श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – अष्टमोऽध्यायः
यया गुप्तः सहस्राक्षः सवाहान् रिपुसैनिकान् ।
क्रीडन् इव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥
भगवन् तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् ।
यथाऽऽततायिनः शत्रून् येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे— भगवन्! देवराज इन्द्रले जुन कवचद्वारा सुरक्षित भएर शत्रुहरूका हात्ती-घोडा आदि वाहनसहितको सेनालाई खेलखेलमै जितेर त्रैलोक्यको राज्य उपभोग गरे, मलाई त्यही 'नारायण कवच' सुनाउनुहोस्। साथै, उनले रणभूमिमा आततायी शत्रुहरूमाथि कसरी विजय प्राप्त गरे, त्यो पनि बताउनुहोस् ।। १-२ ।।
श्रीशुक उवाच –
वृतः पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते ।
नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमनाः श्रृणु ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो— परीक्षित्! जब देवताहरूले विश्वरूपलाई पुरोहित बनाए, तब देवराज इन्द्रको प्रश्नमा उनले 'नारायण कवच' को उपदेश दिएका थिए। तिमी यसलाई एकाग्रचित्त भई सुन ।। ३ ।।
श्रीविश्वरूप उवाच –
धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुखः ।
कृतस्वाङ्गकरन्यासो मंत्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ॥ ४ ॥
नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते ।
पादयोर्जानुनोरूर्वोः उदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥
मुखे शिरस्यानुपूर्व्याद् ॐकारादीनि विन्यसेत् ।
ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वरूपले भने— हे इन्द्र! भयको समय उपस्थित भएपछि नारायण कवच धारण गरेर आफ्नो शरीरको रक्षा गर्नुपर्छ। यसको विधि यस्तो छ: पहिले हात-खुट्टा धोएर आचमन गर्नु, त्यसपछि कुशको पवित्र (औँठी) धारण गरी उत्तरतर्फ फर्केर बस्नु। कवच धारण नगरेसम्म मौन रहने निश्चय गर्दै पवित्र भएर 'ॐ नमो नारायणाय' र 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' यी मन्त्रद्वारा अङ्गन्यास तथा करन्यास गर्नु। पहिले 'ॐ नमो नारायणाय' यस अष्टाक्षर मन्त्रका आठ अक्षरले क्रमशः गोडा, घुँडा, तिघ्रा, पेट, हृदय, वक्षस्थल, मुख र शिरमा न्यास गर्नु। अथवा मन्त्रको अन्तिम अक्षर 'य' देखि सुरु गरी 'ॐ' सम्मको उल्टो क्रमले शिरदेखि गोडासम्म न्यास गर्नु ।। ४-६ ।।
करन्यासं ततः कुर्याद्द्वादशाक्षरविद्यया ।
प्रणवादियकारान्तं अङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' यस द्वादशाक्षर मन्त्रका 'ॐ' आदि बाह्र अक्षरलाई दुवै हातका चोर औँलादेखि कान्छी औँलासम्मका आठ गाँठा र दुवै बूढी औँलाका दुई-दुई गरी चार गाँठामा न्यास गर्नु। यसलाई 'करन्यास' भनिन्छ ।। ७ ।।
न्यसेद्धृदय ओंकारं विकारमनु मूर्धनि ।
षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया दिसेत् ॥ ८ ॥
वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान् नकारं सर्वसन्धिषु ।
मकारं अस्त्रमुद्दिश्य मंत्रमूर्तिर्भवेद्बुधः ॥ ९ ॥
सविसर्गं फडन्तं तत् सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् ।
ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि 'ॐ विष्णवे नमः' मन्त्रको 'ॐ' लाई हृदयमा, 'वि' लाई ब्रह्मरन्ध्रमा, 'ष्' लाई दुई आँखीभौंको बीचमा, 'ण' लाई शिखामा, 'वे' लाई दुवै आँखामा र 'न' लाई शरीरका सबै जोर्नीहरूमा न्यास गर्नु। त्यसपछि 'ॐ अस्त्राय फट्' भन्दै सबै दिशामा दिग्वन्धन गर्नु। यसरी न्यास गर्नाले साधक स्वयं मन्त्रस्वरूप हुन्छ ।। ८-१० ।।
आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् ।
विद्यातेजस्तपोमूर्तिं इमं मंत्रं उदाहरेत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ऐश्वर्य, धर्म, यश, लक्ष्मी, ज्ञान र वैराग्यले परिपूर्ण इष्टदेव भगवान्को ध्यान गर्नु र आफूलाई पनि त्यसै तेजमय स्वरूपमा चिन्तन गर्दै यस नारायण कवचको पाठ गर्नु ।। ११ ।।
ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां
न्यस्ताङ्घ्रिपद्मः पतगेन्द्रपृष्ठे ।
दरारिचर्मासिगदेषुचाप
पाशान् दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना चरणकमल गरुडको पिठ्युँमा राख्नुभएको छ, अणिमादि आठ सिद्धिहरूले जसको सेवा गरिरहेका छन् र जसले आठ हातमा शङ्ख, चक्र, ढाल, तरवार, गदा, वाण, धनुष र पाश धारण गर्नुभएको छ, ती ॐकारस्वरूप प्रभुले सबैतिरबाट मेरो रक्षा गरून् ।। १२ ।।
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्तिः
यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् ।
स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात्
त्रिविक्रमः खेऽवतु विश्वरूपः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मत्स्यमूर्ति भगवान्ले जलमा जलचरहरू र वरुणको पाशबाट मेरो रक्षा गरून्। मायाले बटु (ब्रह्मचारी) को रूप धारण गर्ने वामन भगवान्ले स्थलमा र त्रिविक्रम विश्वरूप भगवान्ले आकाशमा मेरो रक्षा गरून् ।। १३ ।।
दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभुः
पायान् नृसिंहोऽसुरयूथपारिः ।
विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं
दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको घोर अट्टहासले सबै दिशाहरू प्रतिध्वनित भएका थिए र दैत्यपत्नीहरूको गर्भ खसेको थियो, ती असुर सेनाका शत्रु भगवान् नृसिंहले किल्ला, जङ्गल र रणभूमि जस्ता विकट स्थानमा मेरो रक्षा गरून् ।। १४ ।।
रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्पः
स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराहः ।
रामोऽद्रिकूटेषथ विप्रवासे
सलक्ष्मणोऽव्याद् भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो दाह्राले पृथ्वीलाई उद्धार गर्ने यज्ञमूर्ति भगवान् वराहले मार्गमा, परशुरामले पर्वतका शिखरमा र लक्ष्मणसहित भरतका दाजु श्रीरामचन्द्रले प्रवास (विदेश) मा मेरो रक्षा गरून् ।। १५ ।।
मामुग्रधर्मादखिलात् प्रमादान्
नारायणः पातु नरश्च हासात् ।
दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथः
पायाद् गुणेशः कपिलः कर्मबन्धात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् नारायणले मारण-मोहन आदि भयानक अभिचार र प्रमादबाट मेरो रक्षा गरून्। नर ऋषिले गर्वबाट, योगेश्वर भगवान् दत्तात्रेयले योगका विघ्नबाट र गुणेश भगवान् कपिलले कर्मबन्धनबाट मेरो रक्षा गरून् ।। १६ ।।
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवाद्
हयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् ।
देवर्षिवर्यः पुरुषार्चनान्तरात्
कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सनत्कुमारले कामदेवबाट, हयग्रीव भगवान्ले मार्गमा देवमर्यादा उल्लङ्घनबाट हुने अपराधबाट, देवर्षि नारदले आराधनाको विघ्नबाट र भगवान् कूर्मले सबै प्रकारका नरकबाट मेरो रक्षा गरून् ।। १७ ।।
धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद् द्वन्द्वाद्
भयादृषभो निर्जितात्मा ।
यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद्
बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्रः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् धन्वन्तरिले कुपथ्यबाट, जितेन्द्रिय भगवान् ऋषभदेवले सुख-दुःख आदि भयदायक द्वन्द्वबाट, यज्ञ भगवान्ले लोकापवादबाट, बलरामले मनुष्यकृत कष्टबाट र शेषनागले क्रोधवश नामक सर्पगणबाट मेरो रक्षा गरून् ।। १८ ।।
द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद् बुद्धस्तु
पाखण्डगणात् प्रमादात् ।
कल्किः कलेः कालमलात् प्रपातु
धर्मावनायोरुकृतावतारः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वेदव्यासले अज्ञानबाट, बुद्धदेवले पाखण्डीहरू र प्रमादबाट मेरो रक्षा गरून्। धर्म रक्षाका लागि अवतार लिनुहुने कल्कि भगवान्ले कलियुगको पाप र दोषबाट मेरो रक्षा गरून् ।। १९ ।।
मां केशवो गदया प्रातरव्याद्
गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणुः ।
नारायणः प्राह्ण उदात्तशक्तिः
मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बिहानको समयमा गदाधारी केशव, त्यसपछिको समयमा बाँसुरीधारी गोविन्द, पूर्वाह्नमा तीक्ष्ण शक्तिधारी नारायण र मध्याह्नमा सुदर्शन चक्रधारी विष्णुले मेरो रक्षा गरून् ।। २० ।।
देवोऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वा
सायं त्रिधामावतु माधवो माम् ।
दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे
निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अपराह्नमा प्रचण्ड धनुषधारी मधुसूदन, साँझमा त्रिदेवस्वरूप माधव, सूर्यास्तपछि हृषीकेश र अर्धरात्रिमा भगवान् पद्मनाभले एक्लै मेरो रक्षा गरून् ।। २१ ।।
श्रीवत्सधामापररात्र ईशः
प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दनः ।
दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते
विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्तिः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः रातको पछिल्लो प्रहरमा श्रीवत्सलाञ्छन हरि, उषाकालमा खड्गधारी जनार्दन, सूर्योदयभन्दा अघि दामोदर र सबै सन्ध्याहरूमा कालमूर्ति भगवान् विश्वेश्वरले मेरो रक्षा गरून् ।। २२ ।।
चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि
भ्रमत् समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम् ।
दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसनै्यमाशु
कक्षं यथा वातसखो हुताशः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुदर्शन चक्र! तिम्रो धार प्रलयकालीन अग्नि झैँ तीव्र छ। तिमी भगवान्को प्रेरणाले सबैतिर घुमिरहन्छौ। जसरी वायुको सहायताले आगोले सुकेको घाँसलाई डढाउँछ, त्यसैगरी हाम्रा शत्रुसेनालाई तुरुन्तै भस्म गरिदेऊ ।। २३ ।।
गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे
निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि ।
कुष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो
भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कौमोदकी गदा! तिमीबाट निस्कने आगोका झिल्काहरू बज्र समान छन्। तिमी भगवान् अजितकी प्रिया हौ। त्यसैले तिमीले कुष्माण्ड, विनायक, यक्ष, राक्षस, भूत र प्रेतादि ग्रहहरू एवं शत्रुहरूलाई कुल्चेर धुलो पारिदेऊ ।। २४ ।।
त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ
पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् ।
दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो
भीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ शङ्ख पाञ्चजन्य! तिमीलाई भगवान् श्रीकृष्णले फुक्दा निस्कने भीमकाय शब्दले शत्रुहरूको हृदय थर्काइदेऊ र यातुधान, प्रमथ, भूत, प्रेत, पिशाच एवं ब्रह्मराक्षसहरूलाई यहाँबाट भगाइदेऊ ।। २५ ।।
त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्यं
ईशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि ।
चक्षूंषि चर्मन् शतचन्द्र छादय
द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे तिक्ष्ण धार भएकी तरवार! तिमीले भगवान्को प्रेरणाले शत्रुसेनालाई छिन्नभिन्न पारिदेऊ। हे सयौँ चन्द्राकार मण्डल भएकी ढाल! तिमीले ममाथि पापदृष्टि राख्ने शत्रुहरूका आँखा ढाकिदेऊ र उनीहरूलाई अन्धा बनाइदेऊ ।। २६ ।।
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च ।
सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंऽहोभ्य एव च ॥ २७ ॥
सर्वाण्येतानि भगवन् नामरूपानुकीर्तनात् ।
प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये नः श्रेयःप्रतीपकाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ग्रह, पुच्छ्रेटारा, दुष्ट मानिस, सर्प, हिंस्रक पशु, भूतप्रेत र पापहरूबाट हामीलाई जुन डर छ र जो हाम्रा मङ्गलका विरोधी छन्, ती सबै भगवान्को नाम, रूप र अस्त्रको कीर्तनले तत्काल नष्ट होऊन् ।। २७-२८ ।।
गरुडो भगवान् स्त्रोत्र स्तोभश्छन्दोमयः प्रभुः ।
रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेनः स्वनामभिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सामवेदका स्तोत्रहरूले जसको स्तुति गरिन्छ, ती छन्दोमय भगवान् गरुड र विष्वक्सेनले आफ्ना नामहरूको प्रभावले हामीलाई सबै आपत्तिबाट रक्षा गरून् ।। २९ ।।
सर्वापद्भ्यो हरेर्नाम रूपयानायुधानि नः ।
बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् पान्तु पार्षदभूषणाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीहरिका नाम, रूप, वाहन, अस्त्र र श्रेष्ठ पार्षदहरूले हाम्रो बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणलाई सबै प्रकारका विपत्तिबाट रक्षा गरून् ।। ३० ।।
यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत् ।
सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सम्पूर्ण कार्य-कारण रूप जगत् वास्तवमा भगवान्कै स्वरूप हो— यस सत्यको प्रभावले हाम्रा सबै उपद्रवहरू नष्ट होऊन् ।। ३१ ।।
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् ।
भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ ३२ ॥
तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः ।
पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले ब्रह्म र आत्माको एकता अनुभव गरेका छन्, उनीहरूको दृष्टिमा भगवान् भेदरहित हुनुहुन्छ। तैपनि आफ्नो मायाशक्तिले उहाँले भूषण र आयुध धारण गर्नुहुन्छ। यो कुरा सत्य हो भने सर्वव्यापी श्रीहरिले सदा सर्वत्र सबै रूपले हाम्रो रक्षा गरून् ।। ३२-३३ ।।
विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमधः समन्ताद्
अन्तर्बहिर्भगवान् नारसिंहः ।
स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजाः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो भयङ्कर अट्टहासले लोकको डर भगाउने र आफ्नो तेजले अरूको तेजलाई फिक्का तुल्याउने भगवान् नृसिंहले दिशा-विदिशा, तल-माथि, भित्र-बाहिर र सबैतिर हाम्रो रक्षा गरून् ।। ३४ ।।
मघवन् इदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् ।
विजेष्यस्यञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे इन्द्र! मैले तिमीलाई यो 'नारायण कवच' सुनाइदिएँ। यस कवचले आफूलाई सुरक्षित राखेर तिमीले सजिलै असुर सेनापतिहरूलाई जित्न सक्नेछौ ।। ३५ ।।
एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा ।
पदा वा संस्पृशेत् सद्यः साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस कवचलाई धारण गर्ने व्यक्तिले जसलाई आँखाले देख्छ वा खुट्टाले छुन्छ, ऊ तत्कालै सबै डरबाट मुक्त हुन्छ ।। ३६ ।।
न कुतश्चिद् भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् ।
राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याघ्रादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो वैष्णवी विद्या धारण गर्ने व्यक्तिलाई राजा, डाँकु, भूत-प्रेत र हिंस्रक जनावरहरूबाट कहिल्यै कुनै प्रकारको भय हुँदैन ।। ३७ ।।
इमां विद्यां पुरा कश्चित् कौशिको धारयन् द्विजः ।
योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले कौशिक गोत्री एक ब्राह्मणले यो विद्या धारण गरी मरुभूमिमा योगधारणाद्वारा आफ्नो शरीर त्यागेका थिए ।। ३८ ।।
तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा ।
ययौ चित्ररथः स्त्रीभिः वृतो यत्र द्विजक्षयः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक गन्धर्वराज चित्ररथ आफ्ना स्त्रीहरूसहित विमानमा चढेर ती ब्राह्मणको मृत शरीर भएको ठाउँमाथिबाट जाँदै थिए ।। ३९ ।।
गगनान् न्यपतत् सद्यः सविमानो ह्यवाक्शिराः ।
स वालिखिल्यवचनाद् अस्थीन्यादाय विस्मितः ।
प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणको हाडको प्रभावले चित्ररथको विमान अचानक आकाशबाट तल खस्यो। वालखिल्य मुनिहरूको उपदेशले उनले ती ब्राह्मणको अस्थिलाई सरस्वती नदीमा विसर्जन गरे र स्नान गरेपछि मात्र आफ्नो लोकमा जान सके ।। ४० ।।
श्रीशुक उवाच –
य इदं श्रृणुयात् काले यो धारयति चादृतः ।
तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! जो मानिसले यस नारायण कवचलाई नियमपूर्वक सुन्छ र धारण गर्छ, उसलाई सबै प्राणीले आदर गर्छन् र ऊ सबै प्रकारको भयबाट मुक्त हुन्छ ।। ४१ ।।
एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतुः ।
त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विश्वरूपबाट यो वैष्णवी विद्या प्राप्त गरेर इन्द्रले रणभूमिमा असुरहरूलाई पराजित गरे र त्रैलोक्यको लक्ष्मी उपभोग गरे ।। ४२ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो आठौँ अध्याय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यसमा भगवान्को रक्षाशक्ति अर्थात् 'नारायण कवच' को विस्तृत वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले इन्द्रले कसरी असुरहरूलाई सजिलै जिते भनी सोधेपछि श्रीशुकदेवले विश्वरूपले इन्द्रलाई दिएको उपदेश सुनाउनुहुन्छ। विश्वरूपले इन्द्रलाई भयको समयमा भगवान् नारायणको शरणमा जान र यो कवच धारण गर्न सल्लाह दिन्छन्। कवच धारण गर्ने विधिमा सुरुमा हात-खुट्टा धोई आचमन गरेर पवित्र हुनुपर्ने बताइएको छ। त्यसपछि 'ॐ नमो नारायणाय' र 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' मन्त्रद्वारा शरीरका विभिन्न अङ्गहरूमा न्यास गर्ने प्रक्रिया वर्णन गरिएको छ। यस न्यासले साधकको शरीर मन्त्रमय र अभेद्य बन्दछ। कवचमा भगवान्का विभिन्न अवतारहरूको प्रार्थना गरिएको छ। जस्तै, मत्स्य अवतारले जलमा, वामनले स्थलमा र त्रिविक्रमले आकाशमा रक्षा गरून् भन्ने कामना छ। नृसिंह अवतारले विकट स्थानमा, वराहले मार्गमा र परशुरामले पर्वतमा रक्षा गर्ने प्रार्थना गरिएको छ। रामचन्द्रले प्रवासमा र नारायणले प्रमादबाट रक्षा गर्ने कुरा उल्लेख छ। त्यसैगरी दत्त, कपिल, सनत्कुमार र हयग्रीव जस्ता अवतारहरूसँग पनि विभिन्न कष्टबाट मुक्तिको प्रार्थना गरिएको छ। अहोरात्रका विभिन्न समयमा केशव, गोविन्द, विष्णु, मधुसूदन र माधव जस्ता स्वरूपहरूले रक्षा गर्ने संकल्प गरिएको छ। भगवान्का अस्त्रहरू— सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा र पाञ्चजन्य शङ्खको पनि स्तुति गरिएको छ। चक्रले शत्रुसेना डढाओस् र गदाले भूत-प्रेतहरूको नाश गरोस् भन्ने भाव यसमा छ। तरवार र ढालले शत्रुको दृष्टि बन्द गरिदिने र साधकलाई सुरक्षा दिने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। गरुड र विष्वक्सेनको नामले पनि सबै आपत्ति हट्ने बताइएको छ। यो कवच केवल भौतिक रक्षाका लागि मात्र नभई आध्यात्मिक उन्नत्तिका लागि पनि हो। अध्यायमा चित्ररथ गन्धर्वको कथाद्वारा यो कवचको प्रभाव सिद्ध गरिएको छ। कौशिक ब्राह्मणको अस्थिको माथिबाट जाँदा पनि चित्ररथको विमान खस्नुले यसको शक्ति पुष्टि गर्छ। यो कवच धारण गर्ने वा सुन्ने व्यक्तिलाई राजा, चोर वा हिंस्रक जीवको डर हुँदैन। अन्ततः यो कवचको प्रभावले नै इन्द्रले असुरहरूलाई पराजित गरी स्वर्गको राज्य फिर्ता पाएका हुन्। यसरी यो अध्यायले ईश्वरको सर्वव्यापकता र उनको रक्षात्मक शक्तिको महिमा गाउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
नारायण कवचको दार्शनिक पक्षले 'ईश्वर नै अन्तिम सत्य र रक्षक हुनुहुन्छ' भन्ने सिद्धान्तलाई स्थापित गर्छ। यसमा 'न्यास' को प्रक्रियाले जीव र ब्रह्मको अभेदतालाई सङ्केत गर्छ, जहाँ साधकले आफूलाई मन्त्रमय बनाएर ईश्वरकै अंश महसुस गर्छ। भगवान्का विभिन्न अवतारहरूको प्रार्थनाले ईश्वर सर्वव्यापी हुनुहुन्छ र हरेक परिस्थितिमा सहायक हुनुहुन्छ भन्ने देखाउँछ। 'यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत्' भन्ने वाक्यले सारा जगत् ईश्वरकै कार्य-कारण स्वरूप हो भन्ने अद्वैत दर्शनलाई स्पष्ट पार्छ। यो कवचले 'भय' लाई अज्ञानको उपज मान्छ र 'ज्ञान' (विद्या) बाट मात्र अभय प्राप्त हुने कुरा बुझाउँछ। सुदर्शन चक्र र गदा जस्ता अस्त्रहरू केवल भौतिक हतियार नभई तामसी र आसुरी प्रवृत्तिको नाश गर्ने आध्यात्मिक शक्तिहरू हुन्। चित्ररथ गन्धर्वको प्रसङ्गले भौतिक शक्तिभन्दा तपोबल र मन्त्रशक्ति ठुलो हुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य उजागर गर्छ। 'एकत्व' को भावमा रहेकाहरूका लागि ईश्वर भेदरहित हुनुहुन्छ, तर भक्तको रक्षाका लागि उहाँले रूप र आयुध धारण गर्नुहुन्छ। यसले सगुण र निर्गुण दुवै पक्षको समन्वय गरेको छ। अन्त्यमा, यो कवचले ईश्वरप्रतिको पूर्ण शरणागति नै मानव जीवनको सुरक्षा र शान्तिको मूल मन्त्र हो भन्ने सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment