श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - पञ्चमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच -
(अनुष्टुप्)
गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श्रृणु ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! समस्त पापलाई नाश गर्ने भगवान्को 'गजेन्द्रमोक्ष' नामको यो पवित्र लीला मैले तिमीलाई सुनाएँ। अब पाँचौँ 'रैवत मन्वन्तर' को कथा सुन ।। १ ।।
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः ।
बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः ॥ २ ॥
विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन्भूतरयादयः ।
हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ मनुको नाम रैवत थियो। उनी चौथो मनु तामसका सहोदर भाइ थिए। उनका अर्जुन, बलि र विन्ध्य आदि छोराहरू थिए। परीक्षित्! त्यस मन्वन्तरका इन्द्रको नाम विभु थियो भने भूतरय आदि प्रधान देवताहरू थिए। त्यस समय हिरण्यरोमा, वेदशिरा र ऊर्ध्वबाहु आदि सप्तर्षिहरू थिए ।। २-३ ।।
पत्न्यां विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः ।
तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुभ्र ऋषिकी पत्नीको नाम विकुण्ठा थियो। उनको गर्भबाट वैकुण्ठ नामका श्रेष्ठ देवताहरूका साथ आफ्नो अंशले स्वयं भगवान्ले 'वैकुण्ठ' अवतार धारण गर्नुभयो ।। ४ ।।
वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः ।
रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनै वैकुण्ठ अवतारले लक्ष्मीदेवीको प्रार्थना र उनको प्रसन्नताका लागि 'वैकुण्ठ' धामको रचना गर्नुभयो, जुन समस्त लोकमा पुजित र प्रसिद्ध छ ।। ५ ।।
भौमान् रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती वैकुण्ठनाथको कल्याणमय प्रभाव र गुणहरूको वर्णन मैले पहिले नै तेस्रो स्कन्धमा गरिसकेको छु। भगवान् विष्णुका सम्पूर्ण गुणहरूको वर्णन त उसैले मात्र गर्न सक्छ, जसले पृथ्वीका परमाणुहरूको गणना गर्न सक्छ ।। ६ ।।
षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रः चाक्षुषो नाम वै मनुः ।
पूरु पूरुष सुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः छैटौँ मनु चक्षुका पुत्र 'चाक्षुष' थिए। पुरु, पुरुष र सुद्युम्न आदि उनका प्रमुख छोराहरू थिए ।। ७ ।।
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः ।
मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद् वीरकादयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेलाका इन्द्रको नाम मन्त्रद्रुम थियो। आप्य आदि प्रधान देवताहरू थिए भने हविष्मत् र वीरक आदि सप्तर्षिहरू थिए ।। ८ ।।
तत्रापि देवः सम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः ।
अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्पति भगवान्ले त्यस समय पनि वैराजकी पत्नी सम्भूतिको गर्भबाट 'अजित' नामको अंशावतार ग्रहण गर्नुभएको थियो ।। ९ ।।
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा ।
भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले नै समुद्र मन्थन गरेर देवताहरूका लागि अमृत प्राप्त गरिदिनुभएको थियो। मन्थनका समयमा समुद्रमा डुब्न लागेको मन्दराचल पर्वतलाई उहाँले नै कच्छप (कछुवा) रूप धारण गरेर आफ्नो पिठ्युँमा थाम्नुभएको थियो ।। १० ।।
श्रीराजोवाच - यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः ।
यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे ब्रह्मन्! भगवान्ले क्षीरसागरको मन्थन कसरी गर्नुभयो? कुन कारण र कुन उद्देश्यले उहाँले जलचर (कच्छप) रूप धारण गरी मन्दराचल पर्वतलाई आफ्नो पिठ्युँमा धारण गर्नुभयो? ।। ११ ।।
यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यद् अभवत् ततः । ए
तद्भतगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुततम् ॥ १२ ॥
त्वया संकथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः ।
नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा देवताहरूले अमृत कसरी प्राप्त गरे र समुद्रबाट अरू कुन-कुन वस्तुहरू निस्किए? भगवान्को यो लीला अत्यन्त अद्भुत छ। तपाईंले वर्णन गर्नुभएको भक्तवत्सल भगवान्को महिमा सुनेर मेरो चित्त अघाएको छैन; किनकि मेरो हृदय लामो समयदेखि त्रिविध तापले जलिरहेको छ ।। १२-१३ ।।
श्रीसूत उवाच -
गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श्रृणु ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! समस्त पापलाई नाश गर्ने भगवान्को 'गजेन्द्रमोक्ष' नामको यो पवित्र लीला मैले तिमीलाई सुनाएँ। अब पाँचौँ 'रैवत मन्वन्तर' को कथा सुन ।। १ ।।
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः ।
बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः ॥ २ ॥
विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन्भूतरयादयः ।
हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ मनुको नाम रैवत थियो। उनी चौथो मनु तामसका सहोदर भाइ थिए। उनका अर्जुन, बलि र विन्ध्य आदि छोराहरू थिए। परीक्षित्! त्यस मन्वन्तरका इन्द्रको नाम विभु थियो भने भूतरय आदि प्रधान देवताहरू थिए। त्यस समय हिरण्यरोमा, वेदशिरा र ऊर्ध्वबाहु आदि सप्तर्षिहरू थिए ।। २-३ ।।
पत्न्यां विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः ।
तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुभ्र ऋषिकी पत्नीको नाम विकुण्ठा थियो। उनको गर्भबाट वैकुण्ठ नामका श्रेष्ठ देवताहरूका साथ आफ्नो अंशले स्वयं भगवान्ले 'वैकुण्ठ' अवतार धारण गर्नुभयो ।। ४ ।।
वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः ।
रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनै वैकुण्ठ अवतारले लक्ष्मीदेवीको प्रार्थना र उनको प्रसन्नताका लागि 'वैकुण्ठ' धामको रचना गर्नुभयो, जुन समस्त लोकमा पुजित र प्रसिद्ध छ ।। ५ ।।
भौमान् रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती वैकुण्ठनाथको कल्याणमय प्रभाव र गुणहरूको वर्णन मैले पहिले नै तेस्रो स्कन्धमा गरिसकेको छु। भगवान् विष्णुका सम्पूर्ण गुणहरूको वर्णन त उसैले मात्र गर्न सक्छ, जसले पृथ्वीका परमाणुहरूको गणना गर्न सक्छ ।। ६ ।।
षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रः चाक्षुषो नाम वै मनुः ।
पूरु पूरुष सुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः छैटौँ मनु चक्षुका पुत्र 'चाक्षुष' थिए। पुरु, पुरुष र सुद्युम्न आदि उनका प्रमुख छोराहरू थिए ।। ७ ।।
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः ।
मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद् वीरकादयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेलाका इन्द्रको नाम मन्त्रद्रुम थियो। आप्य आदि प्रधान देवताहरू थिए भने हविष्मत् र वीरक आदि सप्तर्षिहरू थिए ।। ८ ।।
तत्रापि देवः सम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः ।
अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्पति भगवान्ले त्यस समय पनि वैराजकी पत्नी सम्भूतिको गर्भबाट 'अजित' नामको अंशावतार ग्रहण गर्नुभएको थियो ।। ९ ।।
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा ।
भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले नै समुद्र मन्थन गरेर देवताहरूका लागि अमृत प्राप्त गरिदिनुभएको थियो। मन्थनका समयमा समुद्रमा डुब्न लागेको मन्दराचल पर्वतलाई उहाँले नै कच्छप (कछुवा) रूप धारण गरेर आफ्नो पिठ्युँमा थाम्नुभएको थियो ।। १० ।।
श्रीराजोवाच - यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः ।
यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे ब्रह्मन्! भगवान्ले क्षीरसागरको मन्थन कसरी गर्नुभयो? कुन कारण र कुन उद्देश्यले उहाँले जलचर (कच्छप) रूप धारण गरी मन्दराचल पर्वतलाई आफ्नो पिठ्युँमा धारण गर्नुभयो? ।। ११ ।।
यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यद् अभवत् ततः । ए
तद्भतगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुततम् ॥ १२ ॥
त्वया संकथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः ।
नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा देवताहरूले अमृत कसरी प्राप्त गरे र समुद्रबाट अरू कुन-कुन वस्तुहरू निस्किए? भगवान्को यो लीला अत्यन्त अद्भुत छ। तपाईंले वर्णन गर्नुभएको भक्तवत्सल भगवान्को महिमा सुनेर मेरो चित्त अघाएको छैन; किनकि मेरो हृदय लामो समयदेखि त्रिविध तापले जलिरहेको छ ।। १२-१३ ।।
श्रीसूत उवाच -
सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजाः ।
अभिनन्द्य हरेर्वीर्यं अभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– हे शौनकादि ऋषिहरू! राजा परीक्षित्को यस्तो जिज्ञासापूर्ण प्रश्न सुनेपछि व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजीले उहाँको अभिनन्दन गर्दै भगवान्को समुद्र मन्थनको लीला वर्णन गर्न थाल्नुभयो ।। १४ ।।
श्रीशुक उवाच –
यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः ।
गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! जब युद्धमा असुरहरूले आफ्ना तिखा शस्त्रहरूद्वारा देवताहरूलाई क्षत-विक्षत पारे, तब धेरै देवताहरूले प्राण त्यागे र कतिपय रणभूमिमा लडेर पुनः उठ्न सकेनन् ।। १५ ।।
यदा दुर्वाससः शापात् सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप ।
निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत दुर्वासा ऋषिको श्रापका कारण इन्द्रसहित तीनै लोक श्रीहीन (ऐश्वर्यहीन) भए। यहाँसम्म कि यज्ञादि धर्म-कर्महरू पनि लोप हुन थाले ।। १६ ।।
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः ।
नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैः मंत्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दुर्दशा देखेर इन्द्र र वरुण आदि देवताहरूले आपसमा धेरै विचार-विमर्श गरे तर कुनै ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकेनन् ।। १७ ।।
ततो ब्रह्मसभां जग्मुः मेरोर्मूर्धनि सर्वशः ।
सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनीहरू सबै सुमेरु पर्वतको शिखरमा रहेका ब्रह्माजीको सभामा उपस्थित भए र विनम्र भई आफ्नो सबै परिस्थिति अवगत गराए ।। १८ ।।
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् गगतप्रभान् ।
लोकान् अमंगलप्रायान् असुरानयथा विभुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले पनि इन्द्र र वायु आदि देवताहरूलाई ओजहीन एवं शक्तिहीन भएको देख्नुभयो। संसारमा अमङ्गल व्याप्त भएको र असुरहरू भने शक्तिशाली हुँदै गएको उहाँले महसुस गर्नुभयो ।। १९ ।।
समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् । उ
वाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्परः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तब समर्थ ब्रह्माजीले आफ्नो मनलाई एकाग्र गरी परम पुरुष भगवान्को स्मरण गर्नुभयो। त्यसपछि प्रफुल्लित मुद्रामा देवताहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो– ।। २० ।।
(इन्द्रवज्रा)
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो
मनुष्यतिर्यग् द्रुमघर्मजातयः ।
यस्यावतारांशकलाविसर्जिता
व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवताहरू! म, शङ्कर, तिमीहरू तथा असुर, मानव, पशु, पक्षी र वनस्पति आदि सबै प्राणीहरू उनै विराट् पुरुषका स-साना अंशबाट उत्पन्न भएका हौँ। त्यसैले अब हामी सबै उनै अविनाशी प्रभुको शरणमा जाऔँ" ।। २१ ।।
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो
नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।
अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं
धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "यद्यपि उहाँको दृष्टिमा न कोही वधयोग्य छ, न कोही विशेष रक्षणीय। उहाँ पक्षपातरहित हुनुहुन्छ। तापनि सृष्टिको रचना, स्थिति र प्रलयका लागि उहाँ समय-समयमा रज, सत्त्व र तम गुणलाई धारण गर्नुहुन्छ" ।। २२ ।।
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः स
त्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् ।
तस्माद् व्रजामः शरणं जगद्गुरुं
स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले उहाँले प्राणीहरूको कल्याणका लागि सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्नुभएको छ। अतः यो समय जगत्को रक्षाको हो। हामी उनै जगद्गुरु परमात्माको शरण परौँ, उहाँले पक्कै हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ; किनकि उहाँ देवताहरूका प्रिय हुनुहुन्छ" ।। २३ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्याभाष्य सुरान्वेधाः सह देवैररिन्दम ।
अजितस्य पदं साक्षात् जगाम तमसः परम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! देवताहरूलाई यसरी सम्झाएर ब्रह्माजी उनीहरूलाई साथै लिई भगवान् अजितको परम धाम (वैकुण्ठ) तर्फ जानुभयो, जुन प्रकृतिभन्दा पर छ ।। २४ ।।
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै विभो ।
स्तुतिमब्रूत दैवीभिः गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर पहिले केवल सुनिएका तर प्रत्यक्ष नदेखिएका ती परमेश्वरको ब्रह्माजीले एकाग्र चित्त भई वेदवाणीद्वारा स्तुति गर्न थाल्नुभयो ।। २५ ।।
(इन्द्रवज्रा)
श्रीब्रह्मोवाच –
अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं
गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् ।
मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं
नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– "भगवन्! तपाईं निर्विकार, सत्य, अनन्त र आदिपुरुष हुनुहुन्छ। सबैको हृदयमा अन्तर्यामी रूपले विराजमान, अखण्ड र तर्कभन्दा पर हुनुहुन्छ। मन पुग्नुभन्दा पहिले नै तपाईं त्यहाँ हुनुहुन्छ र वाणीले तपाईंको पूर्ण निरूपण गर्न सक्दैन। यस्ता श्रेष्ठ र वन्दनीय प्रभुलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ" ।। २६ ।।
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनां
अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।
छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ
तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं प्राण, मन र बुद्धिका ज्ञाता हुनुहुन्छ। इन्द्रिय र तिनका विषयहरू तपाईं बाटै प्रकाशित हुन्छन्। तपाईं अज्ञान, दोष र शारीरिक विकारबाट रहित हुनुहुन्छ। विद्या र अविद्या दुवै तपाईंमा छैनन्। तपाईं आकाश झैँ व्यापक, अविनाशी र तीनै युगमा प्रकट हुनुहुने प्रभुको हामी शरण पर्दछौँ" ।। २७ ।।
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं
मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।
त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि
यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो संसार वा शरीर जीवको एक मनोमय चक्र हो, जसलाई तपाईंको मायाले घुमाइरहन्छ। दश इन्द्रिय र पाँच प्राण यसका १५ आरा हुन्; तीन गुण नाभि हुन् भने आठ प्रकृति नेमि (पाङ्ग्रोको घेरा) हुन्। यो अत्यन्त तीव्रगामी छ र यसको धुरी स्वयं सत्यस्वरूप परमात्मा हुनुहुन्छ। हामी उहाँकै शरणमा छौँ" ।। २८ ।।
य एकवर्णं तमसः परं तद्
अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् ।
आसां चकारोपसुपर्णमेनं
उपासते योगरथेन धीराः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो एकमात्र ज्ञानस्वरूप, मायाभन्दा पर र अव्यक्त हुनुहुन्छ। जसको अन्त्य कसैले पाउन सक्दैन र जो गरुडमा सवार हुनुहुन्छ, उनै अन्तर्यामी प्रभुको धीर पुरुषहरू योगद्वारा उपासना गर्दछन्" ।। २९ ।।
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां
यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् ।
तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं
नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन मायाबाट मोहित भएर जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सन्छ, त्यसलाई कसैले पनि आफ्नै बलले नाघ्न सक्दैन। तर माया र गुणहरूलाई वशमा पारी सबै प्राणीमा समभावले रहनुहुने ती परमेश्वरलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ" ।। ३० ।।
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा
सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः ।
गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे
कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हामी देवता र ऋषिहरू तपाईंको प्रिय सत्त्वगुणबाट उत्पन्न भएर पनि तपाईंको सूक्ष्म स्वरूपलाई जान्न सक्दैनौँ भने रज र तम गुण प्रधान भएका असुरहरूले कसरी जान्न सक्लान् र? अतः हामी तपाईंलाई प्रणाम गर्दछौँ" ।। ३१ ।।
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य
चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः ।
स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः
प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले नै बनाउनुभएको यो पृथ्वी तपाईंको चरण हो, जहाँ चार प्रकारका (जरायुज, अण्डज आदि) प्राणीहरू रहन्छन्। यस्ता स्वतन्त्र र ऐश्वर्यशाली पुरुषोत्तम परब्रह्म हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३२ ।।
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं
सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।
लोका स्त्रयोऽथाखिललोकपालाः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "परम शक्तिशाली जल तपाईंको वीर्य हो, जसबाट तीनै लोक र लोकपालहरू जीवित रहन्छन् र बढ्छन्। ती महाविभूति भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३३ ।।
सोमं मनो यस्य समामनन्ति
दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः ।
ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "चन्द्रमा तपाईंको मन हो, जो देवताहरूको बल र आयु हो। उही वनस्पतिहरूको स्वामी र प्रजाको वृद्धि गर्ने हो। ती परम ऐश्वर्यशाली भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३४ ।।
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा
जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।
अन्तःसमुद्रेऽनुपचन्स्वधातून्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "अग्नि तपाईंको मुख हो, जसको जन्म कर्मकाण्डका लागि भएको हो। उही जठराग्नि र वडवानल बनेर सबै वस्तु पचाउने र उत्पन्न गर्ने आधार हो। ती परम प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३५ ।।
यच्चक्षुरासीत्तरणिर्देवयानं
त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।
द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "सूर्य तपाईंको आँखा हो, जो देवमार्ग, वेदको प्रतिमूर्ति र मुक्तिको द्वार हो। अमृत र मृत्यु दुवै स्वरूप भएका ती महाविभूति हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३६ ।।
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां
प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः ।
अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंको प्राणबाट चराचर जगत्को प्राण र शक्ति वायु प्रकट भयो। हामी त सम्राटको पछि लाग्ने सेवक झैँ तपाईंका आज्ञाकारी मात्र हौँ। ती ऐश्वर्यशाली प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३७ ।।
अभिनन्द्य हरेर्वीर्यं अभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– हे शौनकादि ऋषिहरू! राजा परीक्षित्को यस्तो जिज्ञासापूर्ण प्रश्न सुनेपछि व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजीले उहाँको अभिनन्दन गर्दै भगवान्को समुद्र मन्थनको लीला वर्णन गर्न थाल्नुभयो ।। १४ ।।
श्रीशुक उवाच –
यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः ।
गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! जब युद्धमा असुरहरूले आफ्ना तिखा शस्त्रहरूद्वारा देवताहरूलाई क्षत-विक्षत पारे, तब धेरै देवताहरूले प्राण त्यागे र कतिपय रणभूमिमा लडेर पुनः उठ्न सकेनन् ।। १५ ।।
यदा दुर्वाससः शापात् सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप ।
निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत दुर्वासा ऋषिको श्रापका कारण इन्द्रसहित तीनै लोक श्रीहीन (ऐश्वर्यहीन) भए। यहाँसम्म कि यज्ञादि धर्म-कर्महरू पनि लोप हुन थाले ।। १६ ।।
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः ।
नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैः मंत्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दुर्दशा देखेर इन्द्र र वरुण आदि देवताहरूले आपसमा धेरै विचार-विमर्श गरे तर कुनै ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकेनन् ।। १७ ।।
ततो ब्रह्मसभां जग्मुः मेरोर्मूर्धनि सर्वशः ।
सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनीहरू सबै सुमेरु पर्वतको शिखरमा रहेका ब्रह्माजीको सभामा उपस्थित भए र विनम्र भई आफ्नो सबै परिस्थिति अवगत गराए ।। १८ ।।
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् गगतप्रभान् ।
लोकान् अमंगलप्रायान् असुरानयथा विभुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले पनि इन्द्र र वायु आदि देवताहरूलाई ओजहीन एवं शक्तिहीन भएको देख्नुभयो। संसारमा अमङ्गल व्याप्त भएको र असुरहरू भने शक्तिशाली हुँदै गएको उहाँले महसुस गर्नुभयो ।। १९ ।।
समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् । उ
वाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्परः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तब समर्थ ब्रह्माजीले आफ्नो मनलाई एकाग्र गरी परम पुरुष भगवान्को स्मरण गर्नुभयो। त्यसपछि प्रफुल्लित मुद्रामा देवताहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो– ।। २० ।।
(इन्द्रवज्रा)
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो
मनुष्यतिर्यग् द्रुमघर्मजातयः ।
यस्यावतारांशकलाविसर्जिता
व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवताहरू! म, शङ्कर, तिमीहरू तथा असुर, मानव, पशु, पक्षी र वनस्पति आदि सबै प्राणीहरू उनै विराट् पुरुषका स-साना अंशबाट उत्पन्न भएका हौँ। त्यसैले अब हामी सबै उनै अविनाशी प्रभुको शरणमा जाऔँ" ।। २१ ।।
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो
नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।
अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं
धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "यद्यपि उहाँको दृष्टिमा न कोही वधयोग्य छ, न कोही विशेष रक्षणीय। उहाँ पक्षपातरहित हुनुहुन्छ। तापनि सृष्टिको रचना, स्थिति र प्रलयका लागि उहाँ समय-समयमा रज, सत्त्व र तम गुणलाई धारण गर्नुहुन्छ" ।। २२ ।।
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः स
त्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् ।
तस्माद् व्रजामः शरणं जगद्गुरुं
स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले उहाँले प्राणीहरूको कल्याणका लागि सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्नुभएको छ। अतः यो समय जगत्को रक्षाको हो। हामी उनै जगद्गुरु परमात्माको शरण परौँ, उहाँले पक्कै हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ; किनकि उहाँ देवताहरूका प्रिय हुनुहुन्छ" ।। २३ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्याभाष्य सुरान्वेधाः सह देवैररिन्दम ।
अजितस्य पदं साक्षात् जगाम तमसः परम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! देवताहरूलाई यसरी सम्झाएर ब्रह्माजी उनीहरूलाई साथै लिई भगवान् अजितको परम धाम (वैकुण्ठ) तर्फ जानुभयो, जुन प्रकृतिभन्दा पर छ ।। २४ ।।
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै विभो ।
स्तुतिमब्रूत दैवीभिः गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर पहिले केवल सुनिएका तर प्रत्यक्ष नदेखिएका ती परमेश्वरको ब्रह्माजीले एकाग्र चित्त भई वेदवाणीद्वारा स्तुति गर्न थाल्नुभयो ।। २५ ।।
(इन्द्रवज्रा)
श्रीब्रह्मोवाच –
अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं
गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् ।
मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं
नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– "भगवन्! तपाईं निर्विकार, सत्य, अनन्त र आदिपुरुष हुनुहुन्छ। सबैको हृदयमा अन्तर्यामी रूपले विराजमान, अखण्ड र तर्कभन्दा पर हुनुहुन्छ। मन पुग्नुभन्दा पहिले नै तपाईं त्यहाँ हुनुहुन्छ र वाणीले तपाईंको पूर्ण निरूपण गर्न सक्दैन। यस्ता श्रेष्ठ र वन्दनीय प्रभुलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ" ।। २६ ।।
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनां
अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।
छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ
तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं प्राण, मन र बुद्धिका ज्ञाता हुनुहुन्छ। इन्द्रिय र तिनका विषयहरू तपाईं बाटै प्रकाशित हुन्छन्। तपाईं अज्ञान, दोष र शारीरिक विकारबाट रहित हुनुहुन्छ। विद्या र अविद्या दुवै तपाईंमा छैनन्। तपाईं आकाश झैँ व्यापक, अविनाशी र तीनै युगमा प्रकट हुनुहुने प्रभुको हामी शरण पर्दछौँ" ।। २७ ।।
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं
मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।
त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि
यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो संसार वा शरीर जीवको एक मनोमय चक्र हो, जसलाई तपाईंको मायाले घुमाइरहन्छ। दश इन्द्रिय र पाँच प्राण यसका १५ आरा हुन्; तीन गुण नाभि हुन् भने आठ प्रकृति नेमि (पाङ्ग्रोको घेरा) हुन्। यो अत्यन्त तीव्रगामी छ र यसको धुरी स्वयं सत्यस्वरूप परमात्मा हुनुहुन्छ। हामी उहाँकै शरणमा छौँ" ।। २८ ।।
य एकवर्णं तमसः परं तद्
अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् ।
आसां चकारोपसुपर्णमेनं
उपासते योगरथेन धीराः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो एकमात्र ज्ञानस्वरूप, मायाभन्दा पर र अव्यक्त हुनुहुन्छ। जसको अन्त्य कसैले पाउन सक्दैन र जो गरुडमा सवार हुनुहुन्छ, उनै अन्तर्यामी प्रभुको धीर पुरुषहरू योगद्वारा उपासना गर्दछन्" ।। २९ ।।
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां
यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् ।
तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं
नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन मायाबाट मोहित भएर जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सन्छ, त्यसलाई कसैले पनि आफ्नै बलले नाघ्न सक्दैन। तर माया र गुणहरूलाई वशमा पारी सबै प्राणीमा समभावले रहनुहुने ती परमेश्वरलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ" ।। ३० ।।
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा
सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः ।
गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे
कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हामी देवता र ऋषिहरू तपाईंको प्रिय सत्त्वगुणबाट उत्पन्न भएर पनि तपाईंको सूक्ष्म स्वरूपलाई जान्न सक्दैनौँ भने रज र तम गुण प्रधान भएका असुरहरूले कसरी जान्न सक्लान् र? अतः हामी तपाईंलाई प्रणाम गर्दछौँ" ।। ३१ ।।
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य
चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः ।
स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः
प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले नै बनाउनुभएको यो पृथ्वी तपाईंको चरण हो, जहाँ चार प्रकारका (जरायुज, अण्डज आदि) प्राणीहरू रहन्छन्। यस्ता स्वतन्त्र र ऐश्वर्यशाली पुरुषोत्तम परब्रह्म हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३२ ।।
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं
सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।
लोका स्त्रयोऽथाखिललोकपालाः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "परम शक्तिशाली जल तपाईंको वीर्य हो, जसबाट तीनै लोक र लोकपालहरू जीवित रहन्छन् र बढ्छन्। ती महाविभूति भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३३ ।।
सोमं मनो यस्य समामनन्ति
दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः ।
ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "चन्द्रमा तपाईंको मन हो, जो देवताहरूको बल र आयु हो। उही वनस्पतिहरूको स्वामी र प्रजाको वृद्धि गर्ने हो। ती परम ऐश्वर्यशाली भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३४ ।।
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा
जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।
अन्तःसमुद्रेऽनुपचन्स्वधातून्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "अग्नि तपाईंको मुख हो, जसको जन्म कर्मकाण्डका लागि भएको हो। उही जठराग्नि र वडवानल बनेर सबै वस्तु पचाउने र उत्पन्न गर्ने आधार हो। ती परम प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३५ ।।
यच्चक्षुरासीत्तरणिर्देवयानं
त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।
द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "सूर्य तपाईंको आँखा हो, जो देवमार्ग, वेदको प्रतिमूर्ति र मुक्तिको द्वार हो। अमृत र मृत्यु दुवै स्वरूप भएका ती महाविभूति हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३६ ।।
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां
प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः ।
अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंको प्राणबाट चराचर जगत्को प्राण र शक्ति वायु प्रकट भयो। हामी त सम्राटको पछि लाग्ने सेवक झैँ तपाईंका आज्ञाकारी मात्र हौँ। ती ऐश्वर्यशाली प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३७ ।।
प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः ।
प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको कानबाट दिशाहरू, हृदयबाट इन्द्रियहरू र नाभिबाट आकाश उत्पन्न भयो। जो प्राण, इन्द्रिय र शरीरका आश्रय हुनुहुन्छ, ती भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३८ ।।
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान्
मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः ।
खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको बलबाट इन्द्र, प्रसन्नताबाट देवता, क्रोधबाट शङ्कर र बुद्धिबाट म (ब्रह्मा) उत्पन्न भएँ। छिद्रहरूबाट वेद र ऋषि तथा जननेन्द्रियबाट प्रजापति उत्पन्न भए। ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३९ ।।
श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययाऽऽसन्
धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् ।
द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको वक्षस्थलबाट लक्ष्मी, छायाबाट पितृगण, स्तनबाट धर्म र पीठबाट अधर्म प्रकट भयो। शिरबाट स्वर्ग र विहारबाट अप्सराहरू जन्मिए। ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४० ।।
विप्रो मुखं ब्रह्म च यस्य गुह्यं
राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च ।
ऊर्वोर्विडोजोङ्घ्रिरवेदशूद्रौ
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको मुखबाट ब्राह्मण र वेद, हातबाट क्षत्रिय, जाँघबाट वैश्य र चरणबाट शूद्र उत्पन्न भए। ती परम ऐश्वर्यशाली भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४१ ।।
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युतिः
नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः ।
भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको ओठबाट लोभ र प्रीति, नाकबाट कान्ति, स्पर्शबाट काम र आँखीभौँबाट यम एवं कालको उत्पत्ति भयो, ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४२ ।।
द्रव्यं वयः कर्म गुणान्विशेषं
यद्योगमायाविहितान्वदन्ति ।
यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "पञ्चभूत, काल, कर्म र सत्वादि गुण—जसलाई योगमायाद्वारा निर्मित भनिन्छ र जसको रहस्य बुझ्न कठिन छ। ती महाविभूति भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४३ ।।
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये
स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने ।
गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिः
न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो मायाका गुणहरूमा आसक्त हुनुहुन्न र वायु झैँ असङ्ग हुनुहुन्छ। आफ्नो आनन्दमा परिपूर्ण र शान्त स्वरूप भएका ती भगवान्लाई हाम्रो नमस्कार छ" ।। ४४ ।।
(अनुष्टुप्)
स त्वं नो दर्शयात्मानं अस्मत् करणगोचरम् ।
प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रभो! हामी तपाईंका शरणागत हौँ। हामी मुस्कानयुक्त तपाईंको मुखकमल आफ्नै आँखाले देख्न चाहन्छौँ। कृपया हामीलाई दर्शन दिनुहोस्" ।। ४५ ।।
तैस्तैः स्वेच्छाधृतै रूपैः काले काले स्वयं विभो ।
कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवान् तत्करोति हि ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रभो! तपाईं समय-समयमा आफ्नो इच्छाले अनेक रूप धारण गर्नुहुन्छ र हाम्रा लागि कठिन भएका कार्यहरू सहजै सम्पन्न गर्नुहुन्छ। तपाईं सर्वशक्तिमान् हुनुहुन्छ" ।। ४६ ।।
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा ।
देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "सांसारिक मानिसका कार्यहरूमा दुःख धेरै र फल थोरै हुन्छ वा कार्य विफल हुन्छ। तर तपाईंमा समर्पित गरिएको सानो कार्य पनि कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन" ।। ४७ ।।
नावमः कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पितः ।
कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "परम हितैषी र आत्मास्वरूप भगवान्मा अर्पित सानो कर्म पनि पुरुषको कल्याणका लागि पर्याप्त हुन्छ; किनकि तपाईं नै सबैको प्रियतम हुनुहुन्छ" ।। ४८ ।।
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् ।
एवं आराधनं विष्णोः सर्वेषां आत्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी वृक्षको फेद वा जरामा पानी हाल्दा हाँगाबिँगाहरू आफैँ सिञ्चित हुन्छन्, त्यसै गरी सर्वात्मा भगवान् विष्णुको आराधना गर्नाले सम्पूर्ण प्राणी र आफ्नो पनि आराधना हुन्छ" ।। ४९ ।।
नमस्तुभ्यं अनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे ।
निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "अनन्त, निर्गुण भएर पनि गुणका स्वामी र सधैँ सत्त्वगुणमा स्थित हुनुहुने प्रभु! तपाईंका तर्कभन्दा परका लीलाहरूलाई हामी बारम्बार नमस्कार गर्दछौँ" ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः "जसको कानबाट दिशाहरू, हृदयबाट इन्द्रियहरू र नाभिबाट आकाश उत्पन्न भयो। जो प्राण, इन्द्रिय र शरीरका आश्रय हुनुहुन्छ, ती भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३८ ।।
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान्
मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः ।
खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको बलबाट इन्द्र, प्रसन्नताबाट देवता, क्रोधबाट शङ्कर र बुद्धिबाट म (ब्रह्मा) उत्पन्न भएँ। छिद्रहरूबाट वेद र ऋषि तथा जननेन्द्रियबाट प्रजापति उत्पन्न भए। ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ३९ ।।
श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययाऽऽसन्
धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् ।
द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात्
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको वक्षस्थलबाट लक्ष्मी, छायाबाट पितृगण, स्तनबाट धर्म र पीठबाट अधर्म प्रकट भयो। शिरबाट स्वर्ग र विहारबाट अप्सराहरू जन्मिए। ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४० ।।
विप्रो मुखं ब्रह्म च यस्य गुह्यं
राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च ।
ऊर्वोर्विडोजोङ्घ्रिरवेदशूद्रौ
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको मुखबाट ब्राह्मण र वेद, हातबाट क्षत्रिय, जाँघबाट वैश्य र चरणबाट शूद्र उत्पन्न भए। ती परम ऐश्वर्यशाली भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४१ ।।
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युतिः
नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः ।
भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसको ओठबाट लोभ र प्रीति, नाकबाट कान्ति, स्पर्शबाट काम र आँखीभौँबाट यम एवं कालको उत्पत्ति भयो, ती प्रभु हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४२ ।।
द्रव्यं वयः कर्म गुणान्विशेषं
यद्योगमायाविहितान्वदन्ति ।
यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं
प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "पञ्चभूत, काल, कर्म र सत्वादि गुण—जसलाई योगमायाद्वारा निर्मित भनिन्छ र जसको रहस्य बुझ्न कठिन छ। ती महाविभूति भगवान् हामीमा प्रसन्न हुनुहोस्" ।। ४३ ।।
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये
स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने ।
गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिः
न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो मायाका गुणहरूमा आसक्त हुनुहुन्न र वायु झैँ असङ्ग हुनुहुन्छ। आफ्नो आनन्दमा परिपूर्ण र शान्त स्वरूप भएका ती भगवान्लाई हाम्रो नमस्कार छ" ।। ४४ ।।
(अनुष्टुप्)
स त्वं नो दर्शयात्मानं अस्मत् करणगोचरम् ।
प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रभो! हामी तपाईंका शरणागत हौँ। हामी मुस्कानयुक्त तपाईंको मुखकमल आफ्नै आँखाले देख्न चाहन्छौँ। कृपया हामीलाई दर्शन दिनुहोस्" ।। ४५ ।।
तैस्तैः स्वेच्छाधृतै रूपैः काले काले स्वयं विभो ।
कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवान् तत्करोति हि ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रभो! तपाईं समय-समयमा आफ्नो इच्छाले अनेक रूप धारण गर्नुहुन्छ र हाम्रा लागि कठिन भएका कार्यहरू सहजै सम्पन्न गर्नुहुन्छ। तपाईं सर्वशक्तिमान् हुनुहुन्छ" ।। ४६ ।।
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा ।
देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "सांसारिक मानिसका कार्यहरूमा दुःख धेरै र फल थोरै हुन्छ वा कार्य विफल हुन्छ। तर तपाईंमा समर्पित गरिएको सानो कार्य पनि कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन" ।। ४७ ।।
नावमः कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पितः ।
कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "परम हितैषी र आत्मास्वरूप भगवान्मा अर्पित सानो कर्म पनि पुरुषको कल्याणका लागि पर्याप्त हुन्छ; किनकि तपाईं नै सबैको प्रियतम हुनुहुन्छ" ।। ४८ ।।
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् ।
एवं आराधनं विष्णोः सर्वेषां आत्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी वृक्षको फेद वा जरामा पानी हाल्दा हाँगाबिँगाहरू आफैँ सिञ्चित हुन्छन्, त्यसै गरी सर्वात्मा भगवान् विष्णुको आराधना गर्नाले सम्पूर्ण प्राणी र आफ्नो पनि आराधना हुन्छ" ।। ४९ ।।
नमस्तुभ्यं अनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे ।
निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "अनन्त, निर्गुण भएर पनि गुणका स्वामी र सधैँ सत्त्वगुणमा स्थित हुनुहुने प्रभु! तपाईंका तर्कभन्दा परका लीलाहरूलाई हामी बारम्बार नमस्कार गर्दछौँ" ।। ५० ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे
अमृतमथने पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
🌸 •••••••••• 🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यो अध्याय मन्वन्तरहरूको वर्णन र समुद्र मन्थनको पृष्ठभूमिसँग सम्बन्धित छ। शुकदेवजीले पहिले गजेन्द्र मोक्षको महिमा बताउँदै रैवत मन्वन्तरको कथा सुरु गर्नुभयो। पाँचौँ मनु रैवत थिए, जो चौथो मनु तामसका भाइ थिए। यसै मन्वन्तरमा भगवान्ले 'वैकुण्ठ' नामको अवतार लिई वैकुण्ठ धामको रचना गर्नुभयो। छैटौँ मनु चाक्षुष थिए, जसको समयमा भगवान्ले 'अजित' अवतार लिनुभयो। अजित अवतारकै समयमा देवता र असुरहरू मिलेर क्षीरसागरको मन्थन गरेका थिए। राजा परीक्षित्ले भगवान्ले कछुवाको रूप किन लिनुभयो र समुद्रबाट के-के निस्कियो भनी जिज्ञासा राखे। शुकदेवजीले भन्नुभयो कि असुरहरूसँगको युद्धमा देवताहरू पराजित भई शक्तिहीन भएका थिए।
दुर्वासा ऋषिको श्रापले गर्दा इन्द्रसहित तीनै लोक श्रीहीन र ऐश्वर्यविहीन बनेका थिए। संसारमा धर्म-कर्म लोप हुन थाल्यो र असुरहरूको प्रभाव बढ्दै गयो। अत्तालिएका देवताहरू इन्द्रको नेतृत्वमा ब्रह्माजीको शरणमा पुगे। ब्रह्माजीले पनि देवताहरूको मलिन अनुहार देखेर चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो। उहाँले समस्याको समाधानका लागि परम पुरुष भगवान्को ध्यान गर्नुभयो। ब्रह्माजीले देवताहरूलाई सम्झाउनुभयो कि हामी सबै भगवान्कै अंश हौँ। उहाँले भन्नुभयो– अहिले भगवान्ले रक्षाका लागि सत्त्वगुण धारण गर्नुभएको छ, त्यसैले उहाँकै शरणमा जाना उचित छ।
सबै देवताहरू ब्रह्माजीको साथमा भगवान्को परम धाम वैकुण्ठ पुगे। त्यहाँ पुगेर ब्रह्माजीले दिव्य वेदवाणीद्वारा भगवान्को स्तुति सुरु गर्नुभयो। ब्रह्माजीले भगवान्लाई सत्य, अनन्त, निर्विकार र आदिपुरुषको रूपमा पुकार्नुभयो। उहाँले विराट् पुरुषको स्वरूपको वर्णन गर्दै पृथ्वी, जल र तेज सबै भगवान्कै विभूति भएको बताउनुभयो। ब्रह्माजीले संसारलाई एउटा पाङ्ग्रोको रूपमा चित्रण गर्नुभयो, जसको धुरी भगवान् हुनुहुन्छ। भगवान्को मायालाई कसैले पनि सजिलै पार गर्न सक्दैन भन्ने कुरा स्तुतिमा उल्लेख छ। ब्रह्माजीले भन्नुभयो कि हामी सत्त्वगुणी भएर पनि भगवान्लाई पूर्ण रूपमा जान्दैनौँ। ब्रह्माजीले भगवान्सँग मुस्कानसहितको दर्शन दिनका लागि विनम्र प्रार्थना गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो– तपाईंका लागि असम्भव केही छैन, हाम्रा कठिन कार्य पनि तपाईंले सहजै गर्नुहुन्छ। भगवान्मा समर्पित गरिएको सानो कर्मले पनि महान् फल दिने कुरा स्तुतिमा छ। वृक्षको फेदमा पानी हाल्दा सबैतिर पुगेझैँ भगवान्को पूजाले सबैको हित हुन्छ। यो स्तुतिले देवताहरूको आत्मबल बढाउन र भगवान्लाई प्रसन्न पार्न मद्दत गर्यो। अन्त्यमा, यो अध्यायले ईश्वरको सर्वव्यापकता र शरणागतिको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'विराट् पुरुष' को अवधारणालाई स्पष्ट पार्दै सारा जगत् ईश्वरकै शरीर हो भन्ने दर्शन सिकाउँछ। दुर्वासाको श्राप र देवताहरूको श्रीहीनताले देखाउँछ कि घमण्ड गर्दा साक्षात् इन्द्रको पनि ऐश्वर्य टिक्दैन। ब्रह्माजीको स्तुतिले निर्गुण ब्रह्म र सगुण ईश्वरबीचको तादात्म्य स्थापित गर्दछ। संसारलाई 'मनोमय चक्र' भन्नुको अर्थ यो जगत् गतिशील र परिवर्तनशील छ, तर यसको केन्द्र (ईश्वर) स्थिर छ। 'वृक्षको फेदमा जल हाल्ने' उदाहरणले बहुदेववाद र एकदेववादको सुन्दर समन्वय गर्छ। ईश्वरलाई 'अतर्क्य' भनिएको छ, अर्थात् उहाँ तर्कले होइन, केवल अनुभव र भक्तिले प्राप्त हुनुहुन्छ। मायाको बन्धनबाट मुक्त हुन आफ्नै पुरुषार्थभन्दा ईश्वरको कृपा आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ दर्शाइएको छ। सृष्टिका प्रत्येक तत्त्व (प्राण, इन्द्रिय, दिशा) ईश्वरकै अभिव्यक्ति हुन् भन्ने 'अद्वैत' भाव यहाँ प्रकट हुन्छ। कर्मयोगको दर्शन अनुसार ईश्वरमा अर्पित कर्म मात्र 'फलरूपी' वा सार्थक हुन्छ। यो अध्यायले सङ्कटको समयमा सङ्गठित भई सत्शक्ति (ब्रह्मा/ईश्वर) को शरणमा जानु नै बुद्धिमानी हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment