(अनुष्टुप्)
तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।
मुमुचुः कुसुमासारं शंसन्तः कर्म तद्धरेः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! त्यस समय ब्रह्मा र शङ्कर आदि देवता, ऋषि तथा गन्धर्वहरूले भगवान्को यस्तो अद्भुत कर्मको प्रशंसा गर्दै उहाँमाथि पुष्पवृष्टि गर्न थाले ।। १ ।।
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगुः ।
ऋषयश्चारणाः सिद्धाः तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्गमा दिव्य दुन्दुभिहरू बज्न थाले, गन्धर्वहरू नाच्न र गाउन लागे अनि ऋषि, चारण र सिद्धहरू पुरुषोत्तम भगवान्को स्तुति गर्न लागे ।। २ ।।
योऽसौ ग्राहः स वै सद्यः परमाश्चर्यरूपधृक् ।
मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उता त्यस ग्राहले तत्कालै परम आश्चर्यमय दिव्य शरीर धारण गर्यो। त्यो ग्राह पूर्वजन्ममा 'हूहू' नाम गरेको श्रेष्ठ गन्धर्व थियो। देवल ऋषिको श्रापले उसले यस्तो गति प्राप्त गरेको थियो, जुन अब भगवान्को कृपाले मुक्त भयो ।। ३ ।।
प्रणम्य शिरसाधीशं उत्तमश्लोकमव्ययम् । अ
गायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सर्वेश्वर अविनाशी भगवान्को चरणमा शिर राखेर नमस्कार गर्यो अनि भगवान्को सुयशको गान गर्न थाल्यो। वास्तवमा भगवान् नै सर्वश्रेष्ठ कीर्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ र उहाँका गुण तथा लीलाहरू सधैँ कीर्तन गर्न योग्य छन् ।। ४ ।।
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् ।
लोकस्य पश्यतो लोकं स्वं अगान्मुक्तकिल्बिषः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को कृपापूर्ण स्पर्श हुनाले उसका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भए। उसले भगवान्लाई परिक्रमा गरी चरणमा प्रणाम गर्यो र सबैले हेर्दाहेर्दै ऊ आफ्नो लोकतर्फ प्रस्थान गर्यो ।। ५ ।।
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् ।
प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुजः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः गजेन्द्र पनि भगवान्को स्पर्श प्राप्त भएकाले अज्ञानको बन्धनबाट मुक्त भयो। उसले भगवान्कै जस्तो रूप प्राप्त गर्यो र पीताम्बर धारी चतुर्भुज स्वरूप भयो ।। ६ ।।
स वै पूर्वं अभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तमः । इ
न्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गजेन्द्र पूर्वजन्ममा द्रविड देशका पाण्डुवंशी राजा थिए। उनी 'इन्द्रद्युम्न' नामले प्रख्यात थिए र भगवान् विष्णुको भक्तिमा सदैव तल्लीन रहन्थे ।। ७ ।।
स एकदाराधनकाल आत्मवान्
गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् ।
जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं
समर्चयामास कुलाचलाश्रमः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक राजा इन्द्रद्युम्न राजपाठ त्यागेर मलय पर्वत (कुलाचल) मा तपस्या गर्न गए। उनले जटा धारण गरी तपस्वीको भेष बनाएका थिए। एकदिन स्नानपश्चात् मौनव्रत धारण गरी उनी एकाग्र भएर भगवान् अच्युतको आराधना गरिरहेका थिए ।। ८ ।।
यदृच्छया तत्र महायशा मुनिः
समागमत् शिष्यगणैः परिश्रितः ।
तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं
रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै समय दैववश महायशस्वी अगस्त्य मुनि आफ्ना शिष्यहरूका साथ त्यहाँ आइपुगे। एकान्तमा बसिरहेका राजाले मौनव्रतका कारण उठेर स्वागत वा अतिथि सत्कार नगरेको देखेपछि ऋषि उनीसँग क्रुद्ध भए ।। ९ ।।
तस्मा इमं शापमदादसाधुः
अयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य ।
विप्रावमन्ता विशतां तमोऽन्धं
यथा गजः स्तब्धमतिः स एव ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिले सोचे– "यो राजा अभिमानी र अशिक्षित रहेछ, जसले ब्राह्मणको तिरस्कार गरिरहेको छ।" उनले रिसमा आएर श्राप दिए– "यो जडबुद्धि भएको व्यक्ति घोर अज्ञानमय हात्तीको योनिमा परोस्" ।। १० ।।
श्रीशुक उवाच –
(अनुष्टुप्)
एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुगः ।
इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! यसरी श्राप दिएर अगस्त्य ऋषि आफ्ना शिष्यहरूसहित त्यहाँबाट गए। राजर्षि इन्द्रद्युम्नले पनि यसलाई आफ्नो प्रारब्ध र भगवान्को इच्छा सम्झेर सहर्ष स्वीकार गरे ।। ११ ।।
आपन्नः कौञ्जरीं योनिं आत्मस्मृतिविनाशिनीम् ।
हर्यर्चनानुभावेन यद्ग जत्वेऽप्यनुस्मृतिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनले आत्मस्मृति नाश गराउने हात्तीको योनि प्राप्त गरे। तर पूर्वजन्ममा गरिएको भगवान्को आराधनाको प्रभावले हात्ती हुँदा पनि उनलाई भगवान्को स्मरण भइरह्यो ।। १२ ।।
(वसंततिलका)
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभः
तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्तः ।
गन्धर्वसिद्धविबुधैः उपगीयमान
कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार भगवान् पद्मनाभले गजेन्द्रको उद्धार गरी उसलाई आफ्नो पार्षद बनाउनुभयो। गन्धर्व, सिद्ध र देवताहरूले उहाँको अद्भुत लीलाको गान गरे। त्यसपछि भगवान् आफ्ना पार्षद बनेका गजेन्द्रलाई साथै लिएर गरुडमा सवार भई आफ्नो दिव्य धाम जानुभयो ।। १३ ।।
(इन्द्रवज्रा)
एतन्महाराज तवेरितो मया
कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं
दुःस्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंश शिरोमणि परीक्षित्! मैले तिमीलाई भगवान् श्रीकृष्णको महिमा र गजेन्द्र मोक्षको यो कथा सुनाएँ। यो प्रसङ्ग सुन्नाले कलियुगका दोषहरू र दुःस्वप्नहरू नष्ट हुन्छन् तथा स्वर्ग एवं यश प्राप्त हुन्छ ।। १४ ।।
(अनुष्टुप्)
यथानुकीर्तयन्त्येतत् श्रेयस्कामा द्विजातयः ।
शुचयः प्रातरुत्थाय दुःस्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने द्विजहरू दुःस्वप्न आदिको शान्तिका लागि प्रातःकालमा पवित्र भएर यसको पाठ गर्दछन् ।। १५ ।।
इदमाह हरिः प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम ।
श्रृण्वतां सर्वभूतार्ना सर्वभूतमयो विभुः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! गजेन्द्रको स्तुतिबाट प्रसन्न भएर सर्वव्यापक श्रीहरिले सबै प्राणीले सुन्ने गरी यो कुरा भन्नुभएको थियो ।। १६ ।।
श्रीभगवानुवाच –
ये मां त्वां च सरश्चेदं गिरिकन्दरकाननम् ।
वेत्रकीचकवेणूनां गुल्मानि सुरपादपान् ॥ १७ ॥
श्रृंगाणीमानि धिष्ण्यानि ब्रह्मणो मे शिवस्य च ।
क्षीरोदं मे प्रियं धाम श्वेतद्वीपं च भास्वरम् ॥ १८ ॥
श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां गदां कौमोदकीं मम ।
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं सुपर्णं पतगेश्वरम् ॥ १९ ॥
शेषं च मत्कलां सूक्ष्मां श्रियं देवीं मदाश्रयाम् ।
ब्रह्माणं नारदं ऋषिं भवं प्रह्रादमेव च ॥ २० ॥
मत्स्यकूर्मवराहाद्यैः अवतारैः कृतानि मे ।
कर्माणि अनन्तपुण्यानि सूर्यं सोमं हुताशनम् ॥ २१ ॥
प्रणवं सत्यमव्यक्तं गोविप्रान् धर्ममव्ययम् ।
दाक्षायणीर्धर्मपत्नीः सोमकश्यपयोरपि ॥ २२ ॥
गंगां सरस्वतीं नन्दां कालिन्दीं सितवारणम् ।
ध्रुवं ब्रह्मऋषीन्सप्त पुण्यश्लोकांश्च मानवान् ॥ २३ ॥
उत्थायापररात्रान्ते प्रयताः सुसमाहिताः ।
स्मरन्ति मम रूपाणि मुच्यन्ते ह्येनसोऽखिलात् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– "हे गजेन्द्र! जसले रातको पछिल्लो प्रहरमा उठेर एकाग्र चित्तले मलाई, तिमीलाई, यस सरोवरलाई, पर्वत, कन्दरा, वन तथा यहाँका दिव्य वृक्षहरूलाई स्मरण गर्छ; मेरो, ब्रह्माजीको र शिवजीको निवासस्थान, मेरो प्रिय क्षीरसागर, तेजोमय श्वेतद्वीप, श्रीवत्स, कौस्तुभमणि, वनमाला, कौमोदकी गदा, सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य शङ्ख, पक्षिराज गरुड, शेषनाग, लक्ष्मीदेवी, ब्रह्माजी, नारद, शङ्कर र भक्त प्रह्लादको स्मरण गर्छ; साथै मत्स्य, कूर्म, वराह आदि अवतारमा गरिएका मेरा अनन्त पुण्यमय चरित्र, सूर्य, चन्द्रमा, अग्नि, ॐकार, सत्य, गाई, ब्राह्मण, सनातन धर्म, गङ्गा, सरस्वती, यमुना, ऐरावत हात्ती, ध्रुव र सप्तर्षिहरूको स्मरण गर्छ, उसले सबै पापहरूबाट छुटकारा पाउँछ" ।। १७–२४ ।।
ये मां स्तुवन्त्यनेनाङ्ग प्रतिबुध्य निशात्यये ।
तेषां प्राणात्यये चाहं ददामि विपुलां गतिम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रिय गजेन्द्र! जसले ब्रह्ममुहूर्तमा उठेर तिमीले गरेको यस स्तुतिद्वारा मेरो प्रार्थना गर्छ, उसलाई मृत्युको समयमा म परम गति प्रदान गर्नेछु" ।। २५ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्यादिश्य हृषीकेशः प्राध्माय जलजोत्तमम् ।
हर्षयन् विबुधानीकं आरुरोह खगाधिपम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! भगवान् ऋषिकेशले यति आज्ञा दिएर देवताहरूलाई आनन्दित तुल्याउँदै आफ्नो श्रेष्ठ पाञ्चजन्य शङ्ख बजाउनुभयो र गरुडमा सवार हुनुभयो ।। २६ ।।
यस अध्यायको सारांश :
कथा सारांश गजेन्द्र मोक्षको कथा भगवान्को अनन्त करुणा र भक्तिको शक्तिको एउटा उत्कृष्ट उदाहरण हो। यस अध्यायमा गजेन्द्र र ग्राह दुवैको पूर्वजन्मको रहस्य खोलिएको छ। जब भगवान्ले गजेन्द्रको उद्धार गर्नुभयो, तब स्वर्गमा देवताहरूले पुष्पवृष्टि गरे। त्यो ग्राह वास्तवमा 'हूहू' नामको एक गन्धर्व थियो, जसलाई देवल ऋषिले श्राप दिएका थिए। भगवान्को सुदर्शन चक्रको स्पर्श पाउने बित्तिकै ऊ श्रापमुक्त भयो र आफ्नो दिव्य स्वरूपमा फर्कियो। गन्धर्वले भगवान्को स्तुति गर्दै उहाँलाई परिक्रमा गरेर आफ्नो लोकतर्फ प्रस्थान गर्यो। गजेन्द्र पनि भगवान्को दिव्य स्पर्शले अज्ञानको बन्धनबाट मुक्त भयो। गजेन्द्रले भगवान्कै जस्तो चार हात भएको स्वरूप (सारूप्य मुक्ति) प्राप्त गर्यो। यो गजेन्द्र पूर्वजन्ममा द्रविड देशको प्रतापी राजा 'इन्द्रद्युम्न' थिए।
राजा इन्द्रद्युम्न भगवान् विष्णुका परम भक्त र साधक थिए। एक पटक उनी मलय पर्वतमा मौनव्रत बसेर तपस्या गरिरहेका थिए। त्यही समयमा अचानक अगस्त्य ऋषि आफ्ना शिष्यहरूसहित त्यहाँ आइपुगे। राजा भगवान्को ध्यानमा यति मग्न थिए कि उनले ऋषिको आगमन थाहा पाएनन्। ऋषिको स्वागत नगरेको देखेर अगस्त्य मुनि अत्यन्त क्रोधित भए। उनले राजालाई अभिमानी र जडबुद्धि सम्झेर हात्ती हुने श्राप दिए। अगस्त्य ऋषिको श्राप राजाले चुपचाप स्वीकार गरे र यसलाई आफ्नो प्रारब्ध ठाने। हात्तीको योनिमा गए पनि पूर्वजन्मको भक्ति संस्कारले उनलाई छोडेन। यही संस्कारकै कारण सङ्कटको समयमा उनलाई भगवान्को स्तुति याद आयो।
भगवान्ले गजेन्द्रलाई आफ्नो पार्षद बनाएर आफूसँगै लैजानुभयो। यो कथाले सिकाउँछ कि भगवान्को भक्ति कहिल्यै खेर जाँदैन। भगवान्ले गजेन्द्रको स्तुतिबाट प्रसन्न भई एउटा महत्त्वपूर्ण वचन दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि जसले बिहान उठेर गजेन्द्र मोक्षको पाठ गर्छ, उसको कल्याण हुनेछ। सरोवर, पर्वत, गरुड, लक्ष्मी र भक्तहरूको स्मरण गर्नाले पाप नाश हुन्छ। भगवान्का मत्स्य, कूर्म जस्ता अवतारहरूको चरित्र पनि स्मरण गर्न योग्य छ। ब्रह्ममुहूर्तमा गरिएको स्मरणले मानिसलाई जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त गर्छ। भगवान्ले आफ्ना दिव्य आयुधहरू र भक्तहरूको महिमा आफैँले बताउनुभयो। अन्त्यमा भगवान्ले शङ्ख ध्वनि गरेर सबै देवताहरूलाई हर्षित तुल्याउनुभयो। गरुडमा सवार भएर भगवान् आफ्नो वैकुण्ठ धाममा फर्कनुभयो। शुकदेवजीले यो कथा परीक्षितलाई उनको अन्तिम समयमा मोक्षका लागि सुनाउनुभएको हो। गजेन्द्र मोक्षको यो अध्याय सुन्ने र सुनाउने दुवैलाई आध्यात्मिक लाभ प्राप्त हुन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
गजेन्द्र मोक्षको दार्शनिक पक्षले 'प्रारब्ध' र 'भक्ति' को सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ। अगस्त्य ऋषिको श्राप बाहिरबाट सजाय देखिए पनि गजेन्द्रका लागि त्यो मोक्षको द्वार बन्यो। यसले सिकाउँछ कि सन्त वा ऋषिको क्रोध पनि कहिलेकाहीँ भक्तका लागि वरदान सावित हुन्छ। 'मौनव्रत' र 'ध्यान' मा बस्दा बाह्य जगत्को कर्तव्य बिर्सनु 'जडता' को प्रतीक मानिन्छ, जसलाई हात्तीको योनिसँग तुलना गरिएको छ। तर, अन्तःकरणमा रहेको भक्तिले जीवलाई जुनसुकै परिस्थितिमा पनि ईश्वरसँग जोडिराख्छ। भगवान्को स्पर्शले 'अज्ञान' को नाश हुनु नै वास्तविक 'मोक्ष' हो। 'सारूप्य मुक्ति' को अर्थ जीव र ईश्वरबीचको दूरी समाप्त भई ईश्वरकै स्वरूपमा विलीन हुनु हो। गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्रले ईश्वरलाई कुनै निश्चित आकारमा मात्र होइन, सर्वव्यापक शक्तिका रूपमा चिनाउँछ। यसले 'शरणागति' को पराकाष्ठा देखाउँछ, जहाँ जीवले आफ्नो सारा शक्ति हारेपछि मात्र ईश्वरलाई पुकार्छ। अन्त्यमा, यो अध्यायले कर्मकाण्डभन्दा पनि हृदयको भाव र स्मरणात्मक भक्तिलाई बढी जोड दिन्छ।
No comments:
Post a Comment