श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– प्रथमोऽध्यायः
उद्धव उवाच –
त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् ।
सवेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे भगवन्! हजुर साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ, जसको न आदि छ न अन्त्य। हजुर कुनै पनि आवरणले रहित हुनुहुन्छ। हजुर नै समस्त प्राणी र पदार्थहरूको उत्पत्ति, स्थिति, रक्षा र प्रलयका कारण हुनुहुन्छ ।। १ ।।
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।
उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुर साना-ठूला सबै प्राणीका भित्र अन्तर्यामी रूपले रहनुहुन्छ। जसको चित्त शुद्ध भएको छैन, तिनीहरूका लागि हजुर दुर्ज्ञेय (जान्न कठिन) हुनुहुन्छ। हे भगवन्! केवल जितेन्द्रिय र तत्त्वज्ञानी ब्राह्मणहरूले मात्र हजुरको यथार्थ उपासना गर्दछन् ।। २ ।।
येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः परमर्षिहरूले हजुरको कुन-कुन भाव र विभूतिहरूको भक्तिपूर्वक उपासना गरेर परम सिद्धि प्राप्त गर्दछन्, कृपया मलाई ती सबै बताइदिनुहोस् ।। ३ ।।
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्राणीहरूका परम हितकारी भगवान्! हजुर सबैका आत्मा हुनुहुन्छ र सबैका भित्र गुप्त रूपले रहनुहुन्छ। हजुरले सबैलाई देख्नुहुन्छ, तर हजुरकै मायाले मोहित भएका प्राणीहरूले हजुरलाई देख्न सक्दैनन् ।। ४ ।।
याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां
विभूतयो दिक्षु महाविभूते ।
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते
नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाविभूते! पृथ्वी, स्वर्ग, पाताल र दिशा-विशालमा हजुरका प्रभावले युक्त भएका जति पनि विभूतिहरू छन्, ती सबै मलाई बताउनुहोस्। हजुरका परम पावन चरणकमलमा म नमस्कार गर्दछु ।। ५ ।।
श्रीभगवानुवाच –
एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– प्रश्न सोध्न जान्नेहरूमा श्रेष्ठ उद्धव! कुरुक्षेत्रको युद्ध मैदानमा आफ्ना शत्रुहरूसँग युद्ध गर्न तत्पर भएका अर्जुनले पनि मलाई यस्तै प्रश्न सोधेका थिए ।। ६ ।।
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् ।
ततो निवृत्तो हन्ताऽहं हतोऽयमिति लौकिकः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः राज्य प्राप्तिका लागि आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूको हत्या गर्नु अधर्म र निन्दनीय कार्य हो भन्ने ठानेर तथा 'म मार्ने हुँ र यिनीहरू मर्ने हुन्' भन्ने लौकिक दृष्टि राखेर अर्जुन युद्धबाट विमुख भएका थिए ।। ७ ।।
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा ती पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनलाई मैले विभिन्न युक्तिद्वारा सम्झाएको थिएँ। उनले पनि युद्धको अग्रभागमा उभिएर मलाई त्यसरी नै प्रश्न गरेका थिए, जसरी अहिले तिमीले सोधिरहेका छौ ।। ८ ।।
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! म नै समस्त प्राणीहरूको आत्मा, हितैषी सुहृद् र ईश्वर हुँ। म नै सबै प्राणी स्वरूप हुँ र तिनको सृष्टि, स्थिति र प्रलयको आधार पनि मै हुँ ।। ९ ।।
अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः वेगवान् पदार्थहरूमा 'गति' म हुँ, वशमा पार्नेहरूमा 'काल' म हुँ। गुणहरूमा तिनको साम्यावस्था (प्रकृति) र गुणीहरूमा रहने स्वाभाविक गुण पनि म नै हुँ ।। १० ।।
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् ।
सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कार्य र कारणको सम्बन्धमा म 'सूत्रात्मा' (महत्तत्त्व) हुँ, ठूला वस्तुहरूमा 'विराट' म हुँ। सूक्ष्म वस्तुहरूमा म 'जीवात्मा' हुँ र जित्न कठिन हुने इन्द्रियहरूमा म 'मन' हुँ ।। ११ ।।
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः वेदका उपदेशकहरूमा म 'हिरण्यगर्भ' हुँ, मन्त्रहरूमा तीन मात्रा (अ, उ, म्) भएको 'ॐकार' म हुँ। अक्षरहरूमा 'अ'कार म हुँ र छन्दहरूमा तीन पाउ भएको 'गायत्री' म हुँ ।। १२ ।।
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।
आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताहरूमा म 'इन्द्र' हुँ, वसुहरूमा 'अग्नि' हुँ, आदित्यहरूमा 'विष्णु' हुँ र रुद्रहरूमा 'नीललोहित' (शङ्कर) म नै हुँ ।। १३ ।।
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।
देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मर्षिहरूमा म 'भृगु' हुँ, राजर्षिहरूमा 'स्वायम्भुव मनु' म हुँ, देवर्षिहरूमा 'नारद' हुँ र गाईहरूमा 'कामधेनु' म नै हुँ ।। १४ ।।
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्त्रिणाम् ।
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः सिद्धेश्वरहरूमा म 'कपिल' हुँ, पक्षीहरूमा 'गरुड' हुँ, प्रजापतिहरूमा 'दक्ष' र पितृहरूमा 'अर्यमा' म नै हुँ ।। १५ ।।
मां विद्धयुद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् ।
सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! दैत्यहरूमा असुरराज 'प्रह्लाद' म हुँ भन्ने जान। नक्षत्र र औषधिहरूका पति 'चन्द्रमा' म हुँ र यक्ष-राक्षसहरूमा 'कुबेर' म नै हुँ ।। १६ ।।
ऐरावतं राजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।
तपतां द्युमतां सूर्य मनुष्याणां च भूपतिम् ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः गजेन्द्रहरूमा म 'ऐरावत' हुँ, जलचरहरूमा 'वरुण' हुँ। ताप दिने र चम्किनेहरूमा म 'सूर्य' हुँ र मनुष्यहरूमा 'राजा' म नै हुँ ।। १७ ।।
उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।
यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः घोडाहरूमा म 'उच्चैःश्रवा' हुँ, धातुहरूमा 'सुन' म हुँ, दण्ड दिनेहरूमा 'यमराज' र सर्पहरूमा 'वासुकि नाग' म नै हुँ ।। १८ ।।
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।
आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप उद्धव! नागहरूमा म 'शेषनाग' (अनन्त) हुँ, दाँत र सिङ भएका वनराजहरूमा म 'सिंह' हुँ। आश्रमहरूमा म 'संन्यास' र वर्णहरूमा 'ब्राह्मण' म नै हुँ ।। १९ ।।
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम् ।
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः नदी र तीर्थहरूमा म 'गङ्गा' हुँ, जलाशयहरूमा 'समुद्र' म हुँ। शस्त्रहरूमा 'धनुष' र धनुर्धारीहरूमा म 'त्रिपुरारि शिव' हुँ ।। २० ।।
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः ।
वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः निवासस्थानहरूमा म 'सुमेरु' हुँ, दुर्गम स्थानहरूमा 'हिमालय' म हुँ। वृक्षहरूमा 'पीपल' र औषधि (अन्न) हरूमा म 'जौ' (यव) हुँ ।। २१ ।।
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः पुरोहितहरूमा म 'वसिष्ठ' हुँ र ब्रह्मज्ञानीहरूमा 'बृहस्पति' म नै हुँ। सेनापतिहरूमा म 'कार्तिकेय' (स्कन्द) हुँ र मार्गदर्शकहरूमा म 'ब्रह्मा' (अज) हुँ ।। २२ ।।
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् ।
वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः यज्ञहरूमा म 'ब्रह्मयज्ञ' (स्वाध्याय) हुँ, व्रतहरूमा 'अहिंसा' म हुँ। पवित्र बनाउने वायु, अग्नि, सूर्य, जल, वाणी र आत्मामा रहने शुद्धता म नै हुँ ।। २३ ।।
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः योगहरूमा म 'चित्तको निरोध' (समाधि) हुँ। विजय इच्छा गर्नेहरूमा 'नीति' म हुँ। तर्क विद्याहरूमा 'आन्वीक्षिकी' (आत्मविद्या) म हुँ र मतमतान्तरका विवादहरूमा म 'ख्याति' (विवेक) हुँ ।। २४ ।।
स्त्रीणां तु शतरूपाऽहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।
नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः स्त्रीहरूमा म 'शतरूपा' हुँ र पुरुषहरूमा 'स्वायम्भुव मनु' म नै हुँ। मुनिहरूमा म 'नारायण' हुँ र ब्रह्मचारीहरूमा म 'सनत्कुमार' हुँ ।। २५ ।।
धर्माणामस्मि संन्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।
गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः धर्महरूमा म 'संन्यास' हुँ, कल्याणकारी मार्गहरूमा म 'अन्तर्मुखी वृत्ति' हुँ। रहस्यहरूमा म 'सत्य वाणी' र 'मौन' हुँ र सृष्टिकर्ता जोडीहरूमा म 'ब्रह्मा' हुँ ।। २६ ।।
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाऽभिजित् ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः होसियार भई जाग्नेहरूमा म 'संवत्सर काल' हुँ। ऋतुहरूमा 'वसन्त' (चैत र वैशाख) म हुँ। महिनाहरूमा 'मङ्सिर' र नक्षत्रहरूमा 'अभिजित्' म नै हुँ ।। २७ ।।
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।
द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः युगहरूमा म 'सत्ययुग' हुँ, धैर्यवान् ऋषिहरूमा 'देवल' र 'असित' म हुँ। व्यासहरूमा म 'कृष्णद्वैपायन' हुँ र कविहरूमा म आत्मज्ञानी 'शुक्राचार्य' (काव्य) हुँ ।। २८ ।।
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।
किंपुरुषाणां हनुमान् विद्याधराणां सुदर्शनः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्का स्वरूपहरूमा म 'वासुदेव' हुँ, भक्तहरूमा म 'तिमी (उद्धव)' हुँ। किंपुरुषहरूमा म 'हनुमान्' र विद्याधरहरूमा 'सुदर्शन' म नै हुँ ।। २९ ।।
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।
कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम् ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः रत्नहरूमा म 'पद्मराग' हुँ, सुन्दर वस्तुहरूमा 'कमलको कोपिला' म हुँ। तृणहरूमा 'कुश' म हुँ र हवन गरिने सामग्रीमा 'गाईको घिउ' म नै हुँ ।। ३० ।।
व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।
तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः व्यापारीहरूमा म 'लक्ष्मी' (सफलता) हुँ, जुवाडेहरूमा 'छल' म हुँ। सहनशीलहरूमा म 'क्षमा' हुँ र सत्त्वगुणीहरूमा म 'सत्त्वगुण' हुँ ।। ३१ ।।
ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।
सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः बलवान्हरूमा 'ओज' र 'पराक्रम' म हुँ। भक्तहरूले गर्ने निष्काम 'कर्म' म नै हुँ। भक्तहरूले पूजा गर्ने नौ मूर्तिहरूमध्ये म पहिलो मूर्ति 'वासुदेव' हुँ ।। ३२ ।।
विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।
भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूमा म 'विश्वावसु' र अप्सराहरूमा 'पूर्वचित्ति' म हुँ। पर्वतहरूमा 'स्थिरता' म हुँ र पृथ्वीमा रहने 'गन्ध' तन्मात्रा म नै हुँ ।। ३३ ।।
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।
प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः जलमा म 'रस' हुँ, तेजस्वीहरूमा 'अग्नि' म हुँ। सूर्य, चन्द्र र ताराहरूमा रहने 'चमक' (प्रभा) म हुँ र आकाशमा म 'शब्द' तन्मात्रा हुँ ।। ३४ ।।
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणभक्तहरूमा म 'बलि' हुँ, वीरहरूमा 'अर्जुन' म नै हुँ। सबै प्राणीहरूको उत्पत्ति, स्थिति र विनाश (प्रलय) पनि म नै हुँ ।। ३५ ।।
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् ।
आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः हिँड्नु, बोल्नु, त्याग गर्नु, ग्रहण गर्नु, स्पर्श गर्नु, सुन्नु र सुँघ्नु आदि समस्त इन्द्रियका कर्महरू र इन्द्रियहरूमा रहने शक्ति पनि म नै हुँ ।। ३६ ।।
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्त्व, प्रकृति, पुरुष र सत्त्व-रज-तम तीन गुणका साथै परब्रह्म पनि म नै हुँ ।। ३७ ।।
अहमेतत्प्रसंख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः ।
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।
सर्वात्मनाऽपि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः तत्त्वहरूको गणना, तिनको ज्ञान र निश्चय पनि म नै हुँ। ईश्वर, जीव, गुण र गुणी—म सर्वात्माबाहेक अरू कुनै पनि पदार्थ कतै पनि अस्तित्वमा छैन ।। ३८ ।।
संख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः कालक्रममा पृथ्वीका परमाणुहरू त गणना गर्न सकिएला, तर करोडौँ ब्रह्माण्डहरूको सृष्टि गर्ने मेरा विभूतिहरूको गणना कदापि सम्भव छैन ।। ३९ ।।
तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः ।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशकः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः जुन-जुन प्राणी वा पदार्थमा तेज, श्री, कीर्ति, ऐश्वर्य, लज्जा, त्याग, सौभाग्य, बल, सहनशीलता र विज्ञान देखिन्छ, ती सबै मेरा अंश (विभूति) हुन् भन्ने जान ।। ४० ।।
एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः संक्षेपेण विभूतयः ।
मनोविकारा एवैते यथा वाचाऽभिधीयते ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीलाई यी सबै विभूतिहरू संक्षेपमा बताएको हुँ। यी सबै वाणीका विषय र मनका विकार मात्र हुन् (वास्तविक सत्य होइनन्) ।। ४१ ।।
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च ।
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः वाणी, मन, प्राण र इन्द्रियहरूलाई वशमा गर। बुद्धिलाई आत्माको अधीनमा राख, यसो गरेमा तिमीले फेरि संसारको जन्म-मरणको मार्गमा भड्किनु पर्दैन ।। ४२ ।।
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यतिः ।
तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन साधकले आफ्नो बुद्धिद्वारा वाणी र मनलाई नियन्त्रण गर्दैन, उसले गरेका व्रत, तप र दान आदि शुभ कर्महरू काँचो माटोको घडामा भरेको पानी झैँ चुहिएर नष्ट हुन्छन् ।। ४३ ।।
तस्मान्मनोवचः प्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः ।
मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, मेरो अनन्य भक्त भई भक्तिपूर्वक बुद्धिद्वारा मन, वचन र प्राणलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। यसो गर्दा नै मानिसको जीवनको कर्तव्य पूर्ण हुन्छ र उसले मलाई प्राप्त गर्दछ ।। ४४ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे
षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एघारौँ स्कन्धको सोह्रौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई आफ्ना दिव्य विभूतिहरूको विस्तृत वर्णन गर्नुभएको छ। अध्यायको सुरुमा उद्धव भगवान्को स्तुति गर्दै भन्नुहुन्छ कि हजुर साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ र हजुरको महिमा बुझ्न अत्यन्त कठिन छ। उद्धव श्रीकृष्णलाई सोध्नुहुन्छ कि कुन-कुन रूप र विभूतिहरूको उपासना गर्दा साधकले पूर्णता प्राप्त गर्छ। श्रीकृष्ण जवाफ दिनुहुन्छ कि यस्तै प्रश्न अर्जुनले कुरुक्षेत्रको युद्ध मैदानमा पनि सोधेका थिए, जब उनी मोहमा परेका थिए। भगवान् भन्नुहुन्छ कि म नै सबै प्राणीको आत्मा, मित्र र नियन्ता हुँ। सृष्टि, स्थिति र प्रलयको कारण पनि मै हुँ। गतिशील वस्तुमा 'गति' र वशमा पार्नेहरूमा 'काल' मै हुँ। गुणहरूमा 'साम्यावस्था' र सूक्ष्ममा 'जीवात्मा' मै हुँ। वेदका उपदेशकहरूमा 'हिरण्यगर्भ' र मन्त्रहरूमा 'ॐकार' म हुँ। देवताहरूमा 'इन्द्र' र अग्निमा 'हव्यवाह' (आगो) म नै हुँ। ब्रह्मर्षिहरूमा 'भृगु', राजर्षिहरूमा 'मनु' र देवर्षिहरूमा 'नारद' म हुँ। पशुपक्षीहरूमा 'सिंह' र 'गरुड' तथा वृक्षहरूमा 'पीपल' म हुँ। नदीहरूमा 'गङ्गा' र जलाशयहरूमा 'समुद्र' मेरो विभूति हो। शस्त्रहरूमा 'धनुष' र योद्धामा 'शङ्कर' म नै हुँ। ऋतुहरूमा 'वसन्त' र महिनामा 'मङ्सिर' म हुँ। भक्तहरूमध्ये 'उद्धव' तिमी म नै हौ र वानरहरूमा 'हनुमान्' म हुँ। श्रीकृष्ण स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि संसारमा जति पनि तेज, लक्ष्मी, कीर्ति र ऐश्वर्य भएका वस्तु छन्, ती सबै मेरो अंश हुन्। पृथिवीका परमाणुहरू गन्न सकिएला तर मेरा विभूतिहरू गनेर साध्य छैन। भगवान्ले भन्नुहुन्छ कि यी सबै विभूतिहरू वाणीका विषय र मनका विकार मात्र हुन्, अर्थात् अन्तिम सत्य त 'परब्रह्म' मात्र हो। भगवान्ले उद्धभलाई उपदेश दिनुहुन्छ कि वाणी, मन, प्राण र इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्नु नै परम धर्म हो। जसले आफ्नो बुद्धिलाई आत्माको अधीनमा राख्दैन, उसका सबै पुण्य कर्महरू काँचो घडाको पानी झैँ बगेर जान्छन्। त्यसैले साधकले सधैँ सजग भएर ममा नै मन एकाग्र गर्नुपर्छ। भगवान्को यो उपदेशले संसारका सबै वैभवमा भगवान्को दर्शन गर्न सिकाउँछ। यसले अर्जुन र उद्धव दुवैलाई सिकाएको छ कि यो जगत् भगवान्कै अभिव्यक्ति हो। अन्त्यमा, श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ कि भक्तिपूर्वक ममा समर्पित हुनेको मात्र जीवन सफल हुन्छ। यस अध्यायले जगत्का सर्वश्रेष्ठ वस्तुहरूलाई भगवान्कै रूपमा चिनाएर उपासनाको बाटो सहज बनाएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (सबै थोक ब्रह्म नै हो) भन्ने सिद्धान्तमा आधारित छ। यसले के बुझाउँछ भने जगत्का विशिष्ट र उत्कृष्ट विभूतिहरू भगवान्कै सगुण अभिव्यक्ति हुन्। भगवान्ले आफूलाई आत्मा, ईश्वर र सुहृद् भन्दै जीव र जगत्सँगको आफ्नो अभिन्न सम्बन्ध स्पष्ट पार्नुभएको छ। दार्शनिक दृष्टिले विभूतिहरूको वर्णन साधकलाई एकाग्रता प्रदान गर्नका लागि गरिएको 'आलम्बन' हो। अन्त्यमा, भगवान्ले यी विभूतिहरूलाई 'मनोविकार' भन्नुको अर्थ यो हो कि सगुण रूप केवल दर्शनको माध्यम मात्र हो, अन्तिम सत्य त निर्गुण र निराकार तत्त्व हो। यसले 'इन्द्रिय निग्रह' र 'मनोनिग्रह' लाई मोक्षको अनिवार्य शर्त मान्दछ। काँचो घडाको उदाहरणले अनुशासनहीन साधनाको निरर्थकता प्रस्ट पार्छ। विभूतिहरूले विविधतामा एकता को दर्शन दिन्छन्। यस अध्यायले क्रियाशील शक्ति (शक्ति) र आधारभूत चेतना (शिव) को सुन्दर समन्वय देखाउँछ। समग्रमा, यो अध्यायले द्वैतबाट अद्वैततर्फ जाने मार्ग प्रशस्त गर्दछ।
No comments:
Post a Comment