श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - चतुर्विंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ ।
तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! राजा विदर्भका आफ्नी पत्नी भोज्याबाट तीन छोराहरू थिए– कुश, क्रथ र रोमपाद । रोमपाद विदर्भ वंशका एक महान् व्यक्ति थिए ।। १ ।।
रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत ।
उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृपाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः रोमपादका छोरा बभ्रु भए, बभ्रुबाट कृतिको जन्म भयो । कृतिका छोरा उशिक र उशिकबाट चेदिको जन्म भयो । हे राजन् ! यिनै चेदिका वंशमा दमघोष र शिशुपाल आदि राजाहरूको जन्म भएको थियो ।। २ ।।
क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृतिः ।
ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योमः सुतस्ततः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रथका छोरा कुन्ती भए, कुन्तीका धृष्टि, धृष्टिका निर्वृति, निर्वृतिका दशार्ह र दशार्हका व्योम भए ।। ३ ।।
जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः ।
ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः व्योमका छोरा जीमूत, जीमूतका विकृति, विकृतिका भीमरथ, भीमरथका नवरथ र नवरथका दशरथ नामका छोरा जन्मिए ।। ४ ।।
करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः ।
देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दशरथबाट शकुनि, शकुनिबाट करम्भि, करम्भिबाट देवरात, देवरातबाट देवक्षत्र, देवक्षत्रबाट मधु र मधुबाट कुरुवश तथा कुरुवशबाट अनु भए ।। ५ ।।
पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः ।
भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः ॥ ६ ॥
सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष ।
भजमानस्य निम्लोचिः किंकिणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनुबाट पुरुहोत्र, पुरुहोत्रबाट आयु र आयुबाट सात्वतको जन्म भयो । हे परीक्षित् ! सात्वतका सात छोराहरू थिए– भजमान, भजी, दिव्य, वृष्णि, देवावृध, अन्धक र महाभोज । भजमानका दुई पत्नीहरू थिए र पहिलो पत्नीबाट तीन छोराहरू जन्मिए– निम्लोचि, किंकिण र धृष्टि ।। ६-७ ।।
एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः ।
शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो ! भजमानका दोस्रो पत्नीबाट पनि तीन छोराहरू जन्मिए, जो शताजित्, सहस्रजित् र अयुताजित् थिए ।। ८ ।।
बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू ।
यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ९ ॥
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।
पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः देवावृधका छोराको नाम बभ्रु थियो । यी देवावृध र बभ्रुको सम्बन्धमा विद्वान्हरू दुई श्लोक भन्ने गर्छन्– "हामीले टाढाबाट जे सुनेका थियौँ, अहिले नजिकबाट त्यस्तै देख्यौँ । मानिसहरूमा बभ्रु श्रेष्ठ छन् र देवावृध देवतासमान छन् ।" यसको कारण बभ्रु र देवावृधबाट उपदेश पाएर ६,०६५ (छ हजार पैंसठ्ठी) व्यक्तिहरूले परम पद (अमृतत्व) प्राप्त गरेका छन् ।। ९-१० ।।
येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ।
महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सात्वतका छोराहरूमध्ये महाभोज पनि अति धर्मात्मा व्यक्ति थिए । उनकै वंशमा भोजवंशी यादवहरू भएका हुन् ।। ११ ।।
वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद् युधाजिच्च परंतप ।
शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नोऽभूदनमित्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परन्तप परीक्षित् ! वृष्णिका दुई छोराहरू थिए– सुमित्र र युधाजित् । युधाजितका दुई छोराहरू थिए– शिनि र अनमित्र । अनमित्रबाट निघ्नको जन्म भएको हो ।। १२ ।।
सत्राजितः प्रसेनश्च निम्नस्याप्यासतुः सुतौ ।
अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्याथ सत्यकः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित् र प्रसेन नामका प्रसिद्ध छोराहरू निघ्नका थिए । अनमित्रका अर्का एक छोरा थिए, जसको नाम पनि शिनि थियो । उनै शिनिबाट सत्यकको जन्म भयो ।। १३ ।।
युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः ।
युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनै सत्यकका पुत्र युयुधान थिए, जो 'सात्यकि' नामले प्रसिद्ध भए । सात्यकिका जय, जयका कुणि र कुणिका छोरा युगन्धर भए । अनमित्रका अर्का एक पुत्रको नाम वृष्णि थियो ।। १४ ।।
श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः ।
अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुताः ॥ १५ ॥
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरिः ।
धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः ॥ १६ ॥
शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश ।
तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः वृष्णिका श्वफल्क र चित्ररथ नामका दुई छोरा थिए । श्वफल्ककी पत्नी गान्दिनीबाट अक्रूरलगायत बाह्र विख्यात छोराहरू जन्मिए– आसङ्ग, सारमेय, मृदुर, मृदुविद्, गिरि, धर्मवृद्ध, सुकर्मा, क्षेत्रोपेक्ष, अरिमर्दन, शत्रुघ्न, गन्धमादन र प्रतिबाहु । यिनीहरूकी एउटी बहिनी थिइन्, जसको नाम सुचारा थियो । अक्रूरका पनि देववान् र उपदेव नामका दुई छोरा थिए ।। १५-१७ ।।
देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः ।
पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्वफल्कका भाइ चित्ररथका पृथु, विदुरथ आदि धेरै छोराहरू थिए, जो वृष्णिवंशका आनन्द बढाउने खालका थिए ।। १८ ।।
कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः ।
कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः ॥ १९ ॥
कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः ।
अन्धको दुन्दुभिस्तस्मादरिद्योतः पुनर्वसुः ॥ २० ॥
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ ।
देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्धकका चार छोराहरू थिए– कुकुर, भजमान, शुचि र कम्बलबर्हिष । कुकुरका छोरा वह्नि, वह्नीका विलोमा, विलोमाका कपोतरोमा र कपोतरोमाका अनु भए । अनुका मित्र गन्धर्वराज तुम्बुरु थिए । अनुका पुत्र अन्धक, अन्धकका दुन्दुभि, दुन्दुभिका अरिद्योत र अरिद्योतका पुनर्वसु भए । पुनर्वसुका आहुक नामका छोरा र आहुकी नामकी छोरी जन्मिए । आहुकका दुई छोराहरू देवक र उग्रसेन थिए ।। १९-२१ ।।
देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः ।
तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥
शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता ।
सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! देवकका चार छोराहरू थिए– देववान्, उपदेव, सुदेव र देववर्धन । यिनीहरूका सात बहिनीहरू थिए– धृतदेवा, शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा र देवकी । वसुदेवजीले यी सातै जनासँग विवाह गर्नुभएको थियो ।। २२-२३ ।।
कंसः सुनामा न्यग्रोधः कंकः शंकुः सुहूस्तथा ।
राष्ट्रपालोऽथ सृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उग्रसेनका नौ छोराहरू थिए– कंस, सुनामा, न्यग्रोध, कङ्क, शङ्कु, सुहू, राष्ट्रपाल, सृष्टि र तुष्टिमान् ।। २४ ।।
कंसा कंसवती कंका शूरभू राष्ट्रपालिका ।
उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उग्रसेनका पाँच छोरीहरू थिए– कंसा, कंसवती, कङ्का, शूरभू र राष्ट्रपालिका । यिनीहरूको विवाह वसुदेवजीका साना भाइहरू (देवभाग आदि) सँग भएको थियो ।। २५ ।।
शूरो विदूरथात् आसीद् भजमानः सुतस्ततः ।
शिनिस्तस्मात् स्वयम्भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरथबाट शूर, शूरबाट भजमान, भजमानबाट शिनि र शिनिबाट स्वयम्भोजको जन्म भयो । स्वयम्भोजका छोरा हृदिक थिए ।। २६ ।।
देवमीढः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः ।
देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हृदिकका देवमीढ, शतधनु र कृतवर्मा गरी तीन छोराहरू थिए । देवमीढका छोरा शूर (शूरसेन) थिए, जसकी पत्नीको नाम मारिषा थियो ।। २७ ।।
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् ।
वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥
सृञ्जयं श्यामकं कंकं शमीकं वत्सकं वृकम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः शूरसेनले मारिषाको गर्भबाट १० जना निष्पाप पुत्रहरू जन्माए– वसुदेव, देवभाग, देवश्रवा, आनक, सृञ्जय, श्यामक, कङ्क, शमीक, वत्सक र वृक । वसुदेवको जन्म हुँदा आकाशमा देवताहरूका दुन्दुभि र आनक (नगरा) हरू बजेका थिए ।। २८-२९ ।।
वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् ।
पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः ॥ ३० ॥
राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः ।
कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले वसुदेवजीलाई 'आनकदुन्दुभि' पनि भनिन्छ । उनी श्रीहरिको निवासस्थान नै हुन् । वसुदेवका पाँच बहिनीहरू थिए– पृथा, श्रुतदेवा, श्रुतकीर्ति, श्रुतश्रवा र राजाधिदेवी । शूरसेनका मित्र कुन्तिभोज निःसन्तान भएकाले शूरसेनले उनलाई आफ्नी जेठी छोरी पृथा धर्मपुत्रीका रूपमा दिएका थिए ।। ३०-३१ ।।
साऽऽप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् ।
तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथा (कुन्ती) ले दुर्वासा ऋषिलाई प्रसन्न पारेर देवताहरूलाई आह्वान गर्ने विद्या प्राप्त गरिन् । एक पटक उनले त्यस विद्याको परीक्षा गर्नका लागि पवित्र मनले भगवान् सूर्यलाई आह्वान गरिन् ।। ३२ ।।
तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा ।
प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यदेव तुरुन्तै त्यहाँ प्रकट हुनुभयो । उहाँलाई देखेर कुन्ती छक्क परिन् र भनिन्– "हे देव ! मैले त केवल परीक्षाका लागि यो विद्या प्रयोग गरेकी हुँ, मलाई क्षमा गर्नुहोस् र तपाईं जानुहोस्" ।। ३३ ।।
अमोघं दर्शनं देवि आधित्से त्वयि चात्मजम् ।
योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यदेवले भन्नुभयो– "हे देवि !
इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः ।
सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर सूर्यदेवले गर्भ स्थापना गरी स्वर्ग जानुभयो । लगत्तै दोस्रो सूर्यजस्तै तेजस्वी बालक जन्मियो ।। ३५ ।।
तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती ।
प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकनिन्दाको डरले गर्दा पृथाले अत्यन्त दुःखका साथ त्यस बालकलाई नदीको जलमा बगाइदिइन् । हे परीक्षित् ! पछि तिम्रा प्रपितामह (हजुरबुवा) सत्यविक्रमी पाण्डुले ती पृथासँग विवाह गर्नुभयो ।। ३६ ।।
श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् ।
यस्यामभूद् दन्तवक्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रुतदेवाको विवाह कारूष देशका राजा वृद्धशर्मासँग भयो । उनको गर्भबाट दन्तवक्त्रको जन्म भयो, जो पूर्वजन्ममा सनकादि ऋषिको श्राप पाएका हिरण्याक्ष थिए ।। ३७ ।।
सन्तर्दनादयस्तस्य पञ्चासन् कैकयाः सुताः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः कैकय देशका राजा धृष्टकेतुले श्रुतकीर्तिसँग विवाह गरे । उनका सन्तर्दन आदि पाँच कैकय पुत्रहरू जन्मिए ।। ३८ ।।
राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह ।
मघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जयसेनले राजाधिदेवीसँग विवाह गरे, जसबाट विन्द र अनुविन्द नामका दुई छोराहरू जन्मिए । चेदिराज दमघोषले श्रुतश्रवासँग विवाह गरे ।। ३९ ।।
शिशुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः ।
देवभागस्य कंसायां चित्रकेतु बृहद्बलौ ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रुतश्रवाका पुत्र शिशुपाल भए, जसको जन्मका बारेमा मैले सातौँ स्कन्धमा बताइसकेको छु । वसुदेवका भाइ देवभागकी पत्नी कंसाबाट चित्रकेतु र बृहद्बल नामका दुई छोरा जन्मिए ।। ४१ ।।
कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा ।
कंकायामानकाज्जातः सत्यजित् पुरुजित् तथा ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः देवश्रवाकी पत्नी कंसवतीबाट सुवीर र इषुमान् जन्मिए । आनककी पत्नी कङ्काबाट सत्यजित् र पुरुजित् जन्मिए ।। ४१ ।।
सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् ।
हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सृञ्जयले राष्ट्रपालिकाबाट वृष, दुर्मर्षण आदि छोराहरू जन्माए । श्यामकले शूरभूबाट हरिकेश र हिरण्याक्ष जन्माए ।। ४२ ।।
मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा ।
तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वार्क्ष्यां वृक आदधे ॥ ४३ ॥
सुमित्रार्जुनपालादीञ्छमीकात्तु सुदामनी ।
कंकश्च कर्णिकायां वै ऋतधामजयावपि ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः वत्सकले मिश्रकेशी अप्सराबाट वृक आदि पुत्रहरू जन्माए । वृकले दुर्वार्र्क्षीको गर्भबाट तक्ष, पुष्कर, शाल आदि जन्माए । शमीककी पत्नी सुदामिनीले सुमित्र, अर्जुनपाल आदिलाई र कङ्ककी पत्नी कर्णिकाले ऋतधाम र जयलाई जन्म दिइन् ।। ४३-४४ ।।
पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । दे
वकी प्रमुखा आसन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः आनकदुन्दुभि वसुदेवजीका पौरवी, रोहिणी, भद्रा, मदिरा, रोचना, इला र देवकी आदि धेरै पत्नीहरू थिए ।। ४५ ।।
बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् ।
वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजीले रोहिणीको गर्भबाट बलराम, गद, सारण, दुर्मद, विपुल, ध्रुव, कृत आदि छोराहरू जन्माउनुभयो ।। ४६ ।।
पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः पौरवीको गर्भबाट सुभद्र, भद्रवाह, दुर्मद, भद्र, भूत आदि बाह्र छोराहरू भए ।। ४७ ।।
नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः ।
कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः मदिराको गर्भबाट नन्द, उपनन्द, कृतक, शूर आदि जन्मिए । कौशल्याले कुलको आनन्द बढाउने केशी नामका एक मात्र पुत्रलाई जन्म दिइन् ।। ४८ ।।
रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः ।
इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः रोचनाबाट हस्त, हेमाङ्गद आदि र इलाबाट उरुवल्क आदि प्रमुख यदुवंशीहरू जन्मिए ।। ४९ ।।
विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः ।
शान्तिदेवात्मजा राजह्छ्रमप्रतिसुतादयः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! वसुदेवजीकी पत्नी धृतदेवाबाट विपृष्ठ नामका एक छोरा र शान्तिदेवाबाट श्रम, प्रतिश्रुत आदि छोराहरू जन्मिए ।। ५० ।।
राजनः कल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश ।
वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः उपदेवाका कल्पवर्ष आदि दस छोराहरू भए भने श्रीदेवाका वसु, हंस, सुवंश आदि छ छोराहरू भए ।। ५१ ।।
देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः ।
वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवरक्षिताबाट गद आदि नौ छोराहरू जन्मिए । वसुदेवजीले सहदेवाको गर्भबाट आठ छोराहरू जन्माउनुभयो ।। ५२ ।।
प्रवरश्रुतमुख्यांस्तु साक्षात् धर्मो वसूनिव ।
वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥
कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः ।
ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं संकर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी धर्मले आठ वसुहरूलाई उत्पन्न गरेका थिए, त्यसरी नै वसुदेवजीले सहदेवाबाट प्रवर, श्रुत आदि छोराहरू जन्माए । उदारबुद्धि वसुदेवजीले देवकीको गर्भबाट आठ छोराहरू जन्माउनुभयो– कीर्तिमान्, सुषेण, भद्रसेन, ऋजु, सम्मर्दन, भद्र र शेषस्वरूप पृथ्वीका ईश्वर सङ्कर्षण (बलराम) ।। ५३-५४ ।।
अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल ।
सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूका आठौँ पुत्रका रूपमा साक्षात् भगवान् श्रीहरि प्रकट हुनुभयो । हे राजन् ! तिम्री महाभाग्यावती हजुरआमा सुभद्रा पनि देवकीकै छोरी थिइन् ।। ५५ ।।
यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः ।
तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब-जब धर्मको हानि र पापको वृद्धि हुन्छ, तब-तब सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरि अवतार लिनुहुन्छ ।। ५६ ।।
न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते ।
आत्मानं विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मनः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महीपते ! भगवान् सबैका द्रष्टा र परमात्मा हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म र कर्ममा आफ्नो योगमायाबाहेक अरू कुनै सांसारिक कारण छैन ।। ५७ ।।
यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । अ
नुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाको चेष्टा नै जीवको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशको कारण हो । भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्न र उनीहरूलाई आत्मलाभ गराउनका लागि नै उहाँ अवतार लिनुहुन्छ ।। ५८ ।।
अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः ।
भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः ॥ ५९ ॥
कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः ।
सहसंकर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदनः ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः राजारूपी राक्षसहरूले अक्षौहिणी सेनाहरूद्वारा पृथ्वीलाई थिचेर दुःख दिइरहेका बेला, पृथ्वीको भार उतार्न भगवान् मधुसूदनले सङ्कर्षण (बलराम) का साथमा अवतार लिनुभयो र यस्ता अपार लीलाहरू गर्नुभयो, जुन देवताहरूले समेत मनले पनि सोच्न सक्दैनन् ।। ५९-६० ।।
कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् ।
अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगमा जन्मने भक्तहरूको दुःख, शोक र अज्ञान नाश गर्नका लागि उहाँले आफ्नो परम पवित्र यशको विस्तार गर्नुभयो ।। ६१ ।।
यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् ।
श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको यश तीर्थहरूमा पनि श्रेष्ठ तीर्थ हो र कानका लागि अमृतसमान छ । एक पटक मात्र कानरुपी अञ्जलीले त्यसको आचमन गरेमा मानिसले आफ्ना सबै कर्मवासनाहरू पखाल्न सक्छ ।। ६२ ।।
भोजवृष्ण्यन्धकमधु शूरसेनदशार्हकैः ।
श्लाघनीयेहितः शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः भोज, वृष्णि, अन्धक, मधु, शूरसेन, दशार्ह, कुरु, सृञ्जय र पाण्डु वंशका राजाहरूले भगवान्का श्लाघनीय (प्रशंसनीय) चरित्रहरूको सधैँ गान गरिरहे ।। ६३ ।।
स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया । नृ
लोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आफ्नो स्नेहपूर्ण मुस्कान, कृपापूर्ण दृष्टि, मधुर वाणी, पराक्रमपूर्ण लीला र सर्वाङ्ग सुन्दर शरीरद्वारा सारा मानव जगत्लाई आनन्दित तुल्याउनुभयो ।। ६४ ।।
यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण-
भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् ।
नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्यो
नार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मुहार अत्यन्त मनोहर थियो । मकर आकृतिका कुण्डलले सुशोभित कान र उज्याला गालाहरूमा विलासपूर्ण मुस्कान खेलिरहन्थ्यो । उहाँको दर्शन गर्नु भनेको एउटा उत्सव मनाउनुजस्तै थियो । उहाँको मुहाररूपी अमृतलाई आँखाले पिउँदा-पिउँदा पनि नर-नारीहरू कहिल्यै अघाउँदैनथे । बरु आँखा झिम्काउने 'निमि' देवताप्रति उनीहरूलाई रिस उठ्थ्यो, किनकि एक क्षणका लागि भए पनि आँखा झिम्काउँदा भगवान्को दर्शनमा बाधा पुग्दथ्यो ।। ६५ ।।
जातो गतः पितृगृहाद् व्रजमेधितार्थो
हत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः ।
उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजे
आत्मानमात्मनिगमं प्रथयञ्जनेषु ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुषोत्तम भगवान् मथुरामा वसुदेवजीको घरमा जन्मिनुभयो, तर गोकुल गएर व्रजका गोपी-ग्वालाहरूको हित गर्नुभयो । उहाँले मथुरा र द्वारकामा बसेर धेरै शत्रुहरूको विनाश गर्नुभयो, धेरै पत्नीहरूसँग विवाह गरी हजारौँ पुत्रहरू जन्माउनुभयो । साथै, मानिसहरूमा आत्मज्ञानको ज्योति फैलाउन र वेदको मर्यादा स्थापित गर्न अनेकौँ यज्ञहरूद्वारा आफ्नै स्वरूपको पूजा गर्नुभयो ।। ६६ ।।
पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणा-
मन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्वः ।
दृष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य
प्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः कौरव र पाण्डवहरूको आपसी कलहद्वारा राजाहरूका ठुला-ठुला सेनाहरूको विनाश गराई उहाँले पृथ्वीको ठुलो भार हटाउनुभयो । युद्धमा अर्जुनलाई विजयी बनाई संसारमा सत्यको विजय उद्घोष गर्नुभयो र अन्त्यमा उद्धवलाई परम आत्मज्ञानको उपदेश दिएर उहाँ आफ्नो परमधाम सवारी हुनुभयो ।। ६७ ।।
तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ ।
तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! राजा विदर्भका आफ्नी पत्नी भोज्याबाट तीन छोराहरू थिए– कुश, क्रथ र रोमपाद । रोमपाद विदर्भ वंशका एक महान् व्यक्ति थिए ।। १ ।।
रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत ।
उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृपाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः रोमपादका छोरा बभ्रु भए, बभ्रुबाट कृतिको जन्म भयो । कृतिका छोरा उशिक र उशिकबाट चेदिको जन्म भयो । हे राजन् ! यिनै चेदिका वंशमा दमघोष र शिशुपाल आदि राजाहरूको जन्म भएको थियो ।। २ ।।
क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृतिः ।
ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योमः सुतस्ततः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रथका छोरा कुन्ती भए, कुन्तीका धृष्टि, धृष्टिका निर्वृति, निर्वृतिका दशार्ह र दशार्हका व्योम भए ।। ३ ।।
जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः ।
ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः व्योमका छोरा जीमूत, जीमूतका विकृति, विकृतिका भीमरथ, भीमरथका नवरथ र नवरथका दशरथ नामका छोरा जन्मिए ।। ४ ।।
करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः ।
देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दशरथबाट शकुनि, शकुनिबाट करम्भि, करम्भिबाट देवरात, देवरातबाट देवक्षत्र, देवक्षत्रबाट मधु र मधुबाट कुरुवश तथा कुरुवशबाट अनु भए ।। ५ ।।
पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः ।
भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः ॥ ६ ॥
सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष ।
भजमानस्य निम्लोचिः किंकिणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनुबाट पुरुहोत्र, पुरुहोत्रबाट आयु र आयुबाट सात्वतको जन्म भयो । हे परीक्षित् ! सात्वतका सात छोराहरू थिए– भजमान, भजी, दिव्य, वृष्णि, देवावृध, अन्धक र महाभोज । भजमानका दुई पत्नीहरू थिए र पहिलो पत्नीबाट तीन छोराहरू जन्मिए– निम्लोचि, किंकिण र धृष्टि ।। ६-७ ।।
एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः ।
शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो ! भजमानका दोस्रो पत्नीबाट पनि तीन छोराहरू जन्मिए, जो शताजित्, सहस्रजित् र अयुताजित् थिए ।। ८ ।।
बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू ।
यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ९ ॥
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।
पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः देवावृधका छोराको नाम बभ्रु थियो । यी देवावृध र बभ्रुको सम्बन्धमा विद्वान्हरू दुई श्लोक भन्ने गर्छन्– "हामीले टाढाबाट जे सुनेका थियौँ, अहिले नजिकबाट त्यस्तै देख्यौँ । मानिसहरूमा बभ्रु श्रेष्ठ छन् र देवावृध देवतासमान छन् ।" यसको कारण बभ्रु र देवावृधबाट उपदेश पाएर ६,०६५ (छ हजार पैंसठ्ठी) व्यक्तिहरूले परम पद (अमृतत्व) प्राप्त गरेका छन् ।। ९-१० ।।
येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि ।
महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सात्वतका छोराहरूमध्ये महाभोज पनि अति धर्मात्मा व्यक्ति थिए । उनकै वंशमा भोजवंशी यादवहरू भएका हुन् ।। ११ ।।
वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद् युधाजिच्च परंतप ।
शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नोऽभूदनमित्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परन्तप परीक्षित् ! वृष्णिका दुई छोराहरू थिए– सुमित्र र युधाजित् । युधाजितका दुई छोराहरू थिए– शिनि र अनमित्र । अनमित्रबाट निघ्नको जन्म भएको हो ।। १२ ।।
सत्राजितः प्रसेनश्च निम्नस्याप्यासतुः सुतौ ।
अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्याथ सत्यकः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित् र प्रसेन नामका प्रसिद्ध छोराहरू निघ्नका थिए । अनमित्रका अर्का एक छोरा थिए, जसको नाम पनि शिनि थियो । उनै शिनिबाट सत्यकको जन्म भयो ।। १३ ।।
युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः ।
युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनै सत्यकका पुत्र युयुधान थिए, जो 'सात्यकि' नामले प्रसिद्ध भए । सात्यकिका जय, जयका कुणि र कुणिका छोरा युगन्धर भए । अनमित्रका अर्का एक पुत्रको नाम वृष्णि थियो ।। १४ ।।
श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः ।
अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुताः ॥ १५ ॥
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरिः ।
धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः ॥ १६ ॥
शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश ।
तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः वृष्णिका श्वफल्क र चित्ररथ नामका दुई छोरा थिए । श्वफल्ककी पत्नी गान्दिनीबाट अक्रूरलगायत बाह्र विख्यात छोराहरू जन्मिए– आसङ्ग, सारमेय, मृदुर, मृदुविद्, गिरि, धर्मवृद्ध, सुकर्मा, क्षेत्रोपेक्ष, अरिमर्दन, शत्रुघ्न, गन्धमादन र प्रतिबाहु । यिनीहरूकी एउटी बहिनी थिइन्, जसको नाम सुचारा थियो । अक्रूरका पनि देववान् र उपदेव नामका दुई छोरा थिए ।। १५-१७ ।।
देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः ।
पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्वफल्कका भाइ चित्ररथका पृथु, विदुरथ आदि धेरै छोराहरू थिए, जो वृष्णिवंशका आनन्द बढाउने खालका थिए ।। १८ ।।
कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः ।
कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः ॥ १९ ॥
कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः ।
अन्धको दुन्दुभिस्तस्मादरिद्योतः पुनर्वसुः ॥ २० ॥
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ ।
देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्धकका चार छोराहरू थिए– कुकुर, भजमान, शुचि र कम्बलबर्हिष । कुकुरका छोरा वह्नि, वह्नीका विलोमा, विलोमाका कपोतरोमा र कपोतरोमाका अनु भए । अनुका मित्र गन्धर्वराज तुम्बुरु थिए । अनुका पुत्र अन्धक, अन्धकका दुन्दुभि, दुन्दुभिका अरिद्योत र अरिद्योतका पुनर्वसु भए । पुनर्वसुका आहुक नामका छोरा र आहुकी नामकी छोरी जन्मिए । आहुकका दुई छोराहरू देवक र उग्रसेन थिए ।। १९-२१ ।।
देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः ।
तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥
शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता ।
सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! देवकका चार छोराहरू थिए– देववान्, उपदेव, सुदेव र देववर्धन । यिनीहरूका सात बहिनीहरू थिए– धृतदेवा, शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा र देवकी । वसुदेवजीले यी सातै जनासँग विवाह गर्नुभएको थियो ।। २२-२३ ।।
कंसः सुनामा न्यग्रोधः कंकः शंकुः सुहूस्तथा ।
राष्ट्रपालोऽथ सृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उग्रसेनका नौ छोराहरू थिए– कंस, सुनामा, न्यग्रोध, कङ्क, शङ्कु, सुहू, राष्ट्रपाल, सृष्टि र तुष्टिमान् ।। २४ ।।
कंसा कंसवती कंका शूरभू राष्ट्रपालिका ।
उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उग्रसेनका पाँच छोरीहरू थिए– कंसा, कंसवती, कङ्का, शूरभू र राष्ट्रपालिका । यिनीहरूको विवाह वसुदेवजीका साना भाइहरू (देवभाग आदि) सँग भएको थियो ।। २५ ।।
शूरो विदूरथात् आसीद् भजमानः सुतस्ततः ।
शिनिस्तस्मात् स्वयम्भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरथबाट शूर, शूरबाट भजमान, भजमानबाट शिनि र शिनिबाट स्वयम्भोजको जन्म भयो । स्वयम्भोजका छोरा हृदिक थिए ।। २६ ।।
देवमीढः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः ।
देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हृदिकका देवमीढ, शतधनु र कृतवर्मा गरी तीन छोराहरू थिए । देवमीढका छोरा शूर (शूरसेन) थिए, जसकी पत्नीको नाम मारिषा थियो ।। २७ ।।
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् ।
वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥
सृञ्जयं श्यामकं कंकं शमीकं वत्सकं वृकम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः शूरसेनले मारिषाको गर्भबाट १० जना निष्पाप पुत्रहरू जन्माए– वसुदेव, देवभाग, देवश्रवा, आनक, सृञ्जय, श्यामक, कङ्क, शमीक, वत्सक र वृक । वसुदेवको जन्म हुँदा आकाशमा देवताहरूका दुन्दुभि र आनक (नगरा) हरू बजेका थिए ।। २८-२९ ।।
वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् ।
पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः ॥ ३० ॥
राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः ।
कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले वसुदेवजीलाई 'आनकदुन्दुभि' पनि भनिन्छ । उनी श्रीहरिको निवासस्थान नै हुन् । वसुदेवका पाँच बहिनीहरू थिए– पृथा, श्रुतदेवा, श्रुतकीर्ति, श्रुतश्रवा र राजाधिदेवी । शूरसेनका मित्र कुन्तिभोज निःसन्तान भएकाले शूरसेनले उनलाई आफ्नी जेठी छोरी पृथा धर्मपुत्रीका रूपमा दिएका थिए ।। ३०-३१ ।।
साऽऽप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् ।
तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथा (कुन्ती) ले दुर्वासा ऋषिलाई प्रसन्न पारेर देवताहरूलाई आह्वान गर्ने विद्या प्राप्त गरिन् । एक पटक उनले त्यस विद्याको परीक्षा गर्नका लागि पवित्र मनले भगवान् सूर्यलाई आह्वान गरिन् ।। ३२ ।।
तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा ।
प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यदेव तुरुन्तै त्यहाँ प्रकट हुनुभयो । उहाँलाई देखेर कुन्ती छक्क परिन् र भनिन्– "हे देव ! मैले त केवल परीक्षाका लागि यो विद्या प्रयोग गरेकी हुँ, मलाई क्षमा गर्नुहोस् र तपाईं जानुहोस्" ।। ३३ ।।
अमोघं दर्शनं देवि आधित्से त्वयि चात्मजम् ।
योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यदेवले भन्नुभयो– "हे देवि !
इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः ।
सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर सूर्यदेवले गर्भ स्थापना गरी स्वर्ग जानुभयो । लगत्तै दोस्रो सूर्यजस्तै तेजस्वी बालक जन्मियो ।। ३५ ।।
तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती ।
प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकनिन्दाको डरले गर्दा पृथाले अत्यन्त दुःखका साथ त्यस बालकलाई नदीको जलमा बगाइदिइन् । हे परीक्षित् ! पछि तिम्रा प्रपितामह (हजुरबुवा) सत्यविक्रमी पाण्डुले ती पृथासँग विवाह गर्नुभयो ।। ३६ ।।
श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् ।
यस्यामभूद् दन्तवक्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रुतदेवाको विवाह कारूष देशका राजा वृद्धशर्मासँग भयो । उनको गर्भबाट दन्तवक्त्रको जन्म भयो, जो पूर्वजन्ममा सनकादि ऋषिको श्राप पाएका हिरण्याक्ष थिए ।। ३७ ।।
सन्तर्दनादयस्तस्य पञ्चासन् कैकयाः सुताः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः कैकय देशका राजा धृष्टकेतुले श्रुतकीर्तिसँग विवाह गरे । उनका सन्तर्दन आदि पाँच कैकय पुत्रहरू जन्मिए ।। ३८ ।।
राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह ।
मघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जयसेनले राजाधिदेवीसँग विवाह गरे, जसबाट विन्द र अनुविन्द नामका दुई छोराहरू जन्मिए । चेदिराज दमघोषले श्रुतश्रवासँग विवाह गरे ।। ३९ ।।
शिशुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः ।
देवभागस्य कंसायां चित्रकेतु बृहद्बलौ ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रुतश्रवाका पुत्र शिशुपाल भए, जसको जन्मका बारेमा मैले सातौँ स्कन्धमा बताइसकेको छु । वसुदेवका भाइ देवभागकी पत्नी कंसाबाट चित्रकेतु र बृहद्बल नामका दुई छोरा जन्मिए ।। ४१ ।।
कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा ।
कंकायामानकाज्जातः सत्यजित् पुरुजित् तथा ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः देवश्रवाकी पत्नी कंसवतीबाट सुवीर र इषुमान् जन्मिए । आनककी पत्नी कङ्काबाट सत्यजित् र पुरुजित् जन्मिए ।। ४१ ।।
सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् ।
हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सृञ्जयले राष्ट्रपालिकाबाट वृष, दुर्मर्षण आदि छोराहरू जन्माए । श्यामकले शूरभूबाट हरिकेश र हिरण्याक्ष जन्माए ।। ४२ ।।
मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा ।
तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वार्क्ष्यां वृक आदधे ॥ ४३ ॥
सुमित्रार्जुनपालादीञ्छमीकात्तु सुदामनी ।
कंकश्च कर्णिकायां वै ऋतधामजयावपि ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः वत्सकले मिश्रकेशी अप्सराबाट वृक आदि पुत्रहरू जन्माए । वृकले दुर्वार्र्क्षीको गर्भबाट तक्ष, पुष्कर, शाल आदि जन्माए । शमीककी पत्नी सुदामिनीले सुमित्र, अर्जुनपाल आदिलाई र कङ्ककी पत्नी कर्णिकाले ऋतधाम र जयलाई जन्म दिइन् ।। ४३-४४ ।।
पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । दे
वकी प्रमुखा आसन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः आनकदुन्दुभि वसुदेवजीका पौरवी, रोहिणी, भद्रा, मदिरा, रोचना, इला र देवकी आदि धेरै पत्नीहरू थिए ।। ४५ ।।
बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् ।
वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजीले रोहिणीको गर्भबाट बलराम, गद, सारण, दुर्मद, विपुल, ध्रुव, कृत आदि छोराहरू जन्माउनुभयो ।। ४६ ।।
पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः पौरवीको गर्भबाट सुभद्र, भद्रवाह, दुर्मद, भद्र, भूत आदि बाह्र छोराहरू भए ।। ४७ ।।
नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः ।
कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः मदिराको गर्भबाट नन्द, उपनन्द, कृतक, शूर आदि जन्मिए । कौशल्याले कुलको आनन्द बढाउने केशी नामका एक मात्र पुत्रलाई जन्म दिइन् ।। ४८ ।।
रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः ।
इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः रोचनाबाट हस्त, हेमाङ्गद आदि र इलाबाट उरुवल्क आदि प्रमुख यदुवंशीहरू जन्मिए ।। ४९ ।।
विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः ।
शान्तिदेवात्मजा राजह्छ्रमप्रतिसुतादयः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! वसुदेवजीकी पत्नी धृतदेवाबाट विपृष्ठ नामका एक छोरा र शान्तिदेवाबाट श्रम, प्रतिश्रुत आदि छोराहरू जन्मिए ।। ५० ।।
राजनः कल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश ।
वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः उपदेवाका कल्पवर्ष आदि दस छोराहरू भए भने श्रीदेवाका वसु, हंस, सुवंश आदि छ छोराहरू भए ।। ५१ ।।
देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः ।
वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवरक्षिताबाट गद आदि नौ छोराहरू जन्मिए । वसुदेवजीले सहदेवाको गर्भबाट आठ छोराहरू जन्माउनुभयो ।। ५२ ।।
प्रवरश्रुतमुख्यांस्तु साक्षात् धर्मो वसूनिव ।
वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥
कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः ।
ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं संकर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी धर्मले आठ वसुहरूलाई उत्पन्न गरेका थिए, त्यसरी नै वसुदेवजीले सहदेवाबाट प्रवर, श्रुत आदि छोराहरू जन्माए । उदारबुद्धि वसुदेवजीले देवकीको गर्भबाट आठ छोराहरू जन्माउनुभयो– कीर्तिमान्, सुषेण, भद्रसेन, ऋजु, सम्मर्दन, भद्र र शेषस्वरूप पृथ्वीका ईश्वर सङ्कर्षण (बलराम) ।। ५३-५४ ।।
अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल ।
सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूका आठौँ पुत्रका रूपमा साक्षात् भगवान् श्रीहरि प्रकट हुनुभयो । हे राजन् ! तिम्री महाभाग्यावती हजुरआमा सुभद्रा पनि देवकीकै छोरी थिइन् ।। ५५ ।।
यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः ।
तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब-जब धर्मको हानि र पापको वृद्धि हुन्छ, तब-तब सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरि अवतार लिनुहुन्छ ।। ५६ ।।
न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते ।
आत्मानं विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मनः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महीपते ! भगवान् सबैका द्रष्टा र परमात्मा हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म र कर्ममा आफ्नो योगमायाबाहेक अरू कुनै सांसारिक कारण छैन ।। ५७ ।।
यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । अ
नुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाको चेष्टा नै जीवको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशको कारण हो । भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्न र उनीहरूलाई आत्मलाभ गराउनका लागि नै उहाँ अवतार लिनुहुन्छ ।। ५८ ।।
अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः ।
भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः ॥ ५९ ॥
कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः ।
सहसंकर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदनः ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः राजारूपी राक्षसहरूले अक्षौहिणी सेनाहरूद्वारा पृथ्वीलाई थिचेर दुःख दिइरहेका बेला, पृथ्वीको भार उतार्न भगवान् मधुसूदनले सङ्कर्षण (बलराम) का साथमा अवतार लिनुभयो र यस्ता अपार लीलाहरू गर्नुभयो, जुन देवताहरूले समेत मनले पनि सोच्न सक्दैनन् ।। ५९-६० ।।
कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् ।
अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगमा जन्मने भक्तहरूको दुःख, शोक र अज्ञान नाश गर्नका लागि उहाँले आफ्नो परम पवित्र यशको विस्तार गर्नुभयो ।। ६१ ।।
यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् ।
श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको यश तीर्थहरूमा पनि श्रेष्ठ तीर्थ हो र कानका लागि अमृतसमान छ । एक पटक मात्र कानरुपी अञ्जलीले त्यसको आचमन गरेमा मानिसले आफ्ना सबै कर्मवासनाहरू पखाल्न सक्छ ।। ६२ ।।
भोजवृष्ण्यन्धकमधु शूरसेनदशार्हकैः ।
श्लाघनीयेहितः शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः भोज, वृष्णि, अन्धक, मधु, शूरसेन, दशार्ह, कुरु, सृञ्जय र पाण्डु वंशका राजाहरूले भगवान्का श्लाघनीय (प्रशंसनीय) चरित्रहरूको सधैँ गान गरिरहे ।। ६३ ।।
स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया । नृ
लोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आफ्नो स्नेहपूर्ण मुस्कान, कृपापूर्ण दृष्टि, मधुर वाणी, पराक्रमपूर्ण लीला र सर्वाङ्ग सुन्दर शरीरद्वारा सारा मानव जगत्लाई आनन्दित तुल्याउनुभयो ।। ६४ ।।
यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण-
भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् ।
नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्यो
नार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मुहार अत्यन्त मनोहर थियो । मकर आकृतिका कुण्डलले सुशोभित कान र उज्याला गालाहरूमा विलासपूर्ण मुस्कान खेलिरहन्थ्यो । उहाँको दर्शन गर्नु भनेको एउटा उत्सव मनाउनुजस्तै थियो । उहाँको मुहाररूपी अमृतलाई आँखाले पिउँदा-पिउँदा पनि नर-नारीहरू कहिल्यै अघाउँदैनथे । बरु आँखा झिम्काउने 'निमि' देवताप्रति उनीहरूलाई रिस उठ्थ्यो, किनकि एक क्षणका लागि भए पनि आँखा झिम्काउँदा भगवान्को दर्शनमा बाधा पुग्दथ्यो ।। ६५ ।।
जातो गतः पितृगृहाद् व्रजमेधितार्थो
हत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः ।
उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजे
आत्मानमात्मनिगमं प्रथयञ्जनेषु ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुषोत्तम भगवान् मथुरामा वसुदेवजीको घरमा जन्मिनुभयो, तर गोकुल गएर व्रजका गोपी-ग्वालाहरूको हित गर्नुभयो । उहाँले मथुरा र द्वारकामा बसेर धेरै शत्रुहरूको विनाश गर्नुभयो, धेरै पत्नीहरूसँग विवाह गरी हजारौँ पुत्रहरू जन्माउनुभयो । साथै, मानिसहरूमा आत्मज्ञानको ज्योति फैलाउन र वेदको मर्यादा स्थापित गर्न अनेकौँ यज्ञहरूद्वारा आफ्नै स्वरूपको पूजा गर्नुभयो ।। ६६ ।।
पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणा-
मन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्वः ।
दृष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य
प्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः कौरव र पाण्डवहरूको आपसी कलहद्वारा राजाहरूका ठुला-ठुला सेनाहरूको विनाश गराई उहाँले पृथ्वीको ठुलो भार हटाउनुभयो । युद्धमा अर्जुनलाई विजयी बनाई संसारमा सत्यको विजय उद्घोष गर्नुभयो र अन्त्यमा उद्धवलाई परम आत्मज्ञानको उपदेश दिएर उहाँ आफ्नो परमधाम सवारी हुनुभयो ।। ६७ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे
चतुर्विंशोऽध्यायः ।। २४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्धको चौबीसौँ अध्याय मुख्यतया यदुवंशको विस्तार र भगवान् श्रीकृष्णको अवतारको पृष्ठभूमिमा केन्द्रित छ । कथाको प्रारम्भ राजा विदर्भको वंशबाट हुन्छ, जहाँ कुश, क्रथ र रोमपाद जस्ता प्रतापी राजाहरू जन्मिएका थिए । यस अध्यायमा यदुवंशका विभिन्न शाखाहरू जस्तै भोज, वृष्णि, अन्धक र कुकुर वंशको विस्तृत वंशावली प्रस्तुत गरिएको छ । सात्वतका छोराहरूमध्ये भजमान र देवावृधको महत्त्व दर्शाइएको छ, जसले गर्दा धेरै व्यक्तिहरूले मोक्ष प्राप्त गरेका थिए । अक्रूर, सात्यकि जस्ता महान् भक्त र योद्धाहरूको जन्म पनि यसै वंशमा भएको उल्लेख छ । कथा अगाडि बढ्दै जाँदा उग्रसेन र उनका पुत्र कंसको प्रसङ्ग आउँछ । देवकका छोरीहरूको विवाह वसुदेवजीसँग भएको र तीमध्ये देवकी पनि एक रहेको चर्चा गरिएको छ । वसुदेवका पिता शूरसेन र उनकी बहिनी पृथा (कुन्ती) को प्रसङ्ग निकै मार्मिक छ । कुन्तीले दुर्वासा ऋषिको मन्त्रद्वारा सूर्यदेवलाई आह्वान गर्दा कर्णको जन्म भएको र लोकलाजले गर्दा उनलाई नदीमा बगाइएको कथा यहाँ समेटिएको छ । पाण्डुसँग कुन्तीको विवाह र यदुवंश तथा कुरुवंशको सम्बन्धलाई यस अध्यायले प्रष्ट पार्दछ । वसुदेव र देवकीको विवाह र भगवान् श्रीकृष्णको अवतारको सङ्केत यहाँ गरिएको छ । भगवान्को जन्म हुँदा आकाशमा देव-दुन्दुभि बजेकाले वसुदेवलाई आनकदुन्दुभि भनिएको प्रसङ्ग रोचक छ । भगवान् श्रीकृष्णको जन्म मथुरामा भए पनि उहाँ गोकुल पुगेर अनेक बाललीला गर्नुभएको सारांश यहाँ छ । उहाँले पृथ्वीको भार हरण गर्न कंसादि असुरहरूको विनाश गर्नुभयो । यस अध्यायमा भगवान्को सौन्दर्यको वर्णन गरिएको छ, जसलाई देखेर नर-नारीहरू कहिल्यै अघाउँदैनथे । महाभारतको युद्धमार्फत पृथ्वीको भार उतार्नु र अर्जुनलाई विजय दिलाउनु भगवान्को मुख्य उद्देश्य थियो । उहाँले १६,१०८ पत्नीहरूसँग विवाह गरी धर्मको स्थापना गर्नुभयो । अन्त्यमा उद्धवलाई ज्ञान दिएर आफ्नो धाम फर्कनुभएको प्रसङ्गले यो अध्याय टुङ्गिन्छ । समग्रमा यो अध्यायले यदुवंशको पवित्रता र भगवान्को पूर्णावतारको महत्त्वलाई दर्शाउँछ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ । भगवान्को जन्म र कर्मलाई दिव्य मानिएको छ, जसको पछाडि कुनै सांसारिक वासना नभई केवल 'योगमाया' र जीवको कल्याण निहित हुन्छ । "यदा यदा हि धर्मस्य..." को सिद्धान्तअनुसार ईश्वरको अवतार नैतिकता र धर्मको पुनस्र्थापनाका लागि हुने दार्शनिक सत्य यहाँ उजागर गरिएको छ । भगवान् श्रीकृष्णलाई 'परम पुरुष' र 'द्रष्टा' का रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले संसारको नाटक सञ्चालन गरे पनि आफू सधैँ निर्लिप्त रहनुहुन्छ । कुन्ती र सूर्यको प्रसङ्गले दैवी शक्ति र मानवीय मर्यादाको द्वन्द्वलाई सङ्केत गर्दछ । भगवान्को यशलाई 'तीर्थ' र 'अमृत' भनिनुले भक्ति दर्शनको सर्वोच्चता सिद्ध गर्दछ । उहाँको दर्शनमा आँखा झिम्काउनु पनि बाधा मानिनुले भक्त र भगवान्बीचको अनन्य प्रेमको दर्शन प्रस्तुत गर्दछ । पृथ्वीको भार उतार्नु भनेको आसुरी प्रवृत्ति (अहङ्कार र अन्याय) को विनाश गर्नु हो भन्ने आध्यात्मिक अर्थ यहाँ पाइन्छ । अन्त्यमा उद्धवलाई दिइएको आत्मज्ञानले संसारको अनित्यता र आत्माको अमरतालाई स्पष्ट पार्दछ ।
No comments:
Post a Comment