श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – पञ्चविंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
गुणानामसमिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् ।
तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— हे पुरुषश्रेष्ठ उद्धव ! सत्त्व, रज र तम— यी तीन गुणहरू जब आपसमा नमिसी अलग–अलग रहन्छन्, तब मानिसको स्वभाव कस्तो हुन्छ, त्यो म भन्दछु, ध्यान दिएर सुन ।।१।।
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।
तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः मनको शान्ति (शम), इन्द्रिय दमन (दम), सुख–दुःख सहने शक्ति (तितिक्षा), विवेक (ईक्षा), स्वधर्म पालन (तप), सत्य बोल्नु, दया, स्मृति (शास्त्रको स्मरण), सन्तोष, त्याग, विषयमा अनासक्ति (अस्पृहा), श्रद्धा, अनुचित कार्यमा लज्जा र आत्मानन्दमा लीन हुनु— यी सत्त्वगुणका लक्षण हुन् ।।२।।
काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् ।
मदोत्साहो यशःप्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः कामवासना, अनेक प्रयत्न (ईहा), घमण्ड, लोभ, अहंकार, फलको आशा राखेर गरिने संकल्प, भेदबुद्धि, विषय भोगको इच्छा, युद्ध आदिको उत्साह, यशको चाहना, हास्य–विनोद, पराक्रम र बलपूर्वक गरिने उद्यम— यी रजोगुणका लक्षण हुन् ।।३।।
क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।
शोकमोहौ विषादार्ती निद्राऽऽशा भीरनुद्यमः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः क्रोध, लोभ, झूट बोल्नु, हिंसा, माग्ने प्रवृत्ति, पाखण्ड (ढोंग), थकान, कलह (झगडा), शोक, मोह, विषाद, कष्ट, निद्रा, तृष्णा, डर र आलस्य— यी तमोगुणका लक्षण हुन् ।।४।।
सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः ।
वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धव ! मैले सत्त्व, रज र तम गुणका यी वृत्तिहरू क्रमशः वर्णन गरें। अब यी गुणहरू आपसमा मिस्सिँदा (मिश्रण हुँदा) कस्तो प्रभाव पर्छ, त्यो सुन ।।५।।
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः ।
व्यवहारः सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव ! “यो म हुँ“ र “यो मेरो हो“ भन्ने जुन अहंता र ममतायुक्त बुद्धि छ, त्यो नै गुणहरूको मिश्रण हो। मन, इन्द्रिय र प्राणका माध्यमबाट गरिने सबै व्यवहार गुणहरूको संमिश्रण नै हो ।।६।।
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः ।
गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः जब मानिस धर्म, अर्थ र काम (त्रिवर्ग) मा निष्ठापूर्वक लाग्दछ, तब यो गुणहरूको मेल हो भन्ने बुझ्नू। यसले गर्दा नै श्रद्धा, रति (आसक्ति) र धनको प्राप्ति हुन्छ ।।७।।
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे ।
स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः जब कुनै पुरुष गृहस्थाश्रममा रहेर प्रवृत्तिमार्गी कर्महरू र स्वधर्मको अनुष्ठान गर्दछ, तब त्यो तीनै गुणहरूको समूह (सम्मिलित प्रभाव) हो।
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः ।
कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः शम–दमादि गुणहरू भएमा त्यस पुरुषलाई सत्त्वगुणी, काम–लोभ आदि भएमा रजोगुणी र क्रोध–अज्ञान आदि भएमा तमोगुणी भनेर अनुमान गर्नुपर्दछ ।।९।।
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः जब कुनै पुरुष वा स्त्री फलको आशा नगरी आफ्नो कर्तव्य कर्मद्वारा भक्तिपूर्वक मलाई भज्दछन्, तब उनीहरूलाई सात्त्विक प्रकृतिको मान्नुपर्दछ ।।१०।।
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।
तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः जब फल वा आशीर्वादको कामना गरेर कसैले मेरो पूजा गर्छ, त्यो राजस हो र शत्रुको नाश वा हिंसाको इच्छाले पूजा गर्छ भने त्यो तामस हो ।।११।।
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे ।
चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम— यी गुणहरू जीवको अन्तःकरणसँग सम्बन्धित छन्, मसँग होइन। चित्तबाट उत्पन्न हुने यी गुणहरूमा आसक्त हुनाले नै जीव संसारको बन्धनमा पर्दछ ।।१२।।
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।
तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः जब सत्त्वगुणले बाँकी दुई गुण (रज र तम) लाई जित्दछ, तब त्यो प्रकाशमय र निर्मल हुन्छ। त्यस समयमा मानिस धर्म, ज्ञान र सुखले युक्त हुन्छ ।।१३।।
यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः जब रजोगुणले सत्त्व र तमलाई जित्दछ, तब मानिसमा आसक्ति, भेदबुद्धि र चञ्चलता बढ्छ । त्यसबेला ऊ कर्म, यश र धनको प्राप्तिका लागि दुःखमा फस्दछ ।।१४।।
यदा जयेद् रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् ।
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाऽऽशया ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जब तमोगुणले रज र सत्त्वलाई जित्दछ, तब मानिसमा अज्ञान, आलस्य र जडता बढ्छ। त्यस समयमा ऊ शोक, मोह, निद्रा र हिंसामा लाग्दछ ।१५।।
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।
देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः जब चित्त प्रसन्न हुन्छ, इन्द्रियहरू शान्त हुन्छन्, शरीरमा निर्भयता आउँछ र मनमा कुनै आसक्ति रहँदैन, तब त्यसलाई सत्त्वगुण जान्नू, जो मेरो प्राप्तिको स्थान हो ।।१६।।
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिर्वृत्तिश्च चेतसाम् ।
गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः जब मन कर्महरूमा भौंतारिन्छ, चित्त अशान्त हुन्छ, इन्द्रियहरू व्याकुल हुन्छन् र मन भ्रमित रहन्छ, तब यसलाई रजोगुणको प्रभाव भनेर जान्नु ।।१७।।
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् ।
मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः जब चित्त कुनै कुरा ग्रहण गर्न असमर्थ हुन्छ, मनमा अन्धकार छाउँछ, उत्साह हराउँछ र बुद्धि मन्द हुन्छ, तब यसलाई तमोगुणको लक्षण जान्नू ।।१८।।
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते ।
असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुण बढ्दा देवताहरूको शक्ति बढ्छ, रजोगुण बढ्दा असुरहरूको र तमोगुण बढ्दा राक्षसहरूको शक्ति बढ्छ ।।१९।।
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् ।
प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणबाट जागृत अवस्था, रजोगुणबाट स्वप्नावस्था र तमोगुणबाट सुषुप्ति (गाढा निद्रा) हुन्छ। तर जो यी तीनै गुणभन्दा माथि छ, त्यो तुरीय (शुद्ध चैतन्य) अवस्था हो ।।२०।।
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः ।
तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिणः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणको प्रभावले मानिसहरू माथिल्ला लोकहरूमा (स्वर्ग आदि) जान्छन्, तमोगुणले गर्दा तलका लोकहरूमा (नरक वा पशु योनि) झर्छन् र रजोगुणले गर्दा बीचका लोकहरूमा (मनुष्य लोक) रहन्छन् ।।२१।।
सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।
तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणमा स्थित भएर मर्नेहरू स्वर्ग जान्छन्, रजोगुणमा मर्नेहरू पुनः मनुष्य लोकमा जन्मन्छन् र तमोगुणमा मर्नेहरू नरक जान्छन्। तर जो निर्गुण छन्, तिनीहरू मलाई नै प्राप्त गर्छन् ।।२२।।
मदर्पणं निष्फलं वा सात्विकं निजकर्म तत् ।
राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः मलाई अर्पण गरिएको वा फलरहित कर्म सात्विक हो, फलको आशा राखेर गरिने कर्म राजस हो र हिंसा वा पाखण्डयुक्त कर्म तामस हो ।।२३।।
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् ।
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्मस्वरूपको ज्ञान सात्विक हो, द्वैत वा भेदको ज्ञान राजस हो, जड वस्तुमा मात्र आसक्त हुने ज्ञान तामस हो र ममा केन्द्रित ज्ञान निर्गुण हो ।।२४
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते ।
तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः वनको बास सात्विक हो, गाउँ वा बस्तीको बास राजस हो, जुवाघर वा मदिरालयको बास तामस हो र मेरो मन्दिरमा बस्नु निर्गुण हो ।।२५।।
सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः ।
तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः कुनैमा आसक्ति नभएको कर्ता सात्त्विक हो, रागले अन्धो भएको कर्ता राजस हो, विवेक हराएको कर्ता तामस हो र ममा आश्रित कर्ता निर्गुण हो ।।२६।।
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः आध्यात्मिक विषयमा हुने श्रद्धा सात्त्विक हो, कर्मकाण्डमा हुने श्रद्धा राजस हो, अधर्ममा हुने श्रद्धा तामस हो र मेरो सेवामा हुने श्रद्धा निर्गुण हो ।।२७।।
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।
राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः शुद्ध, हितकारी र सजिलै प्राप्त हुने भोजन सात्त्विक हो, स्वादिलो र इन्द्रियलाई प्रिय लाग्ने भोजन राजस हो र अपवित्र तथा दुःख दिने भोजन तामस हो ।।२८।।
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।
तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्माबाट प्राप्त हुने सुख सात्त्विक हो, विषयभोगबाट प्राप्त हुने सुख राजस हो, अज्ञान र दीनताबाट उत्पन्न हुने सुख तामस हो र मबाट प्राप्त हुने सुख निर्गुण हो ।।२९।।
द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः ।
श्रद्धावस्थाऽऽकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः द्रव्य, देश, फल, काल, ज्ञान, कर्म, कर्ता, श्रद्धा, अवस्था, आकृति र निष्ठा— यी सबै कुराहरू तीन गुणकै विस्तार हुन्।
सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः ।
दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषश्रेष्ठ ! यो संसारमा देखिने, सुनिने वा मनले सोचिने जति पनि वस्तुहरू छन्, ती सबै प्रकृति र पुरुषको संसर्गबाट उत्पन्न गुणमय नै हुन् ।।३१।।
एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः ।
येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ।
भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भवाय प्रपद्यते ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे सौम्य उद्धव ! जीवका यी सबै संसारका बन्धनहरू गुण र कर्मकै कारण हुन्। जसले भक्तियोगद्वारा ममा निष्ठा राखेर यी चित्तबाट उत्पन्न गुणहरूलाई जित्छ, उसले मेरो स्वरूप प्राप्त गर्छ ।।३२।।
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।
गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले, यो दुर्लभ मानव शरीर पाएर विद्वानहरूले गुणहरूको आसक्ति त्यागेर मेरो भजन गर्नुपर्दछ ।।३३।।
निःसङ्गो मां भजेद् विद्वान् अप्रमत्तो जितेन्द्रियः ।
रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः विद्वान पुरुषले आसक्ति त्यागेर, सावधान भई इन्द्रियहरूलाई जितेर मेरो भजन गर्नुपर्छ। सत्त्वगुणको सेवनले रज र तमलाई जित्नुपर्छ ।।३४।।
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।
सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शान्त बुद्धिले निष्काम भाव राखेर सत्त्वगुणलाई पनि जित्नुपर्छ। यसरी गुणहरूबाट मुक्त भएको जीवले म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।।३५।।
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ।
मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जब जीव यो गुणमयी देह र वासनाबाट मुक्त हुन्छ, तब ऊ म परब्रह्ममा पूर्ण रूपले लीन हुन्छ । त्यसपछि उसको लागि भित्र वा बाहिर भन्ने कुनै भेद रहँदैन ।।३६।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यांसंहितायां
एकादशस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
No comments:
Post a Comment