श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम्
द्वितीयोऽध्यायः
(भक्ति-कष्ट-निवारण र सत्कर्मको खोजी)
नारद उवाच –
(अनुष्टुप्)
वृथा खेदयसे बाले अहो चिन्तातुरा कथम् ।
श्रीकृष्णचरणाम्भोजं स्मर दुःखं गमिष्यति ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो— "अहो बाले! तिमी किन व्यर्थै खेद गरिरहेकी छौ? तिमी यति विघ्न चिन्तातुरा किन भयौ? श्रीकृष्ण भगवान्को चरणकमलको स्मरण गर, तिम्रो दुःख तत्काल नाश हुनेछ" ॥ १ ॥
द्रौपदी च परित्राता येन कौरवकश्मलात् ।
पालिता गोपसुन्दर्यः स कृष्णः क्वापि नो गतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसले कौरवहरूको पापपूर्ण अत्याचारबाट द्रौपदीको रक्षा गर्नुभयो र जसले गोपसुन्दरीहरूको पालन-पोषण गर्नुभयो, ती भगवान् श्रीकृष्ण कतै जानुभएको छैन (उहाँ सर्वत्र हुनुहुन्छ)" ॥ २ ॥
त्वं तु भक्तिः प्रिया तस्य सततं प्राणतोऽधिका ।
त्वयाऽऽहूतस्तु भगवान् याति नीचगृहेष्वपि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "फेरि तिमी 'भक्ति' त भगवान्को प्राणभन्दा पनि बढी प्यारी छौ। तिमीले बोलाएपछि भगवान् अछूत वा नीच भनिएकाहरूको घरमा पनि पाल्नुहुन्छ" ॥ ३ ॥
सत्यादित्रियुगे बोधवैराग्यौ मुक्तिसाधकौ ।
कलौ तु केवला भक्तिः ब्रह्मसायुज्यकारिणी ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "सत्य, त्रेता र द्वापर—यी तीन युगमा ज्ञान र वैराग्य मुक्तिका साधन थिए; तर कलियुगमा त केवल भक्तिले मात्रै ब्रह्मसायुज्य (मोक्ष) प्राप्त गराउँछ" ॥ ४ ॥
इति निश्चित्य चिद्रूपः सद्रूपां त्वां ससर्ज ह ।
परमानन्दचिन्मूर्तिं सुन्दरीं कृष्णवल्लभाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यही कुरा निश्चित गरेर सच्चिदानन्द भगवान्ले आफ्नो सत्स्वरूपद्वारा तिमीलाई प्रकट गर्नुभएको हो। तिमी परमानन्दमयी, चिन्मयी, परम सुन्दरी र श्रीकृष्णकी अत्यन्त प्रिय छौ" ॥ ५ ॥
बद्ध्वाञ्जलिं त्वया पृष्टं किं करोमीति चैकदा ।
त्वां तदाऽऽज्ञापयत् कृष्णो मद्भक्तान् पोषयेति च ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "एक पटक तिमीले दुई हात जोडेर— 'मैले के गर्नुपर्छ?' भनी भगवान्लाई सोध्यौ। त्यस बेला श्रीकृष्णले— 'तिमीले मेरा भक्तहरूको पोषण गर' भन्ने आज्ञा दिनुभएको थियो" ॥ ६ ॥
अङ्गीकृतं त्वया तद्वै प्रसन्नोऽभूत् हरिस्तदा ।
मुक्तिं दासीं ददौ तुभ्यं ज्ञानवैराग्यकौ इमौ ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तिमीले भगवान्को आज्ञा शिरोधार्य गर्यौम, त्यसैले श्रीहरि तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँले 'मुक्ति' लाई तिम्रो दासीका रूपमा र यी 'ज्ञान' तथा 'वैराग्य' लाई छोराका रूपमा प्रदान गर्नुभयो" ॥ ७ ॥
पोषणं स्वेन रूपेण वैकुण्ठे त्वं करोषि च ।
भूमौ भक्तविपोषाय छायारूपं त्वया कृतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तिमी आफ्नो साक्षात् स्वरूपले वैकुण्ठधाममा भक्तहरूको पोषण गर्दछौ। यस पृथ्वीमा भक्तहरूको कल्याणका लागि तिमीले केवल आफ्नो छायारूप (प्रतिकात्मक रूप) मात्र धारण गरेकी हौ" ॥ ८ ॥
मुक्तिं ज्ञानं विरक्तिं च सह कृत्वा गता भुवि ।
कृतादिद्वापरस्यान्तं महानन्देन संस्थिता ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जब तिमी मुक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई साथमा लिएर पृथ्वीमा आयौ, तब सत्ययुगदेखि द्वापर युगको अन्त्यसम्म अत्यन्त आनन्दपूर्वक रह्यौ" ॥ ९ ॥
कलौ मुक्तिः क्षयं प्राप्ता पाखण्डामयपीडिता ।
त्वदाज्ञया गता शीघ्रं वैकुण्ठं पुनरेव सा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: "कलियुगमा तिम्री दासी 'मुक्ति' पाखण्यरूपी रोगले पीडित भई क्षीण हुँदै गई। त्यसपछि तिम्रै आज्ञाले उनी तुरुन्तै पुनः वैकुण्ठलोकमा फर्किन्" ॥ १० ॥
स्मृता त्वयापि चात्रैव मुक्तिरायाति याति च ।
पुत्रीकृत्य त्वयेमौ च पार्श्वे स्वस्यैव रक्षितौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस लोकमा तिमीले स्मरण गर्नासाथ उनी (मुक्ति) आउँछिन् र काम सकिएपछि फर्किहाल्छिन्। तर यी ज्ञान र वैराग्यलाई तिमीले पुत्रवत् आफ्नै साथमा राखेकी छौ" ॥ ११ ॥
उपेक्षातः कलौ मन्दौ वृद्धौ जातौ सुतौ तव ।
तथापि चिन्तां मुञ्च त्वं उपायं चिन्तयाम्यहम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस कलियुगका मानिसहरूले उपेक्षा गरेका कारण तिम्रा यी दुई छोराहरू तेजहीन र वृद्ध भएका हुन्। तैपनि तिमी चिन्ता त्याग, म यिनीहरूको उद्धारको उपाय सोच्दछु" ॥ १२ ॥
कलिना सदृशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने । तस्मिन् त्वां स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे वरानने! कलियुग जस्तो (कल्याणकारी) अर्को कुनै युग छैन। यस युगमा म तिमीलाई प्रत्येक घर-घरमा र प्रत्येक व्यक्तिको हृदयमा स्थापित गरिदिनेछु" ॥ १३ ॥
अन्यधर्मान् तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सवान् ।
तदा नाहं हरेर्दासो लोके त्वां न प्रवर्तये ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "अन्य शुष्क धर्महरूलाई ओझेलमा पारेर र भक्तिमय महोत्सवहरूलाई अगाडि सारेर यदि मैले संसारमा तिम्रो प्रचार गरिनँ भने म आफूलाई श्रीहरिको दास नै मान्दिनँ" ॥ १४ ॥
त्वदन्विताश्च ये जीवा भविष्यन्ति कलौ इह ।
पापिनोऽपि गमिष्यन्ति निर्भयं कृष्णमन्दिरम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस कलियुगमा जुन जीव भक्तिसँग जोडिन्छन्, उनीहरू पापी भए तापनि निर्भय भएर भगवान् श्रीकृष्णको परम धाम प्राप्त गर्नेछन्" ॥ १५ ॥
येषां चित्ते वसेद्भक्तिः सर्वदा प्रेमरूपिणी ।
न ते पश्यन्ति कीनाशं स्वप्नेऽप्यमलमूर्तयः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसको हृदयमा सधैँ प्रेमरूपिणी भक्ति निवास गर्छिन्, ती पवित्र आत्माहरूले सपनामा पनि यमराजलाई देख्नुपर्दैन" ॥ १६ ॥
न प्रेतो न पिशाचो वा राक्षसो वासुरोऽपि वा ।
भक्तियुक्तमनस्कानां स्पर्शने न प्रभुर्भवेत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसको मन भक्तिले ओतप्रोत छ, उसलाई भूत, प्रेत, पिशाच, राक्षस वा असुर कसैले पनि स्पर्श गर्न सक्दैनन्" ॥ १७ ॥
न तपोभिर्न वेदैश्च न ज्ञानेनापि कर्मणा ।
हरिर्हि साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "भगवान् श्रीहरिलाई न तपस्याले, न वेदले, न त ज्ञान वा कर्मले नै पूर्ण रूपमा वशमा पार्न सकिन्छ; उहाँ त केवल भक्तिले मात्र प्राप्त हुनुहुन्छ, यसको प्रमाण गोपिनीहरू हुन्" ॥ १८ ॥
नृणां जन्मसहस्रेण भक्तौ प्रीतिर्हि जायते ।
कलौ भक्तिः कलौ भक्तिः भक्त्या कृष्णः पुरः स्थितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हजारौँ जन्मको पुण्यको प्रतापले मात्र मानिसमा भक्तिप्रति प्रेम जाग्दछ। कलियुगमा केवल भक्ति नै एकमात्र सार हो, किनकि भक्तिले नै श्रीकृष्णलाई भक्तको अगाडि प्रत्यक्ष उभ्याइदिन्छ" ॥ १९ ॥
भक्तिद्रोहकरा ये च ते सीदन्ति जगत्त्रये ।
दुर्वासा दुःखमापन्नः पुरा भक्तविनिन्दकः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसले भक्तिको द्रोह गर्दछ, उसले तीनै लोकमा दुःख पाउँछ। पूर्वकालमा भक्तिको द्रोह (अम्बरीषको अपमान) गर्दा दुर्वासा ऋषिले ठूलो कष्ट भोग्नुपरेको थियो" ॥ २० ॥
अलं व्रतैः अलं तीर्थैः अलं योगैरलं मखैः ।
अलं ज्ञानकथालापैर्भक्तिरेकैव मुक्तिदा ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "धेरै व्रत, तीर्थ, योग वा यज्ञहरूको कुनै आवश्यकता छैन; न त शुष्क ज्ञानका कुराहरूको नै काम छ। केवल भक्तिले नै मुक्ति प्रदान गर्दछ" ॥ २१ ॥
सूत उवाच –
इति नारदनिर्णीतं स्वमाहात्म्यं निशम्य सा ।
सर्वाङ्गपुष्टिसंयुक्ता नारदं वाक्यमब्रवीत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजीले भन्नुभयो— "यसरी नारदजीद्वारा गरिएको आफ्नो महिमाको वर्णन सुनेर भक्तिका सबै अङ्गहरू पुष्ट भए र उनी भन्न लागिन्" ॥ २२ ॥
भक्तिरुवाच –
अहो नारद धन्योऽसि प्रीतिस्ते मयि निश्चला ।
न कदाचिद् विमुञ्चामि चित्ते स्थास्यामि सर्वदा ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: भक्तिले भनिन्— "अहो नारदजी! तपाईँ धन्य हुनुहुन्छ। मप्रति तपाईँको अटल प्रेम छ। म तपाईँलाई कहिल्यै छोड्ने छैन र सधैँ तपाईँको हृदयमा निवास गर्नेछु" ॥ २३ ॥
कृपालुना त्वया साधो मद्बाधा ध्वंसिता क्षणात् ।
पुत्रयोश्चेतना नास्ति ततो बोधय बोधय ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे साधु! तपाईँ अत्यन्त कृपालु हुनुहुन्छ, तपाईँले क्षणभरमै मेरा सबै बाधाहरू नष्ट गरिदिनुभयो। तर अझै मेरा छोराहरू (ज्ञान र वैराग्य) मा चेतना आएको छैन, त्यसैले यिनीहरूलाई छिट्टै ब्युझाइदिनुहोस्" ॥ २४ ॥
सूत उवाच –
तस्या वचः समाकर्ण्य कारुण्यं नारदो गतः ।
तयोर्बोधनमारेभे कराग्रेण विमर्दयन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ— "भक्तिको यस्तो बिन्ती सुनेर नारदजीमा करुणा जाग्यो र उहाँले ज्ञान तथा वैराग्यलाई हातले मुसारेर ब्युझाउन थाल्नुभयो" ॥ २५ ॥
मुखं संयोज्य कर्णान्ते शब्दमुच्चैः समुच्चरन् ।
प्रबुध्यतां शीघ्रं रे ज्ञान प्रबुध्यताम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "उहाँले उनीहरूको कानमा मुख लगेर ठूलो स्वरले कराउँदै भन्नुभयो— 'ए ज्ञान! छिटो उठ। ए वैराग्य! छिटो जाग!'" ॥ २६ ॥
वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्मुहुर्मुहुः ।
बोध्यमानौ तदा तेन कथञ्चिच्चोत्थितौ बलात् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्यसपछि उहाँले वेदका मन्त्र र गीता पाठ गरेर पटक-पटक उनीहरूलाई जगाउन थाल्नुभयो। बल्लतल्ल उनीहरूमा केही होस आयो र निकै कष्टले उठे" ॥ २७ ॥
नेत्रैरनवलोकन्तौ जृम्भन्तौ सालसावुभौ ।
बकवत्पलितौ प्रायः शुष्ककाष्ठसमाङ्गकौ ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "उनीहरूले आँखा उघारेर हेर्न पनि सकेनन्, केवल आलस्यले हाई-हाई गर्न थाले। उनीहरूको कपाल बकुल्लाको जस्तै सेतै फुलेको थियो र शरीर सुकेको काठ जस्तै कडा थियो" ॥ २८ ॥
क्षुत्क्षामौ तौ निरीक्ष्यैव पुनः स्वापपरायणौ ।
ऋषिश्चिन्तापरो जातः किं विधेयं मयेति च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "भोक र प्यासले थलिएका ती दुवै पुनः निदाउन लागेको देखेर नारदजी ठूलो चिन्तामा पर्नुभयो र सोच्न थाल्नुभयो— 'अब मैले के गर्नुपर्छ?' ॥ २९ ॥
अहो निद्रा कथं याति वृद्धत्वं च महत्तरम् ।
चिन्तयन् इति गोविन्दं स्मारयामास भार्गव ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस्तो गहिरो निद्रा र यो भयानक बुढ्यौलीलाई कसरी हटाउने? हे शौनक! यसरी चिन्ता गर्दागर्दै नारदजी भगवान् गोविन्दको स्मरण गर्न लाग्नुभयो" ॥ ३० ॥
व्योमवाणी तदैवाभूत् मा ऋषे खिद्यतामिति ।
उद्यमः सफलस्तेऽयं भविष्यति न संशयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्यसै बेला आकाशवाणी भयो— 'हे ऋषि! चिन्ता नगर। तिम्रो यो प्रयास सफल हुनेछ, यसमा कुनै शङ्का छैन'" ॥ ३१ ॥
एतदर्थं तु सत्कर्म सुरर्षे त्वं समाचर ।
तत्ते कर्माभिधास्यन्ति साधवः साधुभूषणाः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "'हे देवर्षि! यसका लागि तिमीले एउटा 'सत्कर्म' गर। त्यो सत्कर्मका बारेमा साधुस्वभावका सन्तहरूले बताउनेछन्'" ॥ ३२ ॥
सत्कर्मणि कृते तस्मिन् सनिद्रा वृद्धतानयोः ।
गमिष्यति क्षणाद्भक्तिः सर्वतः प्रसरिष्यति ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "'त्यो सत्कर्म गरेपछि क्षणभरमै यिनीहरूको निद्रा र बुढ्यौली हट्नेछ अनि सबैतिर भक्तिको प्रभाव फैलिनेछ'" ॥ ३३ ॥
इत्याकाशवचः स्पष्टं तत्सर्वैरपि विश्रुतम् ।
नारदो विस्मयं लेभे नेदं ज्ञातमिति ब्रुवन् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "आकाशवाणीका यी स्पष्ट शब्दहरू त्यहाँ भएका सबैले सुने। तर नारदजीलाई आश्चर्य लाग्यो र भन्नुभयो— 'मैले त यसको रहस्य नै बुझ्न सकिनँ'" ॥ ३४ ॥
नारद उवाच –
अनयाऽऽकाशवाण्यापि गोप्यत्वेन निरूपितम् ।
किं वा तत्साधनं कार्यं येन कार्यं भवेत् तयोः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो— "यो आकाशवाणीले पनि कुरालाई गोप्य नै राख्यो। आखिर कुन चाहिँ त्यस्तो साधन हो, जसले यिनीहरूको कार्य सिद्ध हुनेछ?" ॥ ३५ ॥
क्व भविष्यन्ति सन्तस्ते कथं दास्यन्ति साधनम् ।
मयात्र किं प्रकर्तव्यं यदुक्तं व्योमभाषया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "ती सन्तहरू कहाँ भेटिएलान् र उनीहरूले कस्तो साधन बताउलान्? आकाशवाणीले भनेको कुरा पूरा गर्न मैले अब के गर्नुपर्छ?" ॥ ३६ ॥
सूत उवाच –
तत्र द्वौ अपि संस्थाप्य निर्गतो नारदो मुनिः ।
तीर्थं तीर्थं विनिष्क्रम्य पृच्छन् मार्गे मुनीश्वरान् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजी भन्नुहुन्छ— "त्यसपछि नारदजी ज्ञान र वैराग्य दुवैलाई भक्तिको साथमा छोडेर त्यहाँबाट हिँड्नुभयो। उहाँ प्रत्येक तीर्थमा पुगेर बाटामा भेटिएका मुनीश्वरहरूलाई सोध्न थाल्नुभयो" ॥ ३७ ॥
वृत्तान्तः श्रूयते सर्वैः किञ्चित् निश्चित्य नोच्यते ।
असाध्यं केचन प्रोचुः दुर्ज्ञेयमिति चापरे ।
मूकीभूतास्तथान्ये तु कियन्तस्तु पलायिताः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "उहाँको कुरा सबैले सुने तर कसैले पनि निश्चित उत्तर दिएनन्। कसैले यसलाई 'असाध्य' भने, कसैले 'बुझ्न कठिन' भने, कोही मौन बसे र कोही त उत्तर दिन नसकेर पन्छिए" ॥ ३८ ॥
हाहाकारो महानासीत् त्रैलोक्ये विस्मयावहः ।
वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्विबोधितम् ॥ ३९ ॥
भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा ।
उपायो नापरोऽस्तीति कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: "तीनै लोकमा हाहाकार मच्चियो। वेदध्वनि र गीता पाठ सुनाउँदा पनि जब भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको यो त्रय ब्युझिएन, तब मानिसहरू 'अब अरू कुनै उपाय छैन' भनी कानेखुसी गर्न थाले" ॥ ३९–४० ॥
योगिना नारदेनापि स्वयं न ज्ञायते तु यत् ।
तत्कथं शक्यते वक्तुं इतरैरिह मानुषैः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जब योगिराज नारद स्वयंलाई पनि उपाय थाहा भएन भने यस संसारका अन्य साधारण मानिसले कसरी बताउन सक्छन् र?" ॥ ४१ ॥
एवं ऋषिगणैः पृष्टैर्निर्णयोक्तं दुरासदम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस प्रकार जुन-जुन ऋषिहरूसँग सोधियो, उनीहरूले यो कार्य अत्यन्त कठिन र दुःसाध्य भएको निर्णय सुनाए" ॥ ४२ ॥
ततश्चिन्तातुरः सोऽथ बदरीवनमागतः ।
तपश्चरामि चात्रेति तदर्थं कृतनिश्चयः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्यसपछि नारदजी चिन्तित हुँदै बदरीवन आइपुग्नुभयो र "अब म यहाँ तपस्या गर्छु" भन्ने दृढ निश्चय गर्नुभयो" ॥ ४३ ॥
तावद् ददर्श पुरतः सनकादीन् मुनीश्वरान् ।
कोटिसूर्यसमाभासान् उवाच मुनिसत्तमः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्यही समयमा उहाँले आफ्नो अगाडि करोडौँ सूर्य समान तेजस्वी सनकादि मुनीश्वरहरूलाई देख्नुभयो। उनीहरूलाई देखेपछि नारदले भन्नुभयो" ॥ ४४ ॥
नारद उवाच –
इदानीं भूरिभाग्येन भवद्भिः संगमोऽभवत् ।
कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो— "हे महात्माहरू! अहिले ठूलो भाग्यले तपाईँहरूसँग भेट भयो। हे कुमारहरू! कृपया ममाथि कृपा गरेर समाधान बताइदिनुहोस्" ॥ ४५ ॥
भवन्तो योगिनः सर्वे बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः ।
ञ्चहायनसंयुक्ताः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईँहरू सबै योगी र शास्त्रका ज्ञाता हुनुहुन्छ। देख्दा पाँच वर्षका बालक जस्तो देखिए पनि तपाईँहरू हाम्रा पुर्खाहरूका पनि पूर्वज हुनुहुन्छ" ॥ ४६ ॥
सदा वैकुण्ठनिलया हरिकीर्तनतत्पराः ।
लीलामृतरसोन्मत्ताः कथामात्रैकजीविनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईँहरू सधैँ वैकुण्ठमा निवास गरी हरिकीर्तनमा तल्लीन रहनुहुन्छ। भगवत्लीलाको अमृतरसमा मग्न हुनुहुन्छ र कथा नै तपाईँहरूको जीवनको आधार हो" ॥ ४७ ॥
हरिः शरणमेव हि नित्यं येषां मुखे वचः ।
अथ कालसमादिष्टा जरा युष्मान्न बाधते ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईँहरूको मुखमा सधैँ 'हरिः शरणम्' मन्त्र रहन्छ, त्यसैले कालप्रेरित बुढ्यौलीले तपाईँहरूलाई बाधा पुर्या उन सक्दैन" ॥ ४८ ॥
येषां भ्रूभङ्गमात्रेण द्वारपालौ हरेः पुरा ।
भूमौ निपतितौ सद्यो यत्कृपातः पुरं गतौ ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसको सङ्केत मात्रले पूर्वकालमा वैकुण्ठका द्वारपालहरू (जय-विजय) पृथ्वीमा खसेका थिए र जसकै कृपाले फेरि वैकुण्ठ फर्किए" ॥ ४९ ॥
अहो भाग्यस्य योगेन दर्शनं भवतामिह ।
अनुग्रहस्तु कर्तव्यो मयि दीने दयापरैः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवाद: "मेरो सौभाग्यले तपाईँहरूको दर्शन भयो। म अत्यन्त दुःखी छु, ममाथि अनुग्रह गरिदिनुहोस्" ॥ ५० ॥
अशरीरगिरोक्तं यत् तत्किं साधनमुच्यताम् ।
अनुष्ठेयं कथं तावत् प्रब्रुवन्तु सविस्तरम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "आकाशवाणीले भनेको त्यो 'सत्कर्म' के हो? कुन अनुष्ठान गर्नुपर्छ? कृपया विस्तारपूर्वक बताइदिनुहोस्" ॥ ५१ ॥
भक्तिज्ञानविरागाणां सुखं उत्पद्यते कथम् ।
स्थापनं सर्ववर्णेषु प्रेमपूर्वं प्रयत्नतः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई कसरी सुख प्राप्त हुन्छ? उनीहरूलाई सबैमा कसरी प्रेमपूर्वक स्थापित गर्न सकिन्छ?" ॥ ५२ ॥
कुमारा ऊचुः –
मा चिन्तां कुरु देवर्षे हर्षं चित्ते समावह ।
उपायः सुखसाध्योऽत्र वर्तते पूर्व एव हि ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवाद: सनकादि कुमारहरूले भन्नुभयो— "हे देवर्षि! तपाईँ चिन्ता नगर्नुहोस्, मनमा हर्ष ल्याउनुहोस्। समाधान त पहिले नै निश्चित छ" ॥ ५३ ॥
अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः ।
सदा श्रीकृष्णदासानां अग्रणीर्योगाभास्करः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "अहो नारदजी! तपाईँ विरक्तहरूका शिरोमणि र श्रीकृष्णका दासहरूका अग्रणी हुनुहुन्छ" ॥ ५४ ॥
त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थमनुवर्तिनी ।
घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईँले भक्तिका लागि प्रयत्न गर्नु कुनै अनौठो कुरा होइन; किनकि कृष्णभक्तका लागि भक्तिको स्थापना गर्नु नै धर्म हो" ॥ ५५ ॥
ऋषिभिर्बहवो लोके पन्थानः प्रकटीकृताः ।
श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "ऋषिहरूले अनेक कठिन मार्गहरू बताएका छन्, तर ती प्रायः स्वर्गको फल मात्र दिने खालका छन्" ॥ ५६ ॥
वैकुण्ठसाधकं पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते ।
तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन लभ्यते ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "वैकुण्ठ प्राप्त गराउने वास्तविक मार्ग त गोप्य छ र त्यसको उपदेश दिने गुरु ठूलो भाग्यले मात्र भेटिन्छन्" ॥ ५७ ॥
सत्कर्म तव निर्दिष्टं व्योमवाचा तु यत्पुरा ।
तदुच्यते शृणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "आकाशवाणीले सङ्केत गरेको त्यो 'सत्कर्म' का बारेमा हामी बताउँछौँ; अब एकाग्र भएर सुन्नुहोस्" ॥ ५८ ॥
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च ते तु कर्मविसूचकाः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ र स्वाध्यायरूप ज्ञानयज्ञ— यी सबैले त केवल सकाम कर्मकै सङ्केत गर्दछन्" ॥ ५९ ॥
सत्कर्मसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधैः ।
श्रीमद्भागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवाद: "विद्वान्हरूले श्रीमद्भागवतको कथा-पारायणलाई नै वास्तविक 'ज्ञानयज्ञ' र मुक्तिको सूचक मानेका छन्" ॥ ६० ॥
भक्तिज्ञानविरागाणां तद्घोषेण बलं महत् ।
व्रजिष्यति द्वयोः कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "श्रीमद्भागवतको ध्वनिले भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई ठूलो बल दिनेछ र उनीहरूको कष्ट हट्नेछ" ॥ ६१ ॥
प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्भागवतध्वनेः ।
कलेर्दोषा इमे सर्वे सिंहशब्दाद् वृका इव ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "सिंहको गर्जनाले ब्वाँसोहरू भागे झैँ, श्रीमद्भागवतको ध्वनिले कलियुगका दोषहरू नष्ट हुनेछन्" ॥ ६२ ॥
ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा ।
प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्यसपछि प्रेमरूपिणी भक्तिले ज्ञान र वैराग्यसहित प्रत्येक व्यक्ति र घरमा निवास गर्नेछिन्" ॥ ६३ ॥
नारद उवाच –
वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् ।
भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा ॥ ६४ ॥
श्रीमद्भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति ।
तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो— "जब वेद र गीताले काम गरेन भने भागवतले उनीहरू कसरी ब्युझेलान्? किनकि भागवतमा पनि त वेदकै अर्थ छ नि!" ॥ ६४–६५ ॥
छिन्दन्तु संशयं ह्येनं भवन्तोऽमोघदर्शनाः ।
विलम्बो नात्र कर्तव्यः शरणागतवत्सलाः ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे महात्माहरू! मेरो यो सन्देह निवारण गरिदिनुहोस्, यसमा ढिलाइ नगर्नुहोस्" ॥ ६६ ॥
कुमारा ऊचुः –
वेदोपनिषदां सारात् जाता भागवती कथा ।
अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवाद: कुमारहरूले भन्नुभयो— "श्रीमद्भागवत कथा वेद र उपनिषद्हरूको 'सार' बाट बनेको एउटा छुट्टै पाकेको फल हो, त्यसैले यो सर्वश्रेष्ठ छ" ॥ ६७ ॥
आमूलाग्रं रस्तिष्ठन् नास्ते न स्वाद्यते यथा ।
स भूयः सम्पृथग्भूतः फले विश्वमनोहरः ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी वृक्षको जरादेखि टुप्पोसम्म रस हुन्छ तर त्यसलाई फल बनेपछि मात्र आस्वादन गर्न सकिन्छ, भागवत पनि त्यस्तै हो" ॥ ६८ ॥
यथा दुग्धे स्थितं सर्पिर्न स्वादायोपकल्पते ।
पृथग्भूतं हि तद्गव्यं देवानां रसवर्धनम् ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी दूधभित्र घिउ हुन्छ तर दूध खाँदा घिउको स्वाद आउँदैन; जब त्यो अलग गरिन्छ, तब मात्र त्यो दिव्य हुन्छ" ॥ ६९ ॥
इक्षूणामपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति ।
पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवाद: "उखुभित्रको सख्खर जस्तै, भागवत कथा वेदको अत्यन्त गुलियो सार हो" ॥ ७० ॥
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकाशितम् ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यो भागवत पुराण विशेष गरी भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको स्थापनाका लागि नै प्रकाशित गरिएको हो" ॥ ७१ ॥
वेदान्तवेदसुस्नाते गीताया अपि कर्तरि ।
परितापवति व्यासे मुह्यत्यज्ञानसागरे ॥ ७२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जब वेद-वेदान्तका ज्ञाता व्यासजी चिन्तित हुनुहुन्थ्यो, तब तपाईँले नै उहाँलाई भागवतको उपदेश दिनुभएको थियो र उहाँको दुःख हटेको थियो" ॥ ७२–७३ ॥
तत्र ते विस्मयः केन यतः प्रश्नकरो भवान् ।
श्रीमद्भागवतं श्राव्यं शोकदुःखविनाशनम् ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "अतः तपाईँ आश्चर्य नमान्नुहोस् र उनीहरूलाई श्रीमद्भागवत महापुराण सुनाउनुहोस्" ॥ ७४ ॥
नारद उवाच –
(वसन्ततिलका)
यद्दर्शनं च विनिहन्त्यशुभानि सद्यः
श्रेयस्तनोति भवदुःखदवार्दितानाम् ।
निःशेषशेषमुखगीतकथैकपानाः
प्रेमप्रकाशकृतये शरणं गतोऽस्मि ॥ ७५ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो— "जसको दर्शनले अशुभ नष्ट हुन्छ र संसारको दुःखबाट मुक्ति मिल्छ, म त्यस्ता तपाईँहरूको शरणमा आएको छु" ॥ ७५ ॥
भाग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन
सत्सङ्गमं च लभते पुरुषो यदा वै ।
अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकार-
नाशं विधाय हि तदोदयते विवेकः ॥ ७६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जब अनेक जन्मको पुण्यले महान् भाग्यको उदय हुन्छ, तब मात्र सत्सङ्ग प्राप्त हुन्छ। सत्सङ्गले अज्ञानको अन्धकार नाश गरी विवेक जागृत गराउँछ" ॥ ७६ ॥
इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये
कुमारनारदसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
________________________________________
द्वितीय अध्यायको सारांश
यो अध्यायमा नारदजीले चिन्तातुर भक्तिको शोक निवारण गर्ने प्रयास गर्नुभएको छ। सुरुमा नारदजीले भक्तिलाई सान्त्वना दिँदै भन्नुहुन्छ कि श्रीकृष्णले उनलाई आफ्ना भक्तहरूको पोषण गर्नका लागि नै प्रकट गर्नुभएको हो। कलियुगमा ज्ञान र वैराग्य शिथिल भए पनि केवल भक्तिले मात्र मोक्ष दिलाउन सक्छ। भक्तिले आफ्ना वृद्ध र अचेत छोराहरू (ज्ञान र वैराग्य) लाई ब्युँझाउन नारदजीसँग प्रार्थना गर्छिन्। नारदजीले वेद, उपनिषद् र गीताका पाठहरू सुनाएर उनीहरूलाई जगाउने धेरै प्रयत्न गर्नुहुन्छ, तर ती दुवै पूर्ण रूपमा ब्युँझिन सक्दैनन्। त्यसपछि नारदजी चिन्तित भई बदरीवनतर्फ लाग्नुहुन्छ, जहाँ उहाँको भेट तेजस्वी सनकादि कुमारहरूसँग हुन्छ। सनकादि कुमारहरूले नारदजीलाई सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ कि कलियुगमा सबै दोषहरू नाश गर्ने र भक्तिलाई पुष्ट गर्ने एकमात्र 'सत्कर्म' श्रीमद्भागवतको कथा श्रवण नै हो। नारदजीले प्रश्न गर्नुहुन्छ— "वेद र गीताले काम नगरेको ठाउँमा भागवतले कसरी काम गर्छ?" यसको उत्तरमा कुमारहरूले भन्नुहुन्छ कि जसरी दूधमा घिउ र वृक्षमा रस भए पनि ती फल वा घिउका रूपमा अलग नभएसम्म आस्वादन गर्न सकिँदैन, त्यसरी नै भागवत वेदकै फलित रूप भएकाले यसको प्रभाव अलौकिक हुन्छ। भागवतको ध्वनिले सिंहको गर्जनाले स्यालहरू भागे झैँ कलिका दोषहरू भाग्छन्। अन्तमा, नारदजी सनकादि कुमारहरूको शरणमा जानुहुन्छ र यो ज्ञानयज्ञ सम्पन्न गर्ने निश्चय गर्नुहुन्छ। यो अध्यायले सत्सङ्गको महिमा र भागवत कथा नै कलियुगको सर्वोत्तम औषधि हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
अध्याय सारांश (कथाको भाव, तत्त्व र दार्शनिक पक्ष)
श्रीमद्भागवत माहात्म्यको यो दोस्रो अध्याय भक्ति दर्शनको एक अत्यन्त सान्दर्भिक र मर्मस्पर्शी पक्षलाई उजागर गर्दछ। यस अध्यायको मूल भाव यो हो कि कलियुगमा केवल शुष्क ज्ञान र वैराग्यले मात्र मानिसको कल्याण हुन सक्दैन; त्यसका लागि 'भक्ति' अनिवार्य छ। नारदजीले चिन्तातुरा भक्तिलाई सान्त्वना दिँदै भन्नुहुन्छ कि श्रीकृष्ण कतै जानुभएको छैन, उहाँ त भक्तिको अधीनमा हुनुहुन्छ। दार्शनिक दृष्टिले यहाँ भक्तिको स्वरूप 'सच्चिदानन्द' मानिएको छ, जसको पोषण स्वयं भगवान्ले वैकुण्ठमा गर्नुहुन्छ। भक्तिबिनाको ज्ञान र वैराग्य कलियुगको उपेक्षाका कारण 'वृद्ध' र 'चेतनाहीन' भएका छन्, जसले वर्तमान समयको आध्यात्मिक रिक्ततालाई सङ्केत गर्दछ।
अध्यायको मुख्य तत्त्व यो हो कि जब वेद र गीताको पाठले पनि ज्ञान र वैराग्यलाई ब्युझाउन सकेन, तब आकाशवाणी र सनकादि कुमारहरूको सल्लाह अनुसार 'श्रीमद्भागवत' को कथावाचनलाई नै एकमात्र 'सत्कर्म' र 'ज्ञानयज्ञ' को रूपमा प्रस्तुत गरियो। यसको दार्शनिक तर्क यो छ कि जसरी वृक्षको रस फलमा र दूधको सार घिउमा मात्र स्पष्ट रूपमा आस्वादन गर्न सकिन्छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण वेद र उपनिषद्को पाकेको र स्वादिलो फल 'श्रीमद्भागवत' हो। भागवत केवल एउटा ग्रन्थ मात्र नभएर भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको प्राणतत्व हो। यो अध्यायले सत्सङ्गको महिमालाई जोड दिँदै भन्दछ कि अनेक जन्मको पुण्यपछि मात्र सत्सङ्ग प्राप्त हुन्छ, जसले अज्ञानरूपी अन्धकारलाई चिरेर विवेकको ढोका खोल्छ। अन्त्यमा, नारदजी र सनकादि कुमारहरू बीचको संवादले यो स्पष्ट पार्छ कि श्रीमद्भागवतको ध्वनिले मात्रै कलियुगका दोषहरू नष्ट हुन सक्छन् र भक्तिको पुनःस्थापना सम्भव छ। यो अध्यायले भक्तको दुःख मेटाउन भगवान् र सन्तहरू सधैँ तत्पर रहन्छन् भन्ने विश्वास दिलाउँछ।
No comments:
Post a Comment