श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – षड्विंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।
आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मेरो प्राप्तिको द्वार मानिने यो मानव शरीर प्राप्त गरेर जसले मेरो आराधना (मद्धर्म) मा मन लगाउँछ, उसले आफ्नै हृदयमा विराजमान आनन्दमय म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।।१।।
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणैः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः जो मानिस ज्ञानमा निष्ठा राखेर यो गुणमयी देहको बन्धनबाट मुक्त हुन्छ, उसले इन्द्रियका विषयहरूलाई केवल मायाको खेल मात्र देख्दछ । यस्तो पुरुष यस संसारमा रहेर पनि मायाका गुणहरूमा कहिल्यै बाँधिँदैन ।।२।।
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् ।
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः कामवासना र पेट भर्ने कुरामा मात्र आशक्त भएका असत् (दुष्ट) पुरुषहरूको सङ्गत कहिल्यै नगर्नू। त्यस्ताको पछि लाग्ने मानिस त्यसरी नै घोर अन्धकारमा खस्तछ, जसरी एउटा अन्धोको पछि लाग्ने अर्को अन्धो खाल्डोमा खस्तछ ।।३।।
ऐलः सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः यशस्वी सम्राट पुरुरवा (ऐल) उर्वशीको विरहमा व्याकुल भएका थिए। तर पछि जब उनमा वैराग्य जाग्यो र उनले आफ्नो शोकलाई नियन्त्रण गरे, तब उनले यस (ऐलगीत) गाथा गाएका थिए ।।४।।
त्यक्त्वाऽऽत्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः ।
विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः जब उर्वशी उनलाई छोडेर जान लागीन्, तब उनी उन्मत्त जस्तै भएर कपडाको समेत होस नगरी हे सुन्दरी ! नजाउ, नजाऊ भन्दै विलाप गर्दै उनको पछि पछि दौडिएका थिए ।।५५।।
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।
न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतनः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः उर्वशीमा यतिसम्म आसक्त थिए कि उनले धेरै वर्षसम्म भोग भोग्दा पनि तृप्ति पाएनन्। उर्वशीद्वारा हरिएको उनको चित्तले कुन रात आयो र कुन रात गयो भन्ने समेत पत्तो पाएन ।।२७।।
ऐल उवाच –
अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः पुरुरवा भन्छन्— अहो ! मेरो मोहको विस्तार त हेर, मेरो चित्त कामवासनाले कतिसम्म फोहोर भएको रहेछ। त्यस सुन्दरीको अंकमालमा बाँधिएर मैले आफ्नो जीवनका यति धेरै वर्षहरू बितेको पत्तो नै पाइनँ ।।७।।
नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया ।
मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस स्त्रीले मलाई यतिसम्म ठगी कि मैले सूर्य उदाएको र अस्ताएको समेत थाहा पाइनँ। यसरी धेरै वर्षका दिनहरू बितेर गए, धिक्कार छ मलाई ! ।।८।।
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः ।
क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः अहो ! मेरो आत्म–सम्मोह त हेर, जसले गर्दा म जस्तो चक्रवर्ती राजा र राजाहरूको शिरोमणि पनि एउटी स्त्रीको हातको खेलौना मृग (क्रीडामृग) बनेर बसेछु ।।९।।
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् ।
यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः मैले आफ्नो ऐश्वर्य र राज्यलाई समेत तृण (परालको त्यान्द्रो) जस्तै सम्झेर त्यागिदिएँ र ती सुन्दरीको पछि–पछि पागल भएर रुँदै दौडिएँ ।।१०।।
कुतस्तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वमेव वा ।
योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः गधालाई लात्तीले हाने पनि उ पोथीको पछि दौडिए जस्तै म पनि त्यस स्त्रीको पछि लाग्ने भएँ। यस्तो अवस्थामा ममा कुन प्रभाव, कुन तेज वा कुन प्रभुता बाँकी रह्यो र? ।।११।।
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।
किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको मन स्त्री (वा विषय) द्वारा हरिएको छ, उसको लागि विद्या, तपस्या, त्याग, शास्त्र–ज्ञान, एकान्त बास वा मौन व्रतको के अर्थ रह्यो र? सबै व्यर्थ भए ।।१२।।
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् ।
योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्योखरवज्जितः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः म जस्तो मूर्ख र आफूलाई ठूलो विद्वान् ठान्नेलाई धिक्कार छ ! मैले यति ठूलो अधिकार पाएर पनि स्त्रीहरूबाट गोरु वा गधा जस्तै पराजित भएँ ।।१३।।
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् ।
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः धेरै वर्षसम्म उर्वशीको भोग गर्दा पनि मेरो मनमा कामवासना त्यसरी नै शान्त भएन, जसरी आहुति दिँदा आगो कहिल्यै निभ्दैन, बरु झन् दन्किन्छ ।।१४।।
पुंशल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभुः ।
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः विषयाशक्तिले हरिएको चित्तलाई आत्माराम (स्वयंमा रमण गर्ने) र इन्द्रियका स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण बाहेक अरू कसले मुक्त गर्न सक्छ र? ।।१५।।
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरीले मलाई सत्य वचनले सम्झाउँदा पनि मेरो दुर्मति र असंयमित मनका कारण मेरो हृदयको त्यो महामोह हटेको थिएन ।।१६।।
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः । रज्जु स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रियः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा ती स्त्रीले मेरो के बिगारेकी थिइन् र? गल्ती त मेरै थियो। जसरी डोरीको वास्तविक रूप नचिन्नेले त्यसलाई सर्प ठानेर डराउँछ, त्यसैगरी मैले आफ्नो इन्द्रिय जित्न नसक्दा यो भ्रम भयो ।।१७।।
क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः ।
क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः कहाँ यो फोहोर र दुर्गन्धित शरीर र कहाँ ती देखिने सुन्दरता ! यो त केवल अविद्या (अज्ञान) का कारण गरिएको एउटा कल्पना मात्र हो ।।१८।।
पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्नेः श्वगृध्रयोः ।
किमात्मनः किं सुहृदामिति यो नावसीयते ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः यो शरीर कसको हो? बाबु–आमाको? श्रीमतीको? मालिकको? आगोको? कुकुर–गिद्धको? वा आफ्नै? यो कसैले भन्न सक्दैन, तैपनि मानिस यसैमा भुल्छ ।।१९।।
तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः यो अपवित्र र अन्ततः खरानी वा माटो हुने शरीरमा मानिसले “कति सुन्दर नाक, कति मिठो मुस्कान“ भन्दै आशक्ति राख्दछ, यो नै अचम्मको कुरा हो ।।२०।।
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ ।
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः छाला, मासु, रगत, हड्डी र दिसा–पिसाबले बनेको शरीरमा रमाउने मानिस र फोहोरमा रमाउने कीराहरूमा के नै फरक छ र?
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् ।
विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तत्वज्ञ पुरुषले कहिल्यै पनि स्त्री वा स्त्रीको लतमा लागेका पुरुषहरूको सङ्गत गर्नु हुँदैन। किनकि इन्द्रिय र विषयको संयोग भएपछि मन अवश्य नै विचलित हुन्छ ।।२२।।
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते ।
असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः नदेखेका र नसुनेका कुरामा मन जाँदैन। यदि इन्द्रियहरूलाई विषयबाट टाढा राखियो भने मन बिस्तारै शान्त हुँदै जान्छ ।।२३।।
तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः ।
विदुषां चाप्यविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले विवेकशील मानिसले कहिल्यै पनि विषयभोगमा लागेकाहरूको सङ्गत गर्नु हुँदैन। जब ठूला–ठूला विद्वानहरूले समेत आफ्ना इन्द्रियहरूलाई पूर्ण विश्वास गर्न सक्दैनन् भने म जस्ताको त के कुरा भयो र ! ।।२४।।
श्रीभगवानुवाच –
एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः
स उर्वशीलोकमथो विहाय ।
आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै
उपारमज्ज्ञानविधूतमोहः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यसरी वैराग्यका गीत गाउँदै ती राजर्षि पुरुरवाले उर्वशीको मोह र लोभलाई त्यागेर आफ्नो आत्मामा म परमात्माको दर्शन गरे र ज्ञानद्वारा आफ्नो मोहलाई नष्ट गरे २५।।
ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले बुद्धिमान मानिसले खराब सङ्गत त्यागेर सधैं सन्तहरूको सङ्गत गर्नुपर्छ। सन्तहरूका कल्याणकारी वचनले नै मनको आसक्तिलाई काट्न मद्दत गर्छन् ।।२६।।
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
निर्ममा निरहङ्कारा निद्र्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः सन्तहरू कस्ता हुन्छन् भने— उनीहरू कसैबाट केही आशा गर्दैनन्, उनीहरूको चित्त ममा लागेको हुन्छ, उनीहरू शान्त र समदर्शी हुन्छन्। उनीहरूमा ममता, अहंकार र द्वन्द्व हुँदैन।
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।
सम्भवन्ति हिता नककणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव ! त्यस्ता महान् सन्तहरूको सङ्गतमा सधैं मेरा दिव्य कथाहरू हुन्छन्। ती कथाहरू सुन्ने मानिसका सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् ।।२८।।
ता य शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः ।
मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः जो मानिस श्रद्धापूर्वक मेरा यी कथाहरू सुन्छन्, गाउँछन् वा अरूले गाउँदा खुसी हुन्छन्, उनीहरूले ममा परम भक्ति प्राप्त गर्दछन् ।।२९।।
भक्तिं लब्धवतः साधोः किमन्यदवशिष्यते ।
मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादःः जब कुनै साधकले म अनन्त गुणयुक्त ब्रह्मको भक्ति प्राप्त गर्दछ, तब उसको लागि यो संसारमा पाउन बाँकी अरू केही पनि रहँदैन ।।३०।।
यथोपश्रमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।
शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आगोको नजिक जाँदा जाडो, डर र अन्धकार हट्छ, त्यसैगरी सन्तहरूको सेवा गर्दा मानिसको अज्ञान, भय र जडता सबै नष्ट भएर जान्छ।
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् ।
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः यस घोर संसार रूपी समुद्रमा डुब्न लागेका मानिसहरूका लागि ब्रह्मज्ञानी र शान्त सन्तहरू एउटा मजबुत डुङ्गा जस्तै हुन्, जसले सुरक्षित तार्न सक्छन् ।।३२।।
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् ।
धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी प्राणीका लागि अन्न प्राण हो र दुःखीका लागि म शरण हुँ, त्यसैगरी यस लोक र परलोकमा सन्तहरू नै मानिसका वास्तविक रक्षक हुन् ।।३३।।
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।
देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः सूर्यले बाहिरी आँखालाई मात्र बाटो देखाउँछ, तर सन्तहरूले भित्री (ज्ञानको) आँखा खोलिदिन्छन्। सन्तहरू नै वास्तविक देवता, बान्धव र मेरो आत्मा हुन् ।।३४।।
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिस्पृहः ।
मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी पुरुरवा उर्वशीको मोह त्यागेर, सबै आसक्तिबाट मुक्त भई आत्माराम बनेर यस पृथ्वीमा विचरण गर्न थाले ।।३५।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
एकादशस्कन्धे षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
No comments:
Post a Comment