श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः–एकोनत्रिंशोऽध्यायः
देवहूतिरुवाच –
(अनुष्टुप)
लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥
यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते ।
भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहूतिले सोधिन्— हे प्रभो! साङ्ख्यशास्त्रमा प्रकृति, पुरुष र महतत्त्वादिको जुन लक्षण र वास्तविक स्वरूप बताइएको छ, त्यसको मूल प्रयोजन भक्तियोग नै हो। अतः हे प्रभो! मलाई त्यो भक्तियोगको मार्ग विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।।१-२।।
विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् ।
आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाहेक जीवको जन्म-मरणरूप अनेक प्रकारका गतिहरूको पनि वर्णन गर्नुहोस्, जसलाई सुन्नाले जीवलाई संसारका सबै वस्तुबाट वैराग्य प्राप्त होस् ।।३।।
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते ।
स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको भयले मानिसहरू शुभ कर्ममा प्रवृत्त हुन्छन् र जसले ब्रह्मादिलाई पनि शासन गर्दछ, हजुरको त्यो ईश्वररूप कालको स्वरूप पनि मलाई बताउनुहोस् ।।४।।
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुषः
चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये ।
श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया
त्वमाविरासीः किल योगभास्करः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानदृष्टि लुप्त भएका कारण देहादि मिथ्या वस्तुमा जसलाई आत्माभिमान भएको छ र जो अज्ञानको अन्धकारमा चिरकालदेखि सुतेको छ, त्यस्तो थाकेको जीवलाई जगाउन हजुर योग-प्रकाशक सूर्यका रूपमा प्रकट हुनुभएको छ ।।५।।
मैत्रेय उवाच –
इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनिः ।
आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दितः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— कुरुश्रेष्ठ विदुरजी! माताको यस्तो मनोहर वचन सुनेर महामुनि कपिलले उहाँको प्रशंसा गर्नुभयो र जीवहरूप्रति करुणाले द्रवित भई प्रसन्नताका साथ यस प्रकार भन्नुभयो ।।६।।
श्रीभगवानुवाच –
भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते ।
स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— माताजी! साधकहरूको भाव अनुसार भक्तियोग अनेक प्रकारले प्रकट हुन्छ, किनकि स्वभाव र गुणको भेदले मानिसको रुचि र भावमा पनि विभिन्नता आउँछ ।।७।।
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा ।
संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो भेददर्शी क्रोधी पुरुष हृदयमा हिंसा, दम्भ वा मात्सर्यको भावना राखेर मप्रति भक्ति गर्दछ, त्यो मेरो 'तामस भक्त' हो ।।८।।
विषयान् अभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा ।
अर्चादौ अर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो पुरुष विषय-भोग, यश र ऐश्वर्यको कामनाले प्रतिमा आदिमा भेदभाव राखी मेरो पूजा गर्दछ, त्यो 'राजस भक्त' हो ।।९।।
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।
यजेद् यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति पाप नाश गर्नका लागि, परमात्मामा कर्म अर्पण गर्नका लागि वा 'पूजा गर्नु कर्तव्य हो' भन्ने सम्झेर भेदभावसहित पूजा गर्दछ, त्यो 'सात्त्विक भक्त' हो ।।१०।।
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये ।
मनोगतिः अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥
लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ।
अहेतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गङ्गाको जल अखण्ड रूपले समुद्रतिर बग्दछ, त्यसरी नै मेरा गुणहरूको श्रवण मात्रले मनको गति अविच्छिन्न रूपले म सर्वान्तर्यामी प्रति लाग्नु तथा पुरुषोत्तम ममा निष्काम र अनन्य प्रेम हुनु नै 'निर्गुण भक्तियोग' को लक्षण हो ।।११-१२।।
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्य सारूप्यैकत्वमप्युत ।
दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता निष्काम भक्तहरू मेरो सेवाबाहेक सालोक्य, सार्ष्टि, सामीप्य, सारूप्य र सायुज्य (मोक्ष) दिँदा पनि स्वीकार गर्दैनन् ।।१३।।
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः ।
येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवत्सेवाका लागि मुक्तिको समेत तिरस्कार गर्ने यो भक्तियोग नै परम पुरुषार्थ हो। यसद्वारा पुरुषले तीन गुणलाई नाघेर मेरो स्वरूप वा प्रेम प्राप्त गर्दछ ।।१४।।
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा ।
क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः निष्काम भावले आफ्नो नित्य धर्मको पालन र अहिंसात्मक उत्तम क्रियायोगद्वारा मेरो उपासना गर्नाले चित्त शुद्ध हुन्छ ।।१५।।
मद्धिष्ण्य दर्शनस्पर्श पूजास्तुति अभिवन्दनैः ।
भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा प्रतिमाहरूको दर्शन, स्पर्श, पूजा, स्तुति र वन्दना गर्नाले, सबै प्राणीमा मेरो भावना राख्नाले र धैर्य एवं वैराग्य अवलम्बन गर्नाले मप्रति प्रेम बढ्छ ।।१६।।
महतां बहुमानेन दीनानां अनुकम्पया ।
मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूको सम्मान, दीन-दुःखीहरूमा दया, समान व्यक्तिहरूसँग मित्रता र यम-नियमको पालन गर्नाले— ।।१७।।
आध्यात्मिकानुश्रवणात् नामसङ्कीर्तनाच्च मे ।
आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अध्यात्म शास्त्रको श्रवण, मेरो नाम-सङ्कीर्तन, मनको सरलता, सत्सङ्ग र अहङ्कारको त्याग गर्नाले— ।।१८।।
मद् धर्मणो गुणैः एतैः परिसंशुद्ध आशयः ।
पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तथा मेरो भागवत धर्मको अनुष्ठान गर्नाले शुद्ध भएको भक्तको चित्त मेरा गुणहरू सुन्नेबित्तिकै अनायासै ममा लीन हुन्छ ।।१९।।
यथा वातरथो घ्राणं आवृङ्क्ते गन्ध आशयात् ।
एवं योगरतं चेत आत्मानं अविकारि यत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हावाले फूलको सुगन्धलाई नाकको घ्राणेन्द्रियसम्म पुर्याउँछ, त्यसै गरी भक्तियोगमा तत्पर र विकारशून्य चित्तले सजिलै परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।।२०।।
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा ।
तं अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः म आत्माका रूपमा सधैँ सबै जीवमा स्थित छु। अतः जो मानिस सबै भूतमा रहेका म परमात्माको अनादर गरेर केवल प्रतिमामा मात्र मेरो पूजा गर्दछ, त्यो पूजा उसको पाखण्ड वा देखावटी मात्र हो ।।२१।।
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।
हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्येव जुहोति सः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः म सबैको आत्मामा ईश्वरका रूपमा स्थित छु भन्ने जान्दाजान्दै पनि जो मलाई उपेक्षा गरी केवल प्रतिमाको पूजामा मात्र भुल्छ, उसले खरानीमा हवन गरे झैँ व्यर्थको श्रम गरिरहेको हुन्छ ।।२२।।
द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः ।
भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो भेदभाव गर्ने अभिमानी पुरुषले अरू जीवप्रति वैरभाव राख्दछ, उसले अरूको शरीरमा रहेका म आत्मालाई नै द्वेष गरिरहेको हुन्छ; उसको मनले कहिल्यै शान्ति पाउँदैन ।।२३।।
अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे ।
नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! अरू प्राणीको अपमान गर्नेले अनेक बहुमूल्य सामग्रीले मेरो मूर्तिको पूजा गरे पनि म प्रसन्न हुन सक्दिनँ ।।२४।।
अर्चादौ अर्चयेत्तावद् ईश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।
यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः साधकले तबसम्म मात्र प्रतिमामा मेरो पूजा गर्नु उपयुक्त हुन्छ, जबसम्म उसले आफ्नो हृदयमा र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा स्थित म परमात्माको अनुभव गर्दैन ।।२५।।
आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।
तस्य भिन्नदृशो मृत्युः विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति आफ्नो आत्मा र अरूमा थोरै पनि अन्तर देख्छ, त्यो भेददर्शीलाई म मृत्युरूप भई अत्यन्त भय प्रदान गर्दछु ।।२६।।
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् ।
अर्हयेद् दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले सम्पूर्ण प्राणीभित्र बास गर्ने म परमात्मालाई प्राणीहरूका रूपमा सम्झेर दान, सम्मान, मित्रता र समभावले पूजन गर्नुपर्दछ ।।२७।।
जीवाः श्रेष्ठा हि अजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।
ततः सचित्ताः प्रवराः ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! अचेतन वस्तुभन्दा वृक्ष आदि जीव श्रेष्ठ छन्; तीभन्दा श्वास फेर्ने प्राणी श्रेष्ठ छन्; तीभन्दा मन भएका र मन भएका भन्दा पनि इन्द्रियवृत्तिले युक्त प्राणी श्रेष्ठ छन् ।।२८।।
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।
तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठाः ततः शब्दविदो वराः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रिययुक्त प्राणीमा पनि स्पर्श मात्र जान्नेभन्दा रस जान्ने (माछा आदि), तीभन्दा गन्ध जान्ने (भमरा आदि) र तीभन्दा पनि शब्द सुन्ने (सर्प आदि) श्रेष्ठ छन् ।।२९।।
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः ।
तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाः चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये रूप देख्ने (काक आदि), तीभन्दा दुवैतिर दाँत भएका र तीभन्दा खुट्टा नभएका प्राणी श्रेष्ठ छन्। धेरै खुट्टा भएकाभन्दा चार खुट्टा भएका र तीभन्दा पनि दुई खुट्टा भएका मानिस श्रेष्ठ हुन् ।।३०।।
ततो वर्णाश्च चत्वारः तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।
ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो हि, अर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ३१ ॥
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् ।
मुक्तसङ्गस्ततो भूयात् अदोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्थ बुझ्नेभन्दा संशय निवारण गर्न सक्ने, तीभन्दा स्वधर्म पालन गर्ने र तीभन्दा पनि आसक्ति त्यागी निष्काम भावले धर्म आचरण गर्नेहरू श्रेष्ठ हुन् ।।३२।।
तस्मान्मय्यर्पिताशेष क्रियार्थात्मा निरन्तरः ।
मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।
न पश्यामि परं भूतं अकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो आफ्नो सम्पूर्ण कर्म, फल र शरीर मलाई नै अर्पण गरी अभेद भावले मेरो उपासना गर्दछ, त्यो नै सबैभन्दा श्रेष्ठ हो। ममा चित्त र कर्म अर्पण गर्ने त्यस्तो समदर्शी पुरुषभन्दा श्रेष्ठ अर्को कुनै प्राणी म देख्दिनँ ।।३३।।
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् ।
ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले ईश्वर नै जीवरूप अंशले सबैमा विराजमान हुनुहुन्छ भन्ने जानी सबै प्राणीलाई आदरपूर्वक मनले प्रणाम गर्नुपर्दछ ।।३४।।
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।
ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! मैले तपाईंलाई भक्तियोग र अष्टाङ्ग योगको वर्णन गरेँ; यीमध्ये कुनै एकको निष्ठापूर्वक पालन गर्नाले जीवले परम पुरुष भगवान्लाई प्राप्त गर्दछ ।।३५।।
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।
परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् परब्रह्म परमात्मा प्रकृति र पुरुषभन्दा भिन्न हुनुहुन्छ, जसलाई कर्मको चेष्टा गराउने 'दैव' पनि भनिन्छ ।।३६।।
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभीधीयते ।
भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्का पदार्थहरूको वैचित्र्यको कारणका रूपमा रहेका भगवान्लाई नै 'काल' भनिन्छ। यस कालबाट महतत्त्वादिको अभिमानी भेददर्शी प्राणीहरूमा सधैँ भय उत्पन्न हुन्छ ।।३७।।
योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः ।
स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो सबैको आश्रय भई सबै प्राणीभित्र बसेर प्राणीद्वारा नै उनीहरूको संहार गर्दछ, त्यो जगत् नियन्ता काल नै यज्ञको फल दिने विष्णु हो ।।३८।।
न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।
आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः कालको न कोही मित्र छ, न शत्रु, न त बान्धव नै। यो सधैँ सजग रहन्छ र भगवत्स्वरूप बिर्सने प्रमादी प्राणीहरूको संहार गर्दछ ।।३९।।
यद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
यद्भयाद् वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यसकै डरले वायु चल्छ, सूर्य ताप्छ, इन्द्रले वर्षा गर्छन् र ताराहरू चम्किन्छन् ।।४०।।
यद् वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभिः सह ।
स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसकै डरले वनस्पति, लहरा र औषधिहरूले समय-समयमा फूल र फलहरू धारण गर्दछन् ।।४१।।
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यतः ।
अग्निरिन्धे सगिरिभिः भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसकै डरले नदीहरू बग्छन्, समुद्र मर्यादामा रहन्छ, अग्नि प्रज्वलित हुन्छ र पर्वतसहितको पृथ्वी जलमा डुब्दिन ।।४२।।
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमाददः ।
लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसकै आज्ञाले आकाशले प्राणीलाई श्वासप्रश्वासका लागि स्थान दिन्छ र महतत्त्वले सात आवरणयुक्त ब्रह्माण्डको रचना गर्दछ ।।४३।
।
गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्वस्य यद्भयात् ।
वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै कालको भयले चराचर जगत्लाई नियन्त्रण गर्ने विष्णु आदि देवगणहरू सृष्ट्यादि कार्यमा तत्पर रहन्छन् ।।४४।।
सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो अनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो अविनाशी काल स्वयं अनन्त र अनादि भएर पनि अरूको अन्त्य गर्दछ; यसले बुबाद्वारा छोराको उत्पत्ति गराउँदै जगत् रचना गर्छ र मृत्युद्वारा यमराजको पनि अन्त्य गर्दछ ।।४५।।
एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा माता देवहूतिले भगवान् कपिलसँग प्रकृति, पुरुष र महतत्त्वको स्वरूपसहित भक्तियोगको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्न अनुरोध गर्छिन्। देवहूतिले जीवको अनेक प्रकारको सांसारिक गति र वैराग्य प्राप्तिको उपाय जान्न इच्छा व्यक्त गर्छिन्। उनले भगवान्लाई 'योग-भास्कर' (योगरुपी सूर्य) सम्बोधन गर्दै अज्ञानको अन्धकार हटाउन प्रार्थना गर्छिन्। भगवान् कपिलले मानिसको स्वभाव र गुणका आधारमा भक्तियोगका विभिन्न प्रकारहरूको वर्णन सुरु गर्नुहुन्छ। तामस भक्तले हिंसा, दम्भ वा मात्सर्यको भावना राखेर भेदभावसहित पूजा गर्दछ। राजस भक्तले विषय-भोग, यश र ऐश्वर्य प्राप्तिको कामनाले भगवान्को आराधना गर्दछ। सात्त्विक भक्तले कर्तव्य ठानेर र पाप नाश गर्ने उद्देश्यले भेदभावसहित पूजा गर्दछ। निर्गुण भक्तियोगमा भने मन गङ्गाको प्रवाह झैँ अविच्छिन्न रूपमा भगवान्मा लीन हुन्छ। निर्गुण भक्तले भगवान्को सेवाका अगाडि सालोक्य, सामीप्य जस्ता पाँचै प्रकारका मोक्षलाई पनि अस्वीकार गर्दछ। निष्काम स्वधर्मको पालन, अध्यात्म श्रवण र भगवत् सङ्कीर्तनले चित्त शुद्ध हुन्छ। भगवान् कपिलले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि म आत्माका रूपमा सबै प्राणीमा समान रूपले स्थित छु। जो प्राणीहरूको अनादर गर्दछ तर प्रतिमामा मेरो पूजा गर्दछ, उसको पूजा पाखण्ड मात्र हो। अरूको अपमान गर्ने व्यक्तिको पूजाबाट भगवान् कहिल्यै प्रसन्न हुनुहुन्न। सबै प्राणीमा परमात्माको दर्शन नगरेसम्म मात्र प्रतिमा-पूजाको सान्दर्भिकता रहन्छ। अरू जीवसँग वैरभाव राख्ने अभिमानी व्यक्तिको मनले कहिल्यै शान्ति प्राप्त गर्न सक्दैन। जीवहरूमा पनि अचेतनभन्दा सचेतन र इन्द्रिययुक्त प्राणीहरू श्रेष्ठ हुन्छन्। प्राणीहरूको श्रेणीमा मानिस र मानिसमा पनि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणहरूलाई उच्च स्थान दिइएको छ। सबैभन्दा श्रेष्ठ त्यो भक्त हो जसले आफ्नो सम्पूर्ण कर्म र फल भगवान्मा अर्पण गरेको छ। भगवान्ले जीवको श्रेणी विभाजन गर्दै चेतनाको विकासक्रमलाई प्रस्ट पार्नुभएको छ। सबै प्राणीमा भगवान्को अंश छ भन्ने सम्झेर सबैलाई आदरपूर्वक ढोग्नुपर्छ। कपिल भगवान्ले कालको महिमा र भयको वर्णन गर्दै सृष्टिको नियम सम्झाउनुहुन्छ। भगवान्को काल रूप नै प्रकृतिको सञ्चालक र प्राणीहरूको संहारक हो। कालको भयले नै प्रकृतिले आफ्ना सबै नियमहरू पालना गर्दछ। वायु चल्नु, सूर्य ताप्नु र नदी बग्नु सबै कालकै डरले सम्भव भएको हो। इन्द्रले वर्षा गर्ने र ताराहरू चम्कने कार्य पनि कालकै अनुशासनमा हुन्छ। काल अनादि, अनन्त र अविनाशी छ तर यसले सबैको अन्त्य गर्दछ। सृष्टिको रचना र संहार दुवै प्रक्रियामा काल नै मुख्य शक्ति हो। कालले कसैसँग मित्रता वा शत्रुता राख्दैन, यो केवल आफ्नो नियममा अडिग रहन्छ। जसले भगवान्लाई बिर्सन्छ, उसलाई कालले मृत्युरूप भई आक्रमण गर्दछ। यसरी कपिलले मातालाई भक्तिको गहिराइ र कालको सर्वोपरिताको ज्ञान दिनुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले भक्तियोगलाई 'निर्गुण' र 'सगुण' गरी दुई मुख्य भागमा वर्गीकरण गरेको छ। 'सर्वभूतहिते रतः' अर्थात् सबै प्राणीमा परमात्माको दर्शन गर्नु नै वास्तविक भक्ति हो भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। प्रतिमा-पूजालाई साध्य नभई साधनका रूपमा मात्र लिइएको छ, जबसम्म सर्वत्र ईश्वर देखिँदैन। साङ्ख्य दर्शन र भक्तिको सुन्दर समन्वय यहाँ पाउन सकिन्छ। 'काल' लाई ईश्वरको शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै यसलाई सृष्टिको अजेय नियम मानिएको छ। भक्तिमा भेदभाव (द्वैत) रहनुलाई तामस, राजस र सात्त्विक श्रेणीमा राखिएको छ भने अभेद (अद्वैत) लाई निर्गुण भनिएको छ। निष्काम कर्म र आत्मार्पणले मात्र मानिसलाई 'अकर्ता' को स्थितिमा पुर्याउँछ। चेतनाको विकासक्रम (अचेतनदेखि ब्रह्मज्ञानीसम्म) ले जीवनको लक्ष्य परमात्मा प्राप्ति हो भन्ने देखाउँछ। मृत्यु वा कालको भयबाट मुक्त हुन भगवान्मा अनन्य प्रीति हुनु आवश्यक छ। यो अध्यायले धार्मिक क्रियाकाण्डभन्दा मानवीय संवेदना र प्राणी मात्रको सेवालाई उच्च महत्त्व दिएको छ।
