गाईको गोठमा पस्यो। बाघको डरले त्यहाँ सुतिरहेका गाईहरू बिउँझिए र त्रसित हुँदै गोठभित्र यताउति भाग्न थाले ।। ४ ।।
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा ।
तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस बलवान् बाघले एउटा गाईलाई समात्यो, जसका कारण भयाकुल भएकी त्यो गाई निकै जोडले चिच्याउन थाली। गाईको त्यो रुदनपूर्ण आवाज सुनेर पृषध्र तुरुन्तै खड्ग लिएर बाघ भएतिर दौडिए ।। ५ ।।
खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि ।
अजानन्नहनद् बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: रातको समय र त्यसमाथि बादलले ढाकेका कारण आकाशमा ताराहरू पनि देखिँदैनथे। हातमा तरवार लिएर वेगले दौडिएका पृषध्रले बाघ हो भन्ने भ्रममा परी अन्जानमै गाईको टाउको काटिदिए ।। ६ ।।
व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः ।
निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: तरवारको चुच्चोले लागेर बाघको कान पनि काटियो। त्यसपछि त्यो बाघ निकै डराएर बाटोभरि रगत चुहाउँदै वनतर्फ भाग्यो ।। ७ ।।
मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा ।
अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रूं व्युष्टायां निशि दुःखितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: शत्रुनाशक पृषध्रले आफूले बाघ नै मारें भन्ने ठानेका थिए। तर जब रात बित्यो र उज्यालो भयो, तब बाघको सट्टा गाई मरेको देखेर उनी अत्यन्तै दुखी भए ।। ८ ।।
तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः ।
न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: पृषध्रले अन्जानमै यो अपराध गरेका भए तापनि कुलगुरु वसिष्ठजीले उनलाई श्राप दिँदै भन्नुभयो– "अब तिमी क्षत्रिय रहन सक्दैनौ, आफ्नो यस कर्मका कारण तिमी शूद्र हुनेछौ" ।। ९ ।।
एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः ।
अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: पृषध्रले गुरुको श्रापलाई हात जोडेर शिरोधार्य गरे। त्यसपछि ती वीर पृषध्रले इन्द्रियहरूलाई जितेर मुनिहरूलाई प्रिय लाग्ने ब्रह्मचर्यको कठिन व्रत धारण गरे ।। १० ।।
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले ।
एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनी समस्त प्राणीका शुभचिन्तक र सबैप्रति समभाव राख्ने भए। अनन्य भक्तिद्वारा उनी सर्वव्यापी र निर्मल भगवान् वासुदेवको परम प्रेमी भक्त बने ।। ११ ।।
विमुक्तसंगः शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रहः ।
यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आसक्तिबाट मुक्त भएका उनले इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखे। उनी शान्त एवं सङ्ग्रह नगर्ने स्वभावका भए। जे सहजै प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैबाट उनी आफ्नो जीवन निर्वाह गर्दथे ।। १२ ।।
आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः ।
विचचार महीमेतां जडान्ध-बधिराकृतिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: आत्मज्ञानमा सन्तुष्ट र परमात्मामा चित्त लगाएर प्रायः समाधिमा रहने भएकाले उनी कहिलेकाहीँ जड, अन्धो वा बहिरो जस्तो आकृति बनाएर यस पृथ्वीमा विचरन गर्दथे ।। १३ ।।
एवंवृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् ।
तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी जीवन बिताउँदै गर्दा एक पटक वनमा भीषण डढेलो लागेको देखेर उनी त्यतै लागे। ती मुनिले त्यसै अग्निमा आफ्ना इन्द्रियहरू र शरीरलाई आहुति दिएर परब्रह्म परमात्मामा लीन भए ।। १४ ।।
कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो
विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् ।
निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं
विवेश कैशोरवयाः परं गतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका कान्छा छोरा कवि थिए। उनी विषयभोगप्रति पूर्णतः निःस्पृह (उदासीन) थिए। उनले आफ्ना दाजुभाइसँगै राज्य त्याग गरेर वनमा गई स्वयंप्रकाशी भगवानलाई हृदयमा धारण गरे र किशोरावस्थामा नै परम पद प्राप्त गरे ।। १५ ।।
करूषान्मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः ।
उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुपुत्र कारूषबाट 'कारूष' नामक क्षत्रियहरूको वंश चल्यो। उनीहरू ब्राह्मणभक्त, धर्मप्रेमी र उत्तर दिशाका रक्षक थिए ।। १६ ।।
धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ।
नृगस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिः ततो वसुः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: धृष्टबाट 'धार्ष्ट' नामक क्षत्रिय वंश चल्यो, जो पछि पृथ्वीमा नै ब्राह्मणत्वलाई प्राप्त भए। नृगको वंशमा सुमति, सुमतिबाट भूतज्योति र भूतज्योतिबाट वसुको जन्म भयो ।। १७ ।।
वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता ।
कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: वसुका पुत्र प्रतीक र प्रतीकका पुत्र ओघवान् भए। ओघवान्का पुत्रको नाम पनि ओघवान् नै थियो। ओघवान्की ओघवती नामकी कन्या थिइन्, जसलाई सुदर्शनले विवाह गरे ।। १८ ।।
चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतोऽभवत् ।
तस्य मीढ्वांस्ततः कूर्च इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनुका पुत्र नरिष्यन्तबाट चित्रसेन, चित्रसेनबाट ऋक्ष, ऋक्षबाट मीढ्वान्, मीढ्वान्बाट कूर्च र कूर्चबाट इन्द्रसेनको जन्म भयो ।। १९ ।।
वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् ।
उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: इन्द्रसेनबाट वीतिहोत्र, वीतिहोत्रबाट सत्यश्रवा, सत्यश्रवाबाट उरुश्रवा र उरुश्रवाबाट देवदत्तको जन्म भयो ।। २० ।।
ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्निः स्वयमभूत् सुतः ।
कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः ॥ २१ ॥
ततो ब्रह्मकुलं जातं आग्निवेश्यायनं नृप ।
नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: देवदत्तबाट अग्निवेश्य नामका पुत्र भए, जो स्वयं अग्निका अवतार थिए। उनी 'कानीन' र 'जातूकर्ण्य' महर्षिका नामले प्रसिद्ध भए। हे राजा परीक्षित! ब्राह्मणहरूको 'आग्निवेश्यायन' गोत्र उहाँकै वंशबाट चल्यो। नरिष्यन्तको वंशको वर्णनपछि अब दिष्टको वंश सुन ।। २१–२२ ।।
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः ।
भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिः भलन्दनात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: दिष्टका पुत्रको नाम नाभाग थियो (यी नाभाग अरू नै हुन्)। उनी आफ्नो कर्मका कारण वैश्य बने। नाभागका पुत्र भलन्दन र भलन्दनबाट वत्सप्रीतिको जन्म भयो ।। २३ ।।
वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः ।
खनित्रः प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशतिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: वत्सप्रीतिका पुत्र प्रांशु, प्रांशुका पुत्र प्रमति, प्रमतिका खनित्र, खनित्रका चाक्षुष र चाक्षुषबाट विविंशतिको जन्म भयो ।। २४ ।।
विविंशतिसुतो रम्भः खनीनेत्रोऽस्य धार्मिकः ।
करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: विविंशतिका पुत्र रम्भ र रम्भका पुत्र धार्मिक खनीनेत्र भए। खनीनेत्रका पुत्र करन्धम भए ।। २५ ।।
तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुतश्चक्रवर्त्यभूत् ।
संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: करन्धमका पुत्र अवीक्षित् र अवीक्षित्का पुत्र मरुत्त भए, जो चक्रवर्ती राजा बने। उनलाई अङ्गिराका पुत्र महायोगी संवर्तले यज्ञ गराउनुभएको थियो ।। २६ ।।
मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्यस्य कश्चन ।
सर्वं हिरण्मयं त्वासीत् यत् किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: मरुत्तको यज्ञ जस्तो भव्य यज्ञ अन्य कसैको भएको छैन। त्यस यज्ञका सबै सामग्री र पात्रहरू अत्यन्त सुन्दर एवं स्वर्णमय थिए ।। २७ ।।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस यज्ञमा देवराज इन्द्र सोमपानले तृप्त भएका थिए भने ब्राह्मणहरू प्रचुर दक्षिणाबाट सन्तुष्ट थिए। मरुद्गणहरूले भोजन पस्किन्थे र विश्वेदेवहरू सभासद् थिए ।। २८ ।।
मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवर्धनः ।
सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: मरुत्तका पुत्र दम, दमका राज्यवर्धन, राज्यवर्धनका सुधृति र सुधृतिका पुत्र नर भए ।। २९ ।।
तत्सुतः केवलस्तस्माद् बन्धुमान् वेगवांस्ततः ।
बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: नरका पुत्र केवल, केवलका बन्धुमान्, बन्धुमान्का वेगवान्, वेगवान्का बुध र बुधका पुत्र राजा तृणबिन्दु भए ।। ३० ।।
तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् ।
वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या च इडविडाभवत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: गुणवान् राजा तृणबिन्दुलाई श्रेष्ठ अप्सरा अलम्बुषाले पति बनाइन्। उनीहरूबाट धेरै पुत्र र इडविडा नामकी एक कन्याको जन्म भयो ।। ३१ ।।
तस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् ।
प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वरात् पितुः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्ना पिता पुलस्त्य ऋषिबाट परम विद्या प्राप्त गरेका विश्रवा मुनिले इडविडाको गर्भबाट कुवेरलाई जन्म दिए ।। ३२ ।।
विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः ।
विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: राजा तृणबिन्दुका विशाल, शून्यबन्धु र धूम्रकेतु गरी तीन पुत्र थिए। तीमध्ये विशालले वैशाली नामक नगरको स्थापना गरे ।। ३३ ।।
हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः ।
तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्वः सहदेवजः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विशालका पुत्र हेमचन्द्र, हेमचन्द्रका धूम्राक्ष, धूम्राक्षका संयम र संयमका कृशाश्व तथा देवज (सहदेव) नामका दुई पुत्र भए ।। ३४ ।।
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् ।
इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रितः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: कृशाश्वका पुत्र सोमदत्त भए। उनले अनेक अश्वमेध यज्ञहरूद्वारा भगवानको आराधना गरे र योगेश्वरहरूको शरण लिई उत्तम गति प्राप्त गरे ।। ३५ ।।
सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्सुतो जनमेजयः ।
एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधराः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सोमदत्तका पुत्र सुमति र सुमतिका पुत्र जनमेजय भए। यी सबै वैशालीका राजाहरू थिए, जसले राजा तृणबिन्दुको कीर्तिलाई अघि बढाए ।। ३६ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ।। २
।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
कथाको सारांश
यस अध्यायमा वैवस्वत मनुका सन्तान र उनीहरूका वंशको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। सुद्युम्न वन गएपछि मनुले पुत्र प्राप्तिका लागि यमुनाको किनारमा सय वर्ष तपस्या गरी भगवान् श्रीहरिको कृपाले इक्ष्वाकु आदि दश छोराहरू प्राप्त गरे। यीमध्ये पृषध्रको कथा निकै मार्मिक छ; गुरु वसिष्ठले उनलाई गाईको रक्षामा नियुक्त गरेका थिए, तर एक रात अन्धकारमा बाघको भ्रममा परी उनले अन्जानमै एउटा गाईको हत्या गरे। यसका लागि गुरुले उनलाई शूद्र हुने श्राप दिए, तर पृषध्रले त्यसलाई स्वीकार गरी तपस्या र अनन्य भक्तिद्वारा अन्त्यमा परब्रह्म प्राप्त गरे। मनुका अर्का पुत्र 'कवि' बाल्यकालमै विरक्त भएर भगवानको ध्यानमा लीन भए। त्यस्तै, करुषबाट कारुष क्षत्रियहरूको जन्म भयो र धृष्टको वंश पछि ब्राह्मणमा परिवर्तन भयो। नृगको वंशमा पनि सुमतिदेखि ओघवान्सम्मका राजाहरू भए।
नरिष्यन्तको वंशमा महर्षि जातुकर्ण्यको जन्म भयो, जसबाट आग्निवेश्यायन गोत्र चल्यो। दिष्टका पुत्र नाभाग कर्मले वैश्य बने तापनि उनको वंशमा मरुत्त जस्ता प्रतापी चक्रवर्ती राजा जन्मिए। मरुत्तको यज्ञ यति भव्य थियो कि त्यहाँका सबै सामग्री स्वर्णमय थिए र स्वयं देवताहरू त्यहाँ उपस्थित हुन्थ्यो। मरुत्तपछि दम, राज्यवर्धन हुँदै तृणबिन्दुसम्मको वंश चल्यो। राजा तृणबिन्दु र अप्सरा अलम्बुषाकी छोरी इडविडाबाट विश्रवा मुनिले कुवेरलाई जन्म दिए। तृणबिन्दुकै छोरा विशालले वैशाली नगरको स्थापना गरे, जहाँ हेमचन्द्र, सोमदत्त र सुमति जस्ता धर्मात्मा राजाहरूले शासन गरे। यस अध्यायले कसरी एउटै मूलबाट सुरु भएको वंश कर्म र गुणका आधारमा विभिन्न जाति र प्रतिष्ठामा विभाजित भयो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ।
दार्शनिक पक्ष
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'कर्म र संस्कार' को महत्तालाई पुष्टि गर्छ। पृषध्रको कथाले देखाउँछ कि अन्जानमा गरिएको गल्तीले पनि सांसारिक दण्ड (श्राप) त निम्त्याउँछ, तर यदि मनमा पश्चात्ताप र भगवानप्रति अनन्य समर्पण छ भने त्यसै श्रापलाई पनि मोक्षको सिँढी बनाउन सकिन्छ। अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष 'वर्ण व्यवस्था' को लचकता हो; दिष्टका छोरा नाभाग वैश्य हुनु र धृष्टको वंश पछि ब्राह्मण बन्नुले पौराणिक कालमा वर्ण जन्मले मात्र नभई गुण र कर्मले पनि निर्धारण हुन्थ्यो भन्ने सङ्केत गर्छ। 'वैराग्य' को दर्शन मनुपुत्र कविको चरित्रमा झल्किन्छ, जसले किशोरावस्था मै संसार त्यागेर आत्मिक पूर्णता प्राप्त गरे। मरुत्तको भव्य यज्ञले 'धर्म र ऐश्वर्य' को समन्वय देखाउँछ भने सुद्युम्न र पृषध्रको जीवनले 'नियति' को अगाडि मानव प्रयास कति सीमित छ र अन्ततः ईश्वरको शरण नै एक मात्र सहारा हो भन्ने सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment