श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – द्व्यशीतितमोऽध्यायः
शुक उवाच–
अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः ।
सूर्योपरागः सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम द्वारकामा बसिरहेका समयमा एक पटक कल्पको अन्त्यमा जस्तै गरी अत्यन्त ठुलो सूर्यग्रहण लाग्यो ।।१।।
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वतः ।
समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! मानिसहरूलाई त्यस ग्रहणको बारेमा ज्योतिषीहरूमार्फत पहिले नै थाहा भइसकेको थियो; त्यसैले सबै जना आफ्नो कल्याण र पुण्य प्राप्त गर्ने इच्छाले कुरुक्षेत्रको 'समन्तपञ्चक' भनिने तीर्थमा आए ।।२।।
निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् रामः शस्त्रभृतां वरः ।
नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः समन्तपञ्चक त्यो क्षेत्र हो जहाँ शस्त्रधारीहरूमध्ये श्रेष्ठ परशुरामले पृथ्वीलाई क्षत्रियविहीन बनाउने क्रममा मारिएका राजाहरूको रगतको भेलबाट पाँचवटा ठुला कुण्डहरू बनाउनुभएको थियो ।।३।।
ईजे च भगवान्रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा ।
लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् परशुराम कर्मको बन्धनबाट सर्वथा मुक्त हुनुहुन्थ्यो र उहाँ सर्वसमर्थ हुनुहुन्थ्यो, तापनि सर्वसाधारणलाई धर्मको शिक्षा दिनका लागि उहाँले त्यहाँ धेरै यज्ञहरू गर्नुभयो ।।४।।
महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारतीः प्रजाः ।
वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादयः ॥ ५ ॥
ययुर्भारत तत्क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णवः ।
गदप्रद्युम्नसाम्बाद्याः सुचन्द्रशुकसारणैः ॥ ६
॥
आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः ।
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवैः ॥ ७ ॥
गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभिः ।
व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी ! यस महान् तीर्थयात्राको अवसरमा आफ्ना पापहरू पखाल्नका लागि भारतवर्षका धेरै प्रजा त्यहाँ आएका थिए । जसमा अक्रूर, वसुदेव, उग्रसेन र अन्य यदुवंशीहरू जस्तै– गद, प्रद्युम्न, साम्ब आदि पनि कुरुक्षेत्र आएका थिए । द्वारकाको रक्षाका लागि सुचन्द्र, शुक, सारण र प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्ध द्वारकामै बसे भने सेनापति कृतवर्मा तीर्थयात्रीहरूको रक्षकका रूपमा साथै आएका थिए । यदुवंशीहरू स्वभावैले तेजस्वी थिए, त्यसमाथि उनीहरूले लगाएका सुनका माला, दिव्य वस्त्र र कवचका कारण उनीहरूको शोभा अझ चम्किएको थियो । देवताका विमान जस्ता चम्किला रथ, तीव्र गतिमा दौडने घोडा, मेघ जस्तै विशाल र गर्जने हात्ती अनि विद्याधर जस्ता कान्तिमान् पुरुषहरूका कारण तीर्थयात्राको बाटो अत्यन्त सुशोभित देखिन्थ्यो ।।५–८।।
दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः कलत्रैः खेचरा इव ।
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः ॥ ९ ॥
ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णयः ॥ १० ॥
ददुः स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ।
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥ ११ ॥
भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ।
तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्संबन्धिनो नृपान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य माला र वस्त्र धारण गरेका तथा आफ्ना पत्नीहरूसहित शोभित ती भाग्यमानी यादवहरू आकाशचारी देवता झैँ देखिन्थे । तीर्थमा पुगेर उनीहरूले एकाग्र मनले स्नान गरे र ग्रहणको उपवास बसे । त्यसपछि उनीहरूले ब्राह्मणहरूलाई वस्त्र, माला र स्वर्णका गहनाले सुसज्जित गाईहरू दान गरे । ग्रहण समाप्त भएपछि यदुवंशीहरूले परशुरामद्वारा निर्मित कुण्डहरूमा विधिपूर्वक पुनः स्नान गरे र "श्रीकृष्णमा हाम्रो भक्ति अटुट रहोस्" भन्ने कामनाका साथ श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई उत्तम अन्न दान गरे । श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्यदेव मान्ने यदुवंशीहरूले ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर स्वयं भोजन गरे र वृक्षको शीतल छायामा विश्राम गरे । त्यही क्रममा उनीहरूले त्यहाँ आएका आफ्ना मित्र तथा नातागोता पर्ने राजाहरूलाई देखे ।।९–१२।।
मत्स्योशीनरकौसल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् ।
काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १३ ॥
अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप ।
नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यहाँ मत्स्य, उशीनर, कोसल, विदर्भ, कुरु, सृञ्जय, कम्बोज, केकय, मद्र, कुन्ती, आनर्त र केरल लगायत देशका सयौँ राजाहरू आएका थिए । त्यसैगरी, यदुवंशीहरूका परम हितैषी नन्दबाबा आदि गोपहरू र लामो समयदेखि भगवान्को दर्शनका लागि व्याकुल गोपीहरू पनि त्यहाँ आएका थिए ।।१३–१४।।
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा
प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः ।
आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला
हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः एकअर्कालाई देख्दा भएको अत्यधिक हर्षका कारण उनीहरूको हृदय र मुखकमल प्रफुल्लित भए । गाढ आलिङ्गन गर्दा हर्षका आँसु बग्न थाले, शरीर रोमाञ्चित भयो र गला अवरुद्ध भएकाले बोल्न समेत नसकी उनीहरू परमानन्दमा मग्न भए ।।१५।।
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद
स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे ।
स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान्
निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महिलाहरूले पनि एकअर्कालाई देखेर प्रेमपूर्वक मधुर मुस्कान र निर्मल कटाक्षका साथ स्वागत गरे । उनीहरूका आँखा प्रेमको आँसुले भरिएका थिए । उनीहरूले एकअर्काको हात समातेर कुङ्कुमको लेप लगाइएका स्तनमा स्तन जोडेर गाढ आलिङ्गन गरे ।।१६।।
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः ।
स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सानाहरूले ठुलालाई अभिवादन गरे र ठुलाबाट आशीर्वाद पाए । सबैले एकअर्कालाई स्वागत गर्दै कुशलमङ्गल सोधे र आपसमा श्रीकृष्णकै लीलाका बारेमा चर्चा गर्न थाले ।।१७।।
पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि ।
भ्रातृपत्नीनर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले पनि त्यहाँ आएका आफ्ना दाजुभाइ, दिदीबहिनी, उनीहरूका छोराछोरी, मातापिता, भ्रातृपत्नी र भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर तथा उनीहरूसँग कुराकानी गरेर आफ्ना विगतका सबै दुःखहरू बिर्सिइन् ।।१८।।
कुन्त्युवाच–
आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् ।
यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले भनिन्– हे दाजु (वसुदेव) ! म आफूलाई ठुलो अभागी ठान्दछु, किनकि तपाईँहरू जस्ता सज्जनले पनि विपत्तिका समयमा मेरो समाचारसम्म सोध्नुभएन वा मलाई सम्झनुभएन ।।१९।।
सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि ।
नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको भाग्य प्रतिकूल हुन्छ, उसलाई आफ्ना मित्र, आफन्त, छोरा, दाजुभाइ र मातापिताले समेत बिर्सिदा रहेछन् ।।२०।।
वसुदेव उवाच–
ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले भन्नुभयो– हे दिदी ! हामीलाई दोष नदिनुहोस्, किनकि मानिस त भाग्यको हातको खेलौना मात्र हो । यो संसार ईश्वरकै वशमा छ, उहाँले जे गराउनुहुन्छ, जीवले त्यही गर्दछ ।।२१।।
कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् ।
एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे बहिनी ! हामी पनि कंसबाट प्रताडित भएर विभिन्न दिशामा भौँतारिएका थियौँ । अहिले भाग्यवश पुनः आफ्नो स्थानमा स्थापित हुन सकेका छौँ ।।२२।।
शुक उवाच–
वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपाः ।
आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! वसुदेव र उग्रसेन आदि यदुवंशीहरूद्वारा सत्कृत ती राजाहरू श्रीकृष्णको दर्शन पाएका कारण परमानन्दमा मग्न थिए ।।२३।।
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सृञ्जयो विदुरः कृपः ॥ २४ ॥
कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् ।
पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराट् ॥ २५ ॥
दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ ।
युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः ॥ २६ ॥
राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः ।
श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! भीष्म, द्रोणाचार्य, धृतराष्ट्र, छोराहरूसहितकी गान्धारी, पत्नीसहित पाण्डवहरू, कुन्ती, सृञ्जय, विदुर, कृपाचार्य, कुन्तीभोज, विराट, भीष्मक, नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपद, शल्य, काशिराजसहितका धृष्टकेतु, दमघोष, विशालाक्ष, मिथिलानरेश, मद्रराज, केकयराज, युधामन्यु, सुशर्मा र बाह्लिक आदि राजाहरू जो युधिष्ठिरका पक्षधर थिए, उनीहरू सबै लक्ष्मीको निवासस्थान भगवान् श्रीकृष्णको श्रीविग्रह देखेर विस्मित भए ।।२४–२७।।
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणाः ।
प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलराम र श्रीकृष्णबाट यथोचित सम्मान पाएका ती राजाहरूले हर्षित हुँदै श्रीकृष्णको आश्रयमा रहेका यदुवंशीहरूको प्रशंसा गर्न थाले ।।२८।।
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह ।
यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– अहो भोजराज (उग्रसेन) ! यस संसारमा मानिस भएर जन्मिनुको सार्थकता तपाईँहरूमा छ, किनकि तपाईँहरूले ठुलाठुला योगीहरूका लागि पनि दुर्लभ हुनुभएका श्रीकृष्णलाई बारम्बार देख्न पाइरहनुभएको छ ।।२९।।
यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति
पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् ।
भूः कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म
स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वेदद्वारा स्तुति गरिएको जसको यश, जसको चरण धोएको जल (गङ्गा) र जसको वाणी (शास्त्र) ले यस जगत्लाई पवित्र बनाइरहेको छ; समयको प्रभावले सौभाग्य नष्ट भइसकेको यो पृथ्वी पनि जसको चरणकमलको स्पर्शबाट प्राप्त शक्तिले हाम्रा समस्त कामनाहरू पूर्ण गरिरहेकी छिन् ।।३०।।
तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प
शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः ।
येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां वः
स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थाश्रममा रहेका तपाईँहरूका घरमा स्वयम् भगवान् विष्णु विराजमान हुनुहुन्छ, जसको दर्शनले स्वर्ग र मोक्षको इच्छा समेत समाप्त हुन्छ । उहाँसँगै बस्ने, सुत्ने, खाने र उहाँसँग वैवाहिक तथा पारिवारिक सम्बन्ध हुनु तपाईँहरूको परम सौभाग्य हो ।।३१।।
शुक उवाच–
नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् ।
तत्रागमद् वृतो गोपैरनःस्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! श्रीकृष्ण आदि यदुवंशीहरू कुरुक्षेत्रमा आएको थाहा पाएर नन्दबाबा पनि गोपहरूलाई साथमा लिएर र गाडामा आवश्यक सामानहरू राखेर दर्शनका लागि त्यहाँ आउनुभयो ।।३२।।
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः ।
परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँलाई देखेर यदुवंशीहरू शरीरमा प्राण आए झैँ गरी खुसीले उठे र लामो समयको विछोडपछि भेटिएका नन्दबाबालाई गाढ आलिङ्गन गरे ।।३३।।
वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविह्वलः ।
स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले पनि कंसले दिएको दुःख र कृष्णलाई गोकुलमा छोड्नुपरेको तीतो अनुभव सम्झिँदै नन्दबाबालाई प्रेमपूर्वक अँगालो हाल्नुभयो ।।३४।।
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च ।
न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन ! श्रीकृष्ण र बलरामले पनि आफ्ना नन्द-यशोदा मातापितालाई ढोगेर आलिङ्गन गर्नुभयो । प्रेमले गर्दा गला अवरुद्ध भएकाले उहाँहरू केही बोल्न सक्नुभएन ।।३५।।
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च ।
शोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः परम सौभाग्यवती यशोदाले आफ्ना दुवै छोरालाई काखमा राखेर आलिङ्गन गरिन् र आफ्ना सारा दुःखहरू बिर्सिइन् ।।३६।।
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् ।
स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतुः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणी र देवकीले पनि व्रजेश्वरी यशोदालाई अँगालो हाले र उनीहरूले व्रजमा रहँदा देखाएको मित्रता र उपकार सम्झिएर आँसु झार्दै भन्न थाले ।।३७।।
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि ।
अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्रजेश्वरी यशोदा ! तपाईँहरूको त्यो अनुपम मित्रता र गुण कसले बिर्सन सक्छ र? इन्द्रको ऐश्वर्य प्राप्त गरे पनि तपाईँहरूको उपकारको बदला तिर्न सकिँदैन ।।३८।।
एतावदृष्टपितरौ युवयोः स्म पित्रोः
सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि ।
प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो
र्न्यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी ! जसले आफ्ना जन्मदिने मातापितालाई देखेका समेत थिएनन्, ती श्रीकृष्ण र बलरामलाई तपाईँहरूले परेलाले आँखाको रक्षा गरे झैँ प्रेमपूर्वक पालनपोषण गर्नुभयो । तपाईँहरू जस्ता सज्जनका लागि आफ्नो र अर्को भन्ने भेदभाव हुँदो रहेनछ ।।३९।।
श्रीशुक उवाच–
गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं
यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।
दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा
स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! श्रीकृष्णको दर्शन पाउँदा आँखाका परेला बनाउने विधातालाई धिक्कार्ने गोपीहरूले लामो समयपछि आफ्ना प्राणप्रियलाई पाउँदा आँखाकै माध्यमबाट उहाँलाई हृदयमा स्थापित गरेर आलिङ्गन गरे र ठुला योगीहरूलाई पनि दुर्लभ हुने तन्मयता प्राप्त गरे ।।४०।।
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः ।
आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन् इदमब्रवीत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले ती गोपीहरूको अवस्था देखेर एकान्तमा उनीहरूका नजिक गई कुशलमङ्गल सोध्नुभयो र मुस्कुराउँदै भन्नुभयो– ।।४१।।
अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्षया ।
गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतसः ॥ ४२ ॥
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया ।
नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू ! आफ्ना नातेदारहरूको हितका लागि र शत्रुहरूको विनाशका लागि हामी टाढा जाँदा र धेरै समयसम्म नआउँदा कतै तिमीहरूले हामीलाई अकृतज्ञ सम्झेर बिर्सियौ कि? वास्तवमा भगवान्ले नै प्राणीहरूलाई मिलन र विछोड गराउनुहुन्छ ।।४२–४३।।
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च ।
संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वायुले बादल, तृण, कपास र धुलोलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ र पुनः छरिदिन्छ, त्यसरी नै सृष्टिकर्ताले प्राणीहरूको संयोग र वियोग गराउनुहुन्छ ।।४४।।
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।
दिष्ट्या यदासीतन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः मप्रतिको भक्तिले नै जीवलाई मोक्ष प्राप्त हुन्छ । सौभाग्यवश तिमीहरूले मप्रति जुन प्रेम भाव राखेका छौ, त्यसैले तिमीहरूलाई म सम्म पुर्याउनेछ ।।४५।।
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः ।
भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू ! जसरी पञ्चमहाभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) सबै भौतिक वस्तुहरूमा व्याप्त छन्, त्यसरी नै म पनि सबै प्राणीहरूको आदि, अन्त्य, भित्र र बाहिर सर्वत्र व्याप्त छु ।।४६।।
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः । उ
भयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै यी भौतिक शरीरहरू र यसभित्र रहने जीवात्मा दुवै म अविनाशी र परम तत्त्वमा नै आश्रित छन् भन्ने कुरा बुझ ।।४७।।
श्रीशुक उवाच–
अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः ।
तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– यसरी भगवान् श्रीकृष्णबाट अध्यात्म शिक्षा पाएपछि गोपीहरूको अज्ञान र देहाध्यास नष्ट भयो र उनीहरूले भगवान्को वास्तविक स्वरूपलाई प्राप्त गरे ।।४८।।
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं
योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं
जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूले भने– हे कमलनाभ ! महान् योगीहरूले हृदयमा ध्यान गर्ने र संसाररूपी कुवामा खसेकाहरूका लागि एक मात्र सहारा तपाईँको चरणकमल नै हो । हामी घरव्यवहारमा फसेकाहरूको मनमा पनि तपाईँको त्यो चरणकमल सधैँ विराजमान रहोस् ।।४९।।
आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः ।
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवैः ॥ ७ ॥
गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभिः ।
व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी ! यस महान् तीर्थयात्राको अवसरमा आफ्ना पापहरू पखाल्नका लागि भारतवर्षका धेरै प्रजा त्यहाँ आएका थिए । जसमा अक्रूर, वसुदेव, उग्रसेन र अन्य यदुवंशीहरू जस्तै– गद, प्रद्युम्न, साम्ब आदि पनि कुरुक्षेत्र आएका थिए । द्वारकाको रक्षाका लागि सुचन्द्र, शुक, सारण र प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्ध द्वारकामै बसे भने सेनापति कृतवर्मा तीर्थयात्रीहरूको रक्षकका रूपमा साथै आएका थिए । यदुवंशीहरू स्वभावैले तेजस्वी थिए, त्यसमाथि उनीहरूले लगाएका सुनका माला, दिव्य वस्त्र र कवचका कारण उनीहरूको शोभा अझ चम्किएको थियो । देवताका विमान जस्ता चम्किला रथ, तीव्र गतिमा दौडने घोडा, मेघ जस्तै विशाल र गर्जने हात्ती अनि विद्याधर जस्ता कान्तिमान् पुरुषहरूका कारण तीर्थयात्राको बाटो अत्यन्त सुशोभित देखिन्थ्यो ।।५–८।।
दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः कलत्रैः खेचरा इव ।
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः ॥ ९ ॥
ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णयः ॥ १० ॥
ददुः स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ।
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥ ११ ॥
भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ।
तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्संबन्धिनो नृपान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य माला र वस्त्र धारण गरेका तथा आफ्ना पत्नीहरूसहित शोभित ती भाग्यमानी यादवहरू आकाशचारी देवता झैँ देखिन्थे । तीर्थमा पुगेर उनीहरूले एकाग्र मनले स्नान गरे र ग्रहणको उपवास बसे । त्यसपछि उनीहरूले ब्राह्मणहरूलाई वस्त्र, माला र स्वर्णका गहनाले सुसज्जित गाईहरू दान गरे । ग्रहण समाप्त भएपछि यदुवंशीहरूले परशुरामद्वारा निर्मित कुण्डहरूमा विधिपूर्वक पुनः स्नान गरे र "श्रीकृष्णमा हाम्रो भक्ति अटुट रहोस्" भन्ने कामनाका साथ श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई उत्तम अन्न दान गरे । श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्यदेव मान्ने यदुवंशीहरूले ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर स्वयं भोजन गरे र वृक्षको शीतल छायामा विश्राम गरे । त्यही क्रममा उनीहरूले त्यहाँ आएका आफ्ना मित्र तथा नातागोता पर्ने राजाहरूलाई देखे ।।९–१२।।
मत्स्योशीनरकौसल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् ।
काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १३ ॥
अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप ।
नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यहाँ मत्स्य, उशीनर, कोसल, विदर्भ, कुरु, सृञ्जय, कम्बोज, केकय, मद्र, कुन्ती, आनर्त र केरल लगायत देशका सयौँ राजाहरू आएका थिए । त्यसैगरी, यदुवंशीहरूका परम हितैषी नन्दबाबा आदि गोपहरू र लामो समयदेखि भगवान्को दर्शनका लागि व्याकुल गोपीहरू पनि त्यहाँ आएका थिए ।।१३–१४।।
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा
प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः ।
आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला
हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः एकअर्कालाई देख्दा भएको अत्यधिक हर्षका कारण उनीहरूको हृदय र मुखकमल प्रफुल्लित भए । गाढ आलिङ्गन गर्दा हर्षका आँसु बग्न थाले, शरीर रोमाञ्चित भयो र गला अवरुद्ध भएकाले बोल्न समेत नसकी उनीहरू परमानन्दमा मग्न भए ।।१५।।
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद
स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे ।
स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान्
निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महिलाहरूले पनि एकअर्कालाई देखेर प्रेमपूर्वक मधुर मुस्कान र निर्मल कटाक्षका साथ स्वागत गरे । उनीहरूका आँखा प्रेमको आँसुले भरिएका थिए । उनीहरूले एकअर्काको हात समातेर कुङ्कुमको लेप लगाइएका स्तनमा स्तन जोडेर गाढ आलिङ्गन गरे ।।१६।।
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः ।
स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सानाहरूले ठुलालाई अभिवादन गरे र ठुलाबाट आशीर्वाद पाए । सबैले एकअर्कालाई स्वागत गर्दै कुशलमङ्गल सोधे र आपसमा श्रीकृष्णकै लीलाका बारेमा चर्चा गर्न थाले ।।१७।।
पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि ।
भ्रातृपत्नीनर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले पनि त्यहाँ आएका आफ्ना दाजुभाइ, दिदीबहिनी, उनीहरूका छोराछोरी, मातापिता, भ्रातृपत्नी र भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर तथा उनीहरूसँग कुराकानी गरेर आफ्ना विगतका सबै दुःखहरू बिर्सिइन् ।।१८।।
कुन्त्युवाच–
आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् ।
यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले भनिन्– हे दाजु (वसुदेव) ! म आफूलाई ठुलो अभागी ठान्दछु, किनकि तपाईँहरू जस्ता सज्जनले पनि विपत्तिका समयमा मेरो समाचारसम्म सोध्नुभएन वा मलाई सम्झनुभएन ।।१९।।
सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि ।
नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको भाग्य प्रतिकूल हुन्छ, उसलाई आफ्ना मित्र, आफन्त, छोरा, दाजुभाइ र मातापिताले समेत बिर्सिदा रहेछन् ।।२०।।
वसुदेव उवाच–
ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले भन्नुभयो– हे दिदी ! हामीलाई दोष नदिनुहोस्, किनकि मानिस त भाग्यको हातको खेलौना मात्र हो । यो संसार ईश्वरकै वशमा छ, उहाँले जे गराउनुहुन्छ, जीवले त्यही गर्दछ ।।२१।।
कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् ।
एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे बहिनी ! हामी पनि कंसबाट प्रताडित भएर विभिन्न दिशामा भौँतारिएका थियौँ । अहिले भाग्यवश पुनः आफ्नो स्थानमा स्थापित हुन सकेका छौँ ।।२२।।
शुक उवाच–
वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपाः ।
आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! वसुदेव र उग्रसेन आदि यदुवंशीहरूद्वारा सत्कृत ती राजाहरू श्रीकृष्णको दर्शन पाएका कारण परमानन्दमा मग्न थिए ।।२३।।
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सृञ्जयो विदुरः कृपः ॥ २४ ॥
कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् ।
पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराट् ॥ २५ ॥
दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ ।
युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः ॥ २६ ॥
राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः ।
श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! भीष्म, द्रोणाचार्य, धृतराष्ट्र, छोराहरूसहितकी गान्धारी, पत्नीसहित पाण्डवहरू, कुन्ती, सृञ्जय, विदुर, कृपाचार्य, कुन्तीभोज, विराट, भीष्मक, नग्नजित्, पुरुजित्, द्रुपद, शल्य, काशिराजसहितका धृष्टकेतु, दमघोष, विशालाक्ष, मिथिलानरेश, मद्रराज, केकयराज, युधामन्यु, सुशर्मा र बाह्लिक आदि राजाहरू जो युधिष्ठिरका पक्षधर थिए, उनीहरू सबै लक्ष्मीको निवासस्थान भगवान् श्रीकृष्णको श्रीविग्रह देखेर विस्मित भए ।।२४–२७।।
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणाः ।
प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलराम र श्रीकृष्णबाट यथोचित सम्मान पाएका ती राजाहरूले हर्षित हुँदै श्रीकृष्णको आश्रयमा रहेका यदुवंशीहरूको प्रशंसा गर्न थाले ।।२८।।
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह ।
यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– अहो भोजराज (उग्रसेन) ! यस संसारमा मानिस भएर जन्मिनुको सार्थकता तपाईँहरूमा छ, किनकि तपाईँहरूले ठुलाठुला योगीहरूका लागि पनि दुर्लभ हुनुभएका श्रीकृष्णलाई बारम्बार देख्न पाइरहनुभएको छ ।।२९।।
यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति
पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् ।
भूः कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म
स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वेदद्वारा स्तुति गरिएको जसको यश, जसको चरण धोएको जल (गङ्गा) र जसको वाणी (शास्त्र) ले यस जगत्लाई पवित्र बनाइरहेको छ; समयको प्रभावले सौभाग्य नष्ट भइसकेको यो पृथ्वी पनि जसको चरणकमलको स्पर्शबाट प्राप्त शक्तिले हाम्रा समस्त कामनाहरू पूर्ण गरिरहेकी छिन् ।।३०।।
तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प
शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः ।
येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां वः
स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थाश्रममा रहेका तपाईँहरूका घरमा स्वयम् भगवान् विष्णु विराजमान हुनुहुन्छ, जसको दर्शनले स्वर्ग र मोक्षको इच्छा समेत समाप्त हुन्छ । उहाँसँगै बस्ने, सुत्ने, खाने र उहाँसँग वैवाहिक तथा पारिवारिक सम्बन्ध हुनु तपाईँहरूको परम सौभाग्य हो ।।३१।।
शुक उवाच–
नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् ।
तत्रागमद् वृतो गोपैरनःस्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! श्रीकृष्ण आदि यदुवंशीहरू कुरुक्षेत्रमा आएको थाहा पाएर नन्दबाबा पनि गोपहरूलाई साथमा लिएर र गाडामा आवश्यक सामानहरू राखेर दर्शनका लागि त्यहाँ आउनुभयो ।।३२।।
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः ।
परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँलाई देखेर यदुवंशीहरू शरीरमा प्राण आए झैँ गरी खुसीले उठे र लामो समयको विछोडपछि भेटिएका नन्दबाबालाई गाढ आलिङ्गन गरे ।।३३।।
वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविह्वलः ।
स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले पनि कंसले दिएको दुःख र कृष्णलाई गोकुलमा छोड्नुपरेको तीतो अनुभव सम्झिँदै नन्दबाबालाई प्रेमपूर्वक अँगालो हाल्नुभयो ।।३४।।
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च ।
न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन ! श्रीकृष्ण र बलरामले पनि आफ्ना नन्द-यशोदा मातापितालाई ढोगेर आलिङ्गन गर्नुभयो । प्रेमले गर्दा गला अवरुद्ध भएकाले उहाँहरू केही बोल्न सक्नुभएन ।।३५।।
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च ।
शोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः परम सौभाग्यवती यशोदाले आफ्ना दुवै छोरालाई काखमा राखेर आलिङ्गन गरिन् र आफ्ना सारा दुःखहरू बिर्सिइन् ।।३६।।
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् ।
स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतुः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणी र देवकीले पनि व्रजेश्वरी यशोदालाई अँगालो हाले र उनीहरूले व्रजमा रहँदा देखाएको मित्रता र उपकार सम्झिएर आँसु झार्दै भन्न थाले ।।३७।।
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि ।
अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्रजेश्वरी यशोदा ! तपाईँहरूको त्यो अनुपम मित्रता र गुण कसले बिर्सन सक्छ र? इन्द्रको ऐश्वर्य प्राप्त गरे पनि तपाईँहरूको उपकारको बदला तिर्न सकिँदैन ।।३८।।
एतावदृष्टपितरौ युवयोः स्म पित्रोः
सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि ।
प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो
र्न्यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी ! जसले आफ्ना जन्मदिने मातापितालाई देखेका समेत थिएनन्, ती श्रीकृष्ण र बलरामलाई तपाईँहरूले परेलाले आँखाको रक्षा गरे झैँ प्रेमपूर्वक पालनपोषण गर्नुभयो । तपाईँहरू जस्ता सज्जनका लागि आफ्नो र अर्को भन्ने भेदभाव हुँदो रहेनछ ।।३९।।
श्रीशुक उवाच–
गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं
यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।
दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा
स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! श्रीकृष्णको दर्शन पाउँदा आँखाका परेला बनाउने विधातालाई धिक्कार्ने गोपीहरूले लामो समयपछि आफ्ना प्राणप्रियलाई पाउँदा आँखाकै माध्यमबाट उहाँलाई हृदयमा स्थापित गरेर आलिङ्गन गरे र ठुला योगीहरूलाई पनि दुर्लभ हुने तन्मयता प्राप्त गरे ।।४०।।
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः ।
आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन् इदमब्रवीत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले ती गोपीहरूको अवस्था देखेर एकान्तमा उनीहरूका नजिक गई कुशलमङ्गल सोध्नुभयो र मुस्कुराउँदै भन्नुभयो– ।।४१।।
अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्षया ।
गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतसः ॥ ४२ ॥
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया ।
नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू ! आफ्ना नातेदारहरूको हितका लागि र शत्रुहरूको विनाशका लागि हामी टाढा जाँदा र धेरै समयसम्म नआउँदा कतै तिमीहरूले हामीलाई अकृतज्ञ सम्झेर बिर्सियौ कि? वास्तवमा भगवान्ले नै प्राणीहरूलाई मिलन र विछोड गराउनुहुन्छ ।।४२–४३।।
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च ।
संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वायुले बादल, तृण, कपास र धुलोलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ र पुनः छरिदिन्छ, त्यसरी नै सृष्टिकर्ताले प्राणीहरूको संयोग र वियोग गराउनुहुन्छ ।।४४।।
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।
दिष्ट्या यदासीतन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः मप्रतिको भक्तिले नै जीवलाई मोक्ष प्राप्त हुन्छ । सौभाग्यवश तिमीहरूले मप्रति जुन प्रेम भाव राखेका छौ, त्यसैले तिमीहरूलाई म सम्म पुर्याउनेछ ।।४५।।
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः ।
भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू ! जसरी पञ्चमहाभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) सबै भौतिक वस्तुहरूमा व्याप्त छन्, त्यसरी नै म पनि सबै प्राणीहरूको आदि, अन्त्य, भित्र र बाहिर सर्वत्र व्याप्त छु ।।४६।।
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः । उ
भयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै यी भौतिक शरीरहरू र यसभित्र रहने जीवात्मा दुवै म अविनाशी र परम तत्त्वमा नै आश्रित छन् भन्ने कुरा बुझ ।।४७।।
श्रीशुक उवाच–
अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः ।
तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ– यसरी भगवान् श्रीकृष्णबाट अध्यात्म शिक्षा पाएपछि गोपीहरूको अज्ञान र देहाध्यास नष्ट भयो र उनीहरूले भगवान्को वास्तविक स्वरूपलाई प्राप्त गरे ।।४८।।
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं
योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं
जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूले भने– हे कमलनाभ ! महान् योगीहरूले हृदयमा ध्यान गर्ने र संसाररूपी कुवामा खसेकाहरूका लागि एक मात्र सहारा तपाईँको चरणकमल नै हो । हामी घरव्यवहारमा फसेकाहरूको मनमा पनि तपाईँको त्यो चरणकमल सधैँ विराजमान रहोस् ।।४९।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वृष्णीगोपसङ्गमो
नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ८२ औँ अध्यायमा कुरुक्षेत्रमा भएको यदुवंशी र व्रजवासीहरूको पुनर्मिलनको अत्यन्त मर्मस्पर्शी वर्णन गरिएको छ । द्वारकामा बसिरहेका श्रीकृष्ण र बलराम सूर्यग्रहणको पावन अवसरमा कुरुक्षेत्रमा स्नान र दानका लागि पुग्नुहुन्छ । सोही समयमा भारतवर्षका विभिन्न राज्यका राजाहरू, पाण्डवहरू र विशेष गरी नन्दबाबाको नेतृत्वमा गोकुलका गोप-गोपीहरू पनि त्यहाँ आइपुग्छन् । धेरै वर्षको विछोडपछि भएको यो भेटघाट अत्यन्त भावनात्मक छ । वसुदेव र नन्दबाबाको गला अवरुद्ध हुने गरी भएको आलिङ्गन, देवकी र रोहिणीले यशोदाप्रति व्यक्त गरेको कृतज्ञता र श्रीकृष्णलाई देखेर गोपीहरूले अनुभव गरेको परमानन्द यस कथाको मुख्य पक्ष हो ।
यस अध्यायमा कुन्तीले आफ्ना दाजुभाइहरूसँग विगतका दुःखहरू साटेकी छिन् भने राजाहरूले यदुवंशीहरूको भाग्यको प्रशंसा गरेका छन् । श्रीकृष्ण र बलरामले आफ्ना नन्द-यशोदा मातापिताको चरणमा परेर उनीहरूले बाल्यकालमा गरेको पालनपोषणप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुहुन्छ । गोपीहरू, जो श्रीकृष्णको विरहमा तड्पिरहेका थिए, उनीहरूले आँखाको बाटोबाट श्रीकृष्णलाई हृदयमा सजाउँछन् । भगवान् श्रीकृष्णले गोपीहरूलाई एकान्तमा भेटेर उनीहरूको प्रेमको कदर गर्दै आध्यात्मिक ज्ञानको उपदेश दिनुहुन्छ । उहाँले संसारको संयोग र वियोगलाई वायुले बादल उडाए जस्तै क्षणभङ्गुर बताउनुहुन्छ । अन्त्यमा, गोपीहरूले भगवान्को चरणकमलमा आफ्नो मन सधैँ स्थिर रहोस् भनी प्रार्थना गर्छन् र यसरी यो अध्यायले भक्त र भगवान्को अटुट सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले द्वैत र अद्वैत दर्शनको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गरेको छ । एकातिर भक्त र भगवान्बीचको लौकिक प्रेम र भावनाको पराकाष्ठा देखिन्छ भने अर्कातिर श्रीकृष्णले गोपीहरूलाई दिएको 'अध्यात्म शिक्षा' ले आत्मज्ञानको महत्त्व दर्शाउँछ । भगवान् श्रीकृष्णले पञ्चमहाभूतको उदाहरण दिँदै आफूलाई सर्वव्यापी परमात्माका रूपमा चिनाउनुभएको छ । यसले जीव, जगत् र ब्रह्मको एकत्वलाई पुष्टि गर्दछ । संसारमा हुने मिलन र विछोड प्रारब्ध र कालको अधीनमा छ भन्ने कुरा वायु र तृणको दृष्टान्तबाट स्पष्ट पारिएको छ । गोपीहरूको भक्ति केवल भावनात्मक मात्र नभई 'अगाध बोध' अर्थात् गहिरो आध्यात्मिक चेतनामा रूपान्तरण हुनु नै यसको दार्शनिक निष्कर्ष हो ।
No comments:
Post a Comment