श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – पञ्चविंशोऽध्यायः
इन्द्रस्तदाऽऽत्मनः पूजां विज्ञाय विहतां नृप ।
गोपेभ्यः कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप सः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित् ! जब इन्द्रले आफ्नो पूजा रोकिएको थाहा पाए, तब श्रीकृष्णलाई आफ्नो रक्षक मान्ने नन्द आदि गोपहरूमाथि उनी ज्यादै क्रुद्ध भए ।। १ ।।
गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारिणाम् ।
इन्द्रः प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूलाई त्रिलोकीको मालिक सम्झेर अहङ्कारी बनेका इन्द्रले क्रोधित भई प्रलय गर्ने 'सांवर्तक' नामक मेघको समूहलाई बोलाए र व्रजको विनाश गर्न यसरी आदेश दिए ।। २ ।।
अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् ।
कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो ! यी वनवासी गोपहरूको घमण्ड त हेर ! एउटा साधारण मरणशील मनुष्य श्रीकृष्णको आश्रय लिएर उनीहरूले हामीजस्ता देवताहरूको अपहेलना गरे ।। ३ ।।
यथादृढैः कर्ममयैः क्रतुभिर्नामनौनिभैः ।
विद्यामान्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम् ॥ ४ ॥
वाचालं बालिशं स्तब्धमज्ञं पण्डितमानिनम् ।
कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मन्दबुद्धि भएका मानिसहरू आत्मविद्या (ब्रह्मविद्या) त्यागेर कर्मकाण्डी यज्ञरूपी मक्किएको डुङ्गाको सहाराले संसार सागर तर्न खोज्छन्, त्यसैगरी यी गोपहरूले पनि वाचाल, बालक, मूर्ख र आफूलाई विद्वान् ठान्ने कृष्णको भर परेर मेरो अप्रिय कार्य गरेका छन् ।। ४,५ ।।
एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् ।
धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे मेघहरू ! तिमीहरू गएर ऐश्वर्यले मातिएका र कृष्णको कुरामा लागेर अहंकारी बनेका ती गोठालाहरूको घमण्ड तोडिदेऊ र उनीहरूका पशुधनको विनाश गर ।। ६ ।।
अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे व्रजम् ।
मरुद्गरणैर्महावीर्यैर्नन्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः म पनि ऐरावत हात्तीमा चढेर वायुदेवका साथमा नन्दको गोकुल विनाश गर्न तिमीहरूको पछि-पछि आउनेछु ।। ७ ।।
शुक उवाच–
इत्थं मघवताऽऽज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धनाः ।
नन्दगोकुलमासारैः पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! यसरी इन्द्रको आदेश पाएर बन्धनमुक्त भएका मेघहरूले गोकुलमा पुगेर आफ्नो पूर्ण शक्तिले मुसलधारे वर्षा गराई पीडा दिन थाले ।। ८ ।।
विद्योतमाना विद्युद्भिः स्तनन्तः स्तनयित्नुभिः ।
तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्कराः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः चारैतिर बिजुली चम्कन र बादल गर्जन थाल्यो। तीव्र वेगको हावाहुरीसँगै मेघहरूले असिनासहितको भयानक वर्षा गराउन थाले ।। ९ ।।
स्थूणास्थूला वर्षधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्वभीक्ष्णशः ।
जलौघैः प्लाव्यमाना भूर्नादृश्यत नतोन्नतम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः मेघहरूले निरन्तर खम्बाजस्ता मोटा पानीका धाराहरू वर्षाइरहेकाले सारा पृथ्वी जलमग्न भयो। कतै अग्लो वा होचो ठाउँ नै छुट्टिन छाड्यो ।। १० ।।
अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपनाः ।
गोपा गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अतिवृष्टि र भीषण हावाहुरीका कारण जाडोले कठ्याङ्ग्रिएर गाईबाछाहरू काप्न थाले। तब अत्यन्त कष्टमा परेका गोप-गोपिनीहरू भगवान् गोविन्दको शरणमा गए ।। ११ ।।
शिरः सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्यासारपीडिताः ।
वेपमाना भगवतः पादमूलमुपाययुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मुसलधारे वर्षाले सताइएका व्रजवासीहरूले काप्दै आफ्ना बालबालिकाहरूलाई शरीरले छोपेर वर्षाबाट जोगाउँदै भगवान्को चरणमा पुगे ।। १२ ।।
कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो ।
त्रातुमर्हसि देवान्नः कुपिताद् भक्तवत्सल ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले पुकारा गरे– हे परम सौभाग्यशाली कृष्ण ! हे भक्तवत्सल प्रभु ! यो गोकुल हजुरकै आश्रयमा छ, त्यसैले क्रोधित भएका इन्द्रबाट हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् ।। १३ ।।
शिलावर्षानिपातेन हन्यमानमचेतनम् ।
निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः असिना र पानीको वर्षाले गोकुलवासीहरूलाई अचेत र पीडित भएको देखेर भगवान् श्रीकृष्णले यो सबै क्रोधित इन्द्रको काम हो भन्ने थाहा पाउनुभयो ।। १४ ।।
अपर्त्त्वत्युल्बणं वर्षमतिवातं शिलामयम् ।
स्वयागे विहतेऽस्माभिरिन्द्रो नाशाय वर्षति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले सोच्नुभयो– हामीले उनको यज्ञ रोकिदिएकाले इन्द्रले रिसको झोकमा यो असमयको भयानक वर्षा र असिना बर्साइरहेका छन् ।। १५ ।।
तत्र प्रतिविधिं सम्यगात्मयोगेन साधये ।
लोकेशमानिनां मौढ्याद्धनिष्ये श्रीमदं तमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूलाई लोकपाल सम्झेर घमण्ड गर्नेहरूको मूर्खता र ऐश्वर्यको मदलाई म आफ्नो योगशक्तिले नाश गरी यस विपत्तिको उचित समाधान गर्नेछु ।। १६ ।।
न हि सद्भावयुक्तानां सुराणामीशविस्मयः ।
मत्तोऽसतां मानभङ्गः प्रशमायोपकल्पते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तविक देवताहरूमा घमण्ड हुनुहुँदैन। त्यसैले दुष्टझैँ व्यवहार गर्ने यी अभिमानीहरूको मानमर्दन गर्नु नै उनीहरूको कल्याण र शान्तिका लागि हितकारी हुनेछ ।। १७ ।।
तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् ।
गोपाये स्वात्मयोगेन सोऽयं मे व्रत आहितः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो गोकुल मेरो परिवार हो र यिनीहरू मेरै शरणमा छन्। त्यसैले आफ्नो योगशक्तिले यिनीहरूको रक्षा गर्नु मेरो मुख्य कर्तव्य (व्रत) हो ।। १८ ।।
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् ।
दधार लीलया कृष्णश्छत्राकमिव बालकः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भन्दै भगवान् श्रीकृष्णले जसरी बालकले च्याउ टिप्छ, त्यसरी नै खेलखेलमै गोवर्धन पर्वतलाई एकै हातले उठाएर थाम्नुभयो ।। १९ ।।
अथाह भगवान् गोपान् हेऽम्ब तात व्रजौकसः ।
यथोपजोषं विशत गिरिगर्तं सगोधनाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले भन्नुभयो– हे आमा ! हे पिता ! हे व्रजवासीहरू ! अब तपाईंहरू आफ्ना गाईवस्तु र सरसामानसहित यस पर्वतमुनिको सुरक्षित स्थानमा आनन्दपूर्वक आउनुहोस् ।। २० ।।
न त्रास इह वः कार्यो मद्धस्ताद्रिनिपातने ।
वातवर्षभयेनालं तत्त्राणं विहितं हि वः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो हातबाट पर्वत खस्ला कि भनेर तपाईंहरूले अलिकति पनि डर मान्नु पर्दैन। हावाहुरी र वर्षाको भय त्याग्नुहोस्, मैले तपाईंहरूको पूर्ण रक्षाको प्रबन्ध गरेको छु ।। २१ ।।
तथा निर्विविशुर्गर्तं कृष्णाश्वासितमानसः ।
यथावकाशं सधनाः सव्रजाः सोपजीविनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको आश्वासन पाएपछि ढुक्क भएका गोप-गोपिनीहरू आफ्ना धन, पशु र आश्रितहरूका साथ पर्वतमुनिको ओतमा प्रवेश गरे ।। २२ ।।
क्षुत्तृड्व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर्व्रजवासिभिः ।
वीक्ष्यमाणो दधावद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भोक, प्यास र व्यक्तिगत सुखको प्रवाह नगरी व्रजवासीहरूले श्रीकृष्णलाई एकतमासले हेरिरहे। भगवान् श्रीकृष्णले पनि सात दिनसम्म आफ्नो स्थानबाट एक पाइला पनि नचली पर्वतलाई थामिरहनुभयो ।। २३ ।।
कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मितः ।
निःस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्पः स्वान् मेघान् संन्यवारयत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको यस्तो योग-सामर्थ्य देखेर इन्द्र चकित भए। उनको घमण्ड चूर्ण भयो र आफ्नो सङ्कल्प पूरा नहुने देखेपछि उनले मेघहरूलाई वर्षा रोक्न आज्ञा दिए ।। २४ ।।
खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् ।
निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धनधरोऽब्रवीत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश बादलमुक्त भएको, घाम लागेको र भयानक हावाहुरी रोकिएको देखेर पर्वत धारण गरिरहनुभएका श्रीकृष्णले गोपहरूलाई भन्नुभयो ।। २५ ।।
निर्यात त्यजत त्रासं गोपाः सस्त्रीधनार्भकाः ।
उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगाः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्यारा गोपहरू ! अब डर छोडेर आफ्ना श्रीमती, बालबालिका र धनसहित बाहिर निस्कनुहोस्। वर्षा थामिसक्यो र नदीहरूको बहाव पनि घटिसकेको छ ।। २६ ।।
ततस्ते निर्ययुर्गोपाः स्वं स्वमादाय गोधनम् ।
शकटोढोपकरणं स्त्रीबालस्थविराः शनैः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती गोप-गोपिनीहरू आफ्ना गाईवस्तु, गाडामा लादिएका सामग्री, बालक र वृद्धहरूलाई लिएर बिस्तारै बाहिर निस्किए ।। २७ ।।
भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत्प्रभुः ।
पश्यतां सर्वभूतार्ना स्थापयामास लीलया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले देख्दादेख्दै समर्थशाली भगवान् श्रीकृष्णले पनि खेलखेलमै त्यो पर्वतलाई पहिलेकै स्थानमा राख्नुभयो ।। २८ ।।
तं प्रेमवेगान्निभृता व्रजौकसो
यथा समीयुः परिरम्भणादिभिः ।
गोप्यश्च सस्नेहमपूजयन् मुदा
दध्यक्षताद्भिर्युयुजुः सदाशिषः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो अलौकिक प्रेम र सामर्थ्य देखेर भावविभोर भएका व्रजवासीहरूले उहाँलाई अङ्कमाल गरे। गोपिनीहरूले स्नेहपूर्वक दही-अक्षताले पूजा गर्दै हर्षका साथ मंगलमय आशीर्वाद दिए ।। २९ ।।
यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वरः ।
कृष्णमालिङ्ग्य युयुजुराशिषः स्नेहकातराः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदा, रोहिणी, नन्द र बलशाली बलरामले पनि श्रीकृष्णलाई अङ्कमाल गरेर स्नेहपूर्वक आशीर्वाद दिनुभयो ।। ३० ।।
दिवि देवगणाः सिद्धाः साध्या गन्धर्वचारणाः ।
तुष्टुवुर्मुमुचुस्तुष्टाः पुष्पवर्षाणि पार्थिव ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित् ! त्यस समयमा आकाशमा रहेका देवता, सिद्ध, साध्य, गन्धर्व र चारणहरूले प्रसन्न भएर भगवान्को स्तुति गरे र पुष्पवृष्टि गराए ।। ३१ ।।
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रणोदिताः ।
जगुर्गन्धर्वपतयस्तुंबुरुप्रमुखा नृप ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्गमा देवताहरूले शङ्ख र नगराहरू बजाए। तुम्बरु आदि गन्धर्वराजहरूले भगवान्को यशगान गर्न थाले ।। ३२ ।।
ततोऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो
राजन् स गोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरिः ।
तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिका
गायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृशः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसपछि प्रेमी गोपहरूले घेरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण बलरामका साथ गोकुल जानुभयो। गोपिनीहरू पनि उहाँका हृदयस्पर्शी लीलाहरूको गान गर्दै हर्षित भई आफ्नो घरतर्फ लागे ।। ३३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गरी इन्द्रको अहंकारलाई पूर्ण रूपमा चूर्ण गरेको अत्यन्त रोमाञ्चक र अलौकिक कथा वर्णित छ। जब श्रीकृष्णको सल्लाहमा व्रजवासीहरूले इन्द्रको सट्टा गोवर्धन पर्वत र प्रकृतिको पूजा गरे, तब वर्षाका देवता इन्द्रले यसलाई आफ्नो ठूलो अपमान ठाने। क्रोधको आवेशमा इन्द्रले प्रलयकारी 'सांवर्तक' मेघहरूलाई गोकुल विनाश गर्ने आदेश दिए। गोकुलमा भयानक असिना र मुसलधारे वर्षा हुन थाल्यो भने मुटु कमाउने हावाहुरीले सबैलाई त्रस्त बनायो। गाईवस्तु र मानिसहरू जाडोले काप्दै र पीडित हुँदै श्रीकृष्णको शरणमा पुगेर रक्षाको याचना गरे। आफ्ना भक्तहरूलाई सङ्कटमा परेको देखेर भगवान् श्रीकृष्णले इन्द्रको गर्व नाश गर्ने निश्चय गर्नुभयो। उहाँले खेलखेलमै विशाल गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो देब्रे हातको एउटै औँलाले उठाएर सबै व्रजवासी र गाईवस्तुका लागि एउटा विशाल छाता (छत्राक) जस्तै ओत बनाइदिनुभयो। सात दिन र सात रातसम्म निरन्तर वर्षा भइरहँदा पनि श्रीकृष्ण आफ्नो स्थानबाट हल्लिनुभएन र व्रजवासीहरूलाई पर्वतमुनि सुरक्षित राख्नुभयो। इन्द्रले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्रयोग गर्दा पनि श्रीकृष्णको योगमाया र धैर्यलाई पराजित गर्न सकेनन्। अन्ततः इन्द्रले आफ्नो हार र श्रीकृष्णको वास्तविक महिमा बुझेर वर्षा रोक्न मेघहरूलाई आदेश दिए। आकाश खुलेपछि श्रीकृष्णले पर्वतलाई पुनः यथास्थानमा राख्नुभयो। यस घटनाले व्रजवासीहरूमा श्रीकृष्णप्रतिको भक्ति र विश्वास अझ प्रगाढ बनायो। देवताहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गरे भने गोकुलमा ठूलो उत्सवको वातावरण छायो। भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना भक्तहरूको रक्षाका लागि जस्तोसुकै कठिन कार्य पनि सहजै गर्न सक्नुहुन्छ भन्ने कुरा यस अध्यायले स्पष्ट पारेको छ। यो कथाले भक्त र भगवान्को अटुट सम्बन्धलाई सुन्दर ढङ्गले चित्रण गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष अहंकारको नाश र शरणागतिको महिमा हो। इन्द्रले आफूलाई सबैको शासक ठानेर जुन अहंकार प्रदर्शन गरे, त्यो जीवको अज्ञानताको प्रतीक हो। श्रीकृष्णले गोवर्धन धारण गर्नु भनेको भगवान् नै ब्रह्माण्डका एक मात्र रक्षक हुनुहुन्छ भन्ने प्रमाण हो। यसले 'योगमाया' शक्तिको प्रकटीकरण गर्दछ, जसले भौतिक नियमहरूलाई पनि परास्त गर्न सक्छ। यहाँ श्रीकृष्णले वर्षा रोक्न इन्द्रसँग युद्ध गर्नुको सट्टा पर्वत उठाएर भक्तहरूलाई ओत दिनुले भगवान्को करुणा र सुरक्षात्मक स्वरूपलाई दर्शाउँछ। सात दिनसम्मको धैर्यले साधनामा स्थिरता र भक्तिको दृढताको सङ्केत गर्छ। यो कथाले 'देवता' भन्दा माथि 'परमात्मा' हुनुहुन्छ र परमात्माको शरणमा जानेलाई कुनै पनि प्राकृतिक वा दैविक प्रकोपले छुन सक्दैन भन्ने सन्देश दिन्छ। अन्ततः इन्द्रको गर्व नाश हुनु भनेको साधकको हृदयबाट अहंकार हटेपछि मात्र ईश्वरको वास्तविक दर्शन हुन्छ भन्ने अध्यात्मको शाश्वत सत्य हो।
No comments:
Post a Comment