श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - नवमोऽध्यायः
क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशुः स्त्रियम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– महाराज परीक्षित् ! ती असुरहरू आपसी प्रेम र सद्भाव त्यागेर एक-अर्काको निन्दा गरिरहेका थिए। डाँकाहरूले जस्तै उनीहरू एक-अर्काको हातबाट कलश खोसाखोस गर्दै थिए। यसै बीचमा उनीहरूले एउटी सुन्दरी स्त्री आफूतिर आइरहेकी देखे ।। १ ।।
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वयः ।
इति ते तां अभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छयाः ॥ २ ॥
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि ।
कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि नः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले सोचे– “अहो !यो कस्तो विचित्रको रूप हो ! शरीरबाट कस्तो कान्ति निस्किएको छ ! उमेर पनि कति कलिलो छ !” यस्तो देखेर उनीहरू आपसी झगडा छोडी ती स्त्री भएतिरै दौडिए। कामविह्वल भएर उनीहरूले सोधे– “हे कमलनयनी ! तिमी को हौ ? कहाँबाट आएकी हौ ? के गर्न चाहन्छ्यौ ? हे सुन्दरी ! तिमी कसकी कन्या हौ ? तिमीलाई देख्दा हाम्रो मन मथिए जस्तै भएको छ” ।। ३ ।।
न वयं त्वामरैर्दैत्यैः सिद्धगन्धर्वचारणैः ।
नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभिः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीलाई लाग्छ कि अहिलेसम्म देवता, दैत्य, गन्धर्व, चारण र लोकपालहरूले पनि तिमीलाई स्पर्श गरेका छैनन्। फेरि मानिसले त कसरी छुन पाए होलान् र ? ।। ४ ।।
सर्वेन्द्रियमनःप्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी ! अवश्य नै विधाताले दया गरेर शरीरधारीहरूका सम्पूर्ण इन्द्रिय तथा मनलाई तृप्त गर्नका लागि तिमीलाई यहाँ पठाएका हुन् ।। ५ ।।
सा त्वं नः स्पर्धमानानां एकवस्तुनि मानिनि ।
ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानिनी ! हामी एउटै वंशका भए तापनि एउटै वस्तु (अमृत) का लागि आपसमा ईर्ष्या र शत्रुता गरिरहेका छौँ। हे सुन्दरी ! अब तिमीले नै हाम्रो यो झगडा मिलाइदेऊ ।। ६ ।।
वयं कश्यपदायादा भ्रातरः कृतपौरुषाः ।
विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी सबै महर्षि कश्यपका सन्तान हुनाले दाजुभाइ हौँ। हामीले अमृतका लागि ठुलो पुरुषार्थ गरेका छौँ। तिमीले न्यायपूर्वक निष्पक्ष भावले यो अमृत बाँडिदेऊ, जसले गर्दा हामीमा पुनः विवाद नहोस् ।। ७ ।।
इति उपामंत्रितो दैत्यैः मायायोषिद् वपुर्हरिः ।
प्रहस्य रुचिरापाङ्गैः निरीक्षन् इदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब असुरहरूले यस प्रकार प्रार्थना गरे, तब लीलाले स्त्रीभेष धारण गर्नुभएका भगवान्ले मुसुक्क मुस्कुराउँदै र लजालु कटाक्षले उनीहरूलाई हेर्दै भन्नुभयो ।। ८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
कथं कश्यपदायादाः पुंश्चल्यां मयि संगताः ।
विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– “तपाईँहरू महर्षि कश्यपका पुत्र हुनुहुन्छ तर म त कुलटा (स्वेच्छाचारिणी) स्त्री हुँ। तपाईँहरूले ममाथि न्यायको भार किन सुम्पिँदै हुनुहुन्छ ? विवेकी पुरुषले कामिनी स्त्रीको विश्वास कहिल्यै गर्दैनन्” ।। ९ ।।
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विषः ।
सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे दैत्यहरू ! ब्वाँसो र व्यभिचारिणी स्त्रीको मित्रता स्थायी हुँदैन। ती दुवैले सधैँ नयाँ नयाँ शिकार खोजिरहेका हुन्छन् ।। १० ।।
श्रीशुक उवाच –
इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुराः ।
जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! मोहिनीको परिहासपूर्ण वाणीले दैत्यहरूको मनमा झन् विश्वास बढ्यो। उनीहरूले गम्भीर भावले हाँस्दै अमृतको कलश मोहिनीको हातमा सुम्पिए ।। ११ ।।
बभाष ईषत् स्मितशोभया गिरा ।
यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा
कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले अमृतको कलश हातमा लिएर मन्द मुस्कानका साथ मधुर स्वरमा भन्नुभयो– “मैले उचित वा अनुचित जे जसो गरे पनि यदि तिमीहरू स्वीकार गर्छौ भने मात्र म यो अमृत बाँड्न सक्छु” ।। १२ ।।
इत्यभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुंगवाः ।
अप्रमाणविदस्तस्याः तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती शक्तिशाली दैत्यहरू मोहिनीको मधुर वचनमा मोहित भए। उनको वास्तविक स्वरूप र प्रभावका बारेमा अनभिज्ञ हुनाले उनीहरूले एकै स्वरमा “हुन्छ” भनी स्वीकार गरे ।। १३ ।।
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् ।
दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्यः कृतस्वस्त्ययना द्विजैः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सबैले उपवास बसेर स्नान गरे। घिउ आदि हविष्यले अग्निमा हवन गरे। गाई, ब्राह्मण र समस्त प्राणीहरूलाई अन्न-धनादि दान दिए र ब्राह्मणद्वारा स्वस्त्ययन गराए ।। १४ ।।
यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते ।
कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्राग् अग्रेष्वभिभूषिताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो रुचि अनुसार सबैले नयाँ वस्त्र
हरू धारण गरे। गहनाहरूले सजिएर सबै जना पूर्वतर्फ फर्किएका कुशासनहरूमा बसे ।। १५ ।।
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च ।
धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकैः ॥ १६ ॥
तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल
श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी ।
सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन
कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरेन्द्र ! धूपको सुगन्ध, पुष्पमाला र दीपहरूले सजाइएको त्यस भव्य भवनमा देवता र दैत्य दुवै पूर्वतर्फ मुख फर्काएर बसे। तब हातमा अमृतको कलश लिएर मोहिनीले सभामा प्रवेश गरिन्। उनले रेशमी वस्त्र पहिरिएकी थिइन्, नितम्बको भारले गर्दा उनको चाल मन्द थियो। आँखा मदले विह्वल थिए र सुनका पाउजेबको झङ्कारले वातावरण गुञ्जायमान थियो ।। १७ ।।
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण
नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् ।
संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन
देवासुरा विगलित स्तनपट्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कानमा सुनका कुण्डल र सुन्दर नासिका एवं कपोल भएकी ती मोहिनीलाई देख्दा साक्षात् लक्ष्मीकी सखी जस्तै देखिन्थ्यो। स्वयं परमेश्वर नै मोहिनीको रूपमा प्रकट हुनुभएको थियो। उनले मधुर मुस्कानसहित हेर्दा त्यहाँ भएका देवता र दैत्य दुवै मोहित भए। त्यस समय उनको पछ्यौरी केही सरेको थियो ।। १८ ।।
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् ।
मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतले यो विचार गर्नुभयो कि यी दैत्यहरू स्वभावैले क्रूर छन्। यिनीहरूलाई अमृत पिलाउनु भनेको सर्पलाई दूध खुवाउनु जस्तै अन्याय हुनेछ। त्यसैले उहाँले असुरहरूलाई अमृत नदिने निश्चय गर्नुभयो ।। १९ ।।
कल्पयित्वा पृथक् पंक्तीः उभयेषां जगत्पतिः ।
तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पंक्तिषु ॥ २० ॥
दैत्यान् गृहीतकलसो वञ्चयन् उपसञ्चरैः ।
दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्पति भगवान्ले देवता र असुरहरूको छुट्टाछुट्टै पङ्क्ति बनाउनुभयो। त्यसपछि हातमा अमृतको कलश लिएर असुरहरूलाई आफ्नो हाउभाउ र कटाक्षले मोहित पार्दै देवताहरू बसेको पङ्क्तिमा जानुभयो र उनीहरूलाई जरा एवं मृत्यु निवारण गर्ने अमृत पिलाउन थाल्नुभयो ।। २१ ।।
ते पालयन्तः समयं असुराः स्वकृतं नृप ।
तूष्णीमासन्कृतस्नेहाः स्त्रीविवादजुगुप्सया ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! असुरहरूले आफूले गरेको प्रतिज्ञा पालन गरिरहेका थिए। उनीहरू एउटी स्त्रीसँग झगडा गर्दा आफ्नो निन्दा हुने डरले र मोहिनीप्रतिको आसक्तिले गर्दा चुपचाप बसिरहे ।। २२ ।।
तस्यां कृतातिप्रणयाः प्रणयापायकातराः ।
बहुमानेन चाबद्धा नोचुः किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहिनीप्रति उनीहरूको गहिरो आकर्षण थियो। उनीसँगको सम्बन्ध टुट्ला कि भन्ने डरले र उनले पहिले दिएको सम्मानको बन्धनमा परेर दैत्यहरूले कुनै अप्रिय वचन बोलेनन् ।। २३ ।।
देवलिङ्गप्रतिच्छन्नः स्वर्भानुर्देवसंसदि ।
प्रविष्टः सोममपिबत् चन्द्रार्काभ्यां च सूचितः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले अमृत पिइरहेका बेला राहु नामक दैत्यले देवताको भेष धारण गरी उनीहरूकै पङ्क्तिमा बसेर अमृत पियो। तर तत्कालै चन्द्रमा र सूर्यले उसको रहस्य खोलिदिए ।। २४ ।।
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबतः शिरः ।
हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अमृत पिउँदै गरेको अवस्थामा भगवान्ले आफ्नो तीखो सुदर्शन चक्रले राहुको टाउको काटिदिनुभयो। अमृत घाँटीभन्दा तल नपुगेकाले उसको शरीर निष्प्राण भई तल खस्यो ।। २५ ।।
शिरस्त्वमरतां नीतं अजो ग्रहमचीकॢपत् ।
यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कौ अभिधावति वैरधीः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः तर अमृतको संसर्गले टाउको भने अमर भयो। ब्रह्माजीले उसलाई ग्रहको रूपमा स्थापित गरिदिनुभयो। त्यही राहुले आज पनि पूर्णिमा र औँसीमा वैरभावका कारण चन्द्र र सूर्यलाई आक्रमण गर्दछ ।। २६ ।।
पीतप्रायेऽमृते देवैः भगवान् लोकभावनः ।
पश्यतां असुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले अमृत खाइसकेपछि समस्त लोकका पालक भगवान्ले असुरहरूकै सामुन्ने मोहिनी रूप त्यागेर आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गर्नुभयो ।। २७ ।।
एवं सुरासुरगणाः समदेशकाल
हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पाः ।
तत्रामृतं सुरगणाः फलमञ्जसापुः य
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! देवता र दैत्य दुवैले एउटै समय, स्थान र उद्देश्यका साथ एउटै कर्म गरेका थिए तर फलमा भने ठुलो भिन्नता आयो। देवताहरूले सहजै अमृत प्राप्त गरे किनभने उनीहरूले भगवान्को चरणकमलको आश्रय लिएका थिए। तर भगवान्बाट विमुख भएका कारण असुरहरू कठोर परिश्रम गर्दा पनि अमृतबाट वञ्चित भए ।। २८ ।।
यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभिः
देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत्पृथक्त्वात् ।
तैरेव सद्भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात्
सर्वस्य तद्भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले आफ्नो प्राण, धन, कर्म, मन र वाणीद्वारा शरीर वा सन्तानका लागि जे गर्छ, त्यो अन्ततः व्यर्थ हुन्छ किनकि त्यसमा स्वार्थ र भेदबुद्धि रहन्छ। तर तिनै वस्तुद्वारा भगवान्का लागि गरिएको निष्काम कर्मले समस्त संसारलाई तृप्त पार्दछ। जसरी वृक्षको फेदमा पानी हाल्दा हाँगा र पातहरू स्वतः सिञ्चित हुन्छन्, त्यसरी नै भगवान्को सेवा नै सबैको कल्याणको आधार हो ।। २९ ।।
यस अध्यायको सारांश :
समुद्र मन्थनबाट अमृत निस्किएपछि त्यसलाई लिएर देवता र असुरहरूबीच ठुलो विवाद भयो। असुरहरूले बलपूर्वक अमृतको कलश खोसेर लगेपछि देवताहरू निरास भएर भगवान् विष्णुको शरणमा पुगे। भगवान्ले आफ्ना भक्त देवताहरूको रक्षाका लागि अत्यन्तै सुन्दरी 'मोहिनी' को रूप धारण गर्नुभयो। मोहिनीको अलौकिक सौन्दर्य र मधुर मुस्कान देखेर अमृतको लुछाचुँडी गरिरहेका असुरहरू पूर्ण रूपमा मोहित भए। उनीहरूले आफ्नो झगडा बिर्सेर मोहिनीलाई नै मध्यस्थता गर्न र अमृत बाँडिदिन आग्रह गरे। मोहिनीले चलाखीपूर्वक असुरहरूलाई भनिन् कि म एउटी स्वेच्छाचारिणी स्त्री हुँ, मेरो विश्वास गर्नु हुँदैन। तर कामवासनाले अन्धो भएका असुरहरूले उनको कुरामा झन् विश्वास गरे र अमृतको कलश उनकै हातमा सुम्पिए। मोहिनीले देवता र असुरहरूलाई अलग-अलग पङ्क्तिमा बसाउनुभयो। उनले आफ्नो हाउभाउ र मधुर वचनले असुरहरूलाई अल्मल्याउँदै देवताहरूलाई मात्र अमृत पिलाउन थालिन्। असुरहरूले एउटी स्त्रीसँग विवाद गर्दा आफ्नो बेइज्जत हुने डरले र मोहिनीप्रतिको प्रेमले गर्दा चुपचाप सहेर बसिरहे। त्यही समयमा राहु नामक असुरले देवताको भेषमा बसेर अमृत पिउन सफल भयो। तर सूर्य र चन्द्रमाले चिनिहाले र भगवान्लाई सङ्केत गरे। भगवान्ले तुरुन्तै सुदर्शन चक्रले राहुको शिर काटिदिनुभयो। अमृतको प्रभावले राहुको शिर अमर भयो र पछि ब्रह्माजीले त्यसलाई ग्रहमा रूपान्तरण गरिदिनुभयो। जब देवताहरूले अमृत खाइसके, तब भगवान्ले आफ्नो वास्तविक रूप प्रकट गर्नुभयो। असुरहरूले अमृतका लागि देवताहरू सरह नै परिश्रम गरेका थिए, तर उनीहरूले अमृत पाउन सकेनन्। यसको मुख्य कारण असुरहरूको ईश्वरप्रतिको विमुखता र भेदबुद्धि थियो। अन्त्यमा भगवान् विष्णुले यो सिद्ध गर्नुभयो कि जसले भगवान्को आश्रय लिन्छ, उसले नै वास्तविक सुख र अमरता प्राप्त गर्दछ। यो कथाले दैवी शक्तिमाथिको विजय र ईश्वरीय न्यायको सुन्दर चित्रण गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
श्रीमद्भागवतको यो अध्यायले गम्भीर दार्शनिक सन्देश बोकेको छ। मोहिनी अवतारले संसारको मायाशक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसले अज्ञानी जीवलाई सजिलै भ्रमित पार्न सक्छ। अमृतलाई परमानन्द वा आत्मज्ञानको प्रतीक मान्न सकिन्छ, जसलाई प्राप्त गर्न देवता जस्तो सात्त्विक स्वभाव हुनु आवश्यक छ। असुरहरूले गरेको परिश्रमले देखाउँछ कि भगवान्प्रति भक्तिभाव नभएको कर्मले कहिल्यै पनि स्थायी र श्रेष्ठ फल दिन सक्दैन। राहुको प्रसङ्गले यो बुझाउँछ कि छलकपटद्वारा प्राप्त गरिएको ज्ञान वा शक्तिले पूर्णता प्रदान गर्दैन। यस अध्यायको अन्तिम श्लोकले 'मूल निषेचन' को सिद्धान्त प्रतिपादन गर्दछ, जसअनुसार मूल ईश्वरको सेवा गर्नाले नै सम्पूर्ण जगतको तृप्ति हुन्छ। यसले भौतिक वस्तुमा आधारित 'भेदबुद्धि' को सट्टा आध्यात्मिक 'अद्वैतभाव' लाई जोड दिएको छ। अतः संसारका सांसारिक सुखहरू अस्थायी छन् र वास्तविक अमरता केवल परमात्माको शरणागतिमा मात्र सम्भव छ भन्ने नै यसको सार हो।
No comments:
Post a Comment