श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - तृतीयोऽध्यायः
(विविधदेवतोपासना–भक्तियोगयोः वर्णनम्)
एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद् भवान् मम ।
नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषीणाम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो — हे राजन्! मर्न लागेका मानिसले के गर्नुपर्दछ भनेर तपाईंले मलाई जुन प्रश्न सोध्नुभएको थियो, त्यसका बारेमा मैले उत्तर दिएँ ।। १ ।।
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणस्पतिम् ।
इन्द्रं इन्द्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले ब्रह्मतेजको इच्छा गर्दछन्, उनले बृहस्पतिको; जसलाई इन्द्रियको विशेष शक्ति प्राप्त गर्ने कामना छ, उनले इन्द्रको र जसलाई सन्तानको इच्छा छ, उनले प्रजापतिहरूको उपासना गर्नुपर्दछ ।। २ ।।
देवीं मायां तु श्रीकामः तेजस्कामो विभावसुम् ।
वसुकामो वसून् रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई लक्ष्मीको चाहना छ, उनले मायादेवीको; जसले तेजको इच्छा राख्दछ, उनले अग्निको; जसले धनको इच्छा राख्दछ, उनले वसुहरूको र जो प्रभावशाली पुरुष वीरताको इच्छा राख्दछ, उसले रुद्रको उपासना गर्नुपर्दछ ।। ३ ।।
अन्नाद्यकामस्तु अदितिं स्वर्गकामोऽदितेः सुतान् ।
विश्वान् देवान् राज्यकामः साध्यान् संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्नको इच्छा गर्नेले अदितिको, स्वर्गको इच्छा गर्नेले अदितिका छोरा देवताहरूको, राज्यको कामना गर्नेले विश्वेदेवको र जनतालाई आफ्नो वशमा राख्ने इच्छा गर्नेले साध्य देवताहरूको आराधना गर्नुपर्दछ ।। ४ ।।
आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् ।
प्रतिष्ठाकामः पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आयुको इच्छा हुनेले अश्विनीकुमारहरूको, पुष्टिको इच्छा हुनेले पृथ्वीको र प्रतिष्ठाको इच्छा हुनेले लोकमाता पृथ्वी र आकाशको सेवा गर्नुपर्दछ ।। ५ ।।
रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् ।
आधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सौन्दर्यको चाहना गर्नेले गन्धर्वको, पत्नीको चाहना गर्नेले उर्वशी र अप्सराको र सबैको स्वामी बन्ने चाहना राख्नेले ब्रह्माको आराधना गर्नुपर्दछ ।। ६ ।।
यज्ञं यजेत् यशस्कामः कोशकामः प्रचेतसम् ।
विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यशको इच्छा हुनेले यज्ञपुरुषको, कोष (खजाना) को इच्छा गर्नेले प्रचेता (वरुण) को, विद्या प्राप्तिका लागि भगवान् शङ्करको र पति–पत्नीबीच परस्पर प्रेम चाहनेले सती उमाको उपासना गर्नुपर्दछ ।। ७ ।।
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तुं तन्वन् पितॄन् यजेत् ।
रक्षाकामः पुण्यजनन् ओजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मोपार्जनका लागि उत्तमश्लोक विष्णुको, वंश रक्षाका लागि पितृहरूको, बाधाहरूबाट बच्नका लागि पुण्यजन (यक्ष) को र बलवान् हुनका लागि मरुद्गणको आराधना गर्नुपर्दछ ।। ८ ।।
राज्यकामो मनून् देवान् निर्ऋतिं त्वभिचरन् यजेत् ।
कामकामो यजेत्सोमं अकामः पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः राज्यका लागि मन्वन्तरका देवताहरूको, शत्रु नाशका लागि निऋतिको, भोगका लागि चन्द्रमाको र निष्कामता प्राप्तिका लागि परमपुरुष नारायणको भजन गर्नुपर्दछ ।। ९ ।।
अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ।
तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः चाहे निष्काम होस्, चाहे सर्वकाम होस् अथवा मोक्षको चाहना होस्— उदार बुद्धि भएका पुरुषले तीव्र भक्तियोगद्वारा श्रीपुरुषोत्तम भगवान्कै आराधना गर्नुपर्दछ ।। १० ।।
एतावानेव यजतां इह निःश्रेयसोदयः ।
भगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा विभिन्न देवताहरूको उपासना गर्नेहरूको पनि वास्तविक कल्याण तब मात्र हुन्छ, जब उनीहरूले भगवान्का प्रेमी भक्तहरूको सङ्गत गरेर भगवान्प्रति अचल प्रेम प्राप्त गर्दछन् ।। ११ ।।
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्रम्
आत्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्गः ।
कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः
को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता महात्माहरूको सङ्गतबाट भगवान्का लीला–कथाहरू सुनेपछि त्यो ज्ञान प्राप्त हुन्छ, जसले संसारका त्रिगुणात्मक विकार र काम–क्रोधादि तरङ्गलाई शान्त पार्दछ। यसबाट हृदय शुद्ध भई आत्मप्रसाद (आनन्द) मिल्दछ, इन्द्रियहरूमा आसक्ति रहँदैन र कैवल्य मोक्षको सर्वसम्मत मार्ग 'भक्तियोग' प्राप्त हुन्छ। यस्तो रसमय हरि–कथामा कुन चाहिँ आनन्दित पुरुषले प्रेम नगर्ला र? ।। १२ ।।
शौनक उवाच –
इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभः ।
किमन्यत् पृष्टवान् भूयो वैयासकिं ऋषिं कविम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो — हे सूतजी! भरतश्रेष्ठ राजा परीक्षितले शुकदेवजीबाट यस्तो कुरा सुनेपछि पुनः के सोध्नुभयो? शुकदेवजी त सर्वज्ञ हुनुहुन्थ्यो र मधुर वर्णन गर्न अत्यन्त सिपालु हुनुहुन्थ्यो ।। १३ ।।
एतद् शुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् ।
कथा हरिकथोदर्काः सतां स्युः सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान् सूतजी! हामीलाई यो कुरा सुन्ने ठूलो इच्छा छ। सन्त–महात्माहरूको सभामा जहाँ भगवान्कै चर्चा भइरहन्छ, त्यहाँ अवश्य पनि यस्ता दिव्य कथाहरू भए होलान्, ती सबै हामीलाई बताउनुहोस् ।। १४ ।।
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः ।
बालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः पाण्डुनन्दन महाराज परीक्षित भगवान्का परम भक्त थिए; उनले त बाल्यकालमा खेलौनासँग खेल्ने समयमा पनि भगवान् श्रीकृष्णकै लीलाहरूको अनुकरण गर्दथे भन्ने हामीले सुनेका छौँ ।। १५ ।।
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायणः ।
उरुगायगुणोदाराः सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का प्यारा शुकदेवजी पनि जन्मजात वासुदेवपरायण हुनुहुन्थ्यो। यस्ता महान् भक्त र सन्तहरूका बीचको समागममा अवश्य पनि भगवान् श्रीकृष्णका दिव्य गुणहरूकै बारेमा वार्तालाप भएको हुनुपर्दछ ।। १६ ।।
आयुर्हरति वै पुंसां उद्यन्नस्तं च यन्नसौ ।
तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्री सूर्यनारायणले उदाउँदा र अस्ताउँदा ती मानिसहरूको मात्र आयु व्यर्थमा क्षीण गराउनुहुन्छ, जसले आफ्नो समय भगवान्को चर्चा र गुणगानमा बिताउँदैनन्; तर जसको एक क्षण पनि हरि–कथामा बित्छ, उसको आयु सूर्यले हरण गर्न सक्दैनन् ।। १७ ।।
तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्युत ।
न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः के वृक्षहरू बाँचेका छैनन् र? के आरनको छालाको धौँकनीले सास फेर्दैन र? के गाउँघरका अन्य पशुहरूले मानिसले झैँ खाने, पिउने र सन्तान उत्पादन गर्ने कार्य गर्दैनन् र? (हरि–विमुख मानिसको जीवन पनि यस्तै निरर्थक छ) ।। १८ ।।
श्वविड्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः ।
न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको कानमा भगवान् गदाग्रज (श्रीकृष्ण) को लीला–कथा कहिल्यै परेको छैन, त्यस्तो मानिस कुकुर, गाउँको सुँगुर, ऊँट र गधा जस्तै प्रशंसित हुने 'नर–पशु' मात्र हो ।। १९ ।।
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये
न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य ।
जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत
न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! जसले भगवान्को वीरतापूर्ण कथा सुन्दैन, उसका ती कान सर्प वा मुसा बस्ने दुलो समान हुन्। जसले भगवान्को गुणगान गर्दैन, उसको जिब्रो भ्यागुतोको जिब्रो जस्तै निरर्थक 'ट्वारट्वार' गर्ने मात्र हो ।। २० ।।
भारः परं पट्टकिरीटजुष्टं
अप्युत्तमाङ्गं न नमेन मुकुंदम् ।
शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां
हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको शिर भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा झुक्दैन, त्यो रेशमी वस्त्र र मुकुटले सुसज्जित भए पनि शरीरका लागि भारी मात्र हो। जसका हातहरू भगवान्को सेवा–पूजामा लाग्दैनन्, ती हात सुनका कङ्कणले युक्त भए पनि मुर्दाका हात बराबर हुन् ।। २१ ।।
बर्हायिते ते नयने नराणां
लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये ।
पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ
क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान्का प्रतिमा वा तीर्थ आदिको दर्शन गर्दैन, उसका आँखा मयूरको प्वाँखमा भएका आँखा जस्तै निर्जीव हुन्। जो भगवान्को मन्दिर वा लीला–स्थलको यात्रा गर्दैन, उसका खुट्टा भएर पनि ती रूखका ठुटा बराबर हुन् ।। २२ ।।
जीवन् शवो भागवताङ्घ्रिरेणुं
न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु ।
श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः
श्वसन शवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान्का भक्तहरूको चरणको धुलो आफ्नो शिरमा लगाउँदैन, ऊ जीवित भए पनि लास समान हो। जसले भगवान्को चरणमा चढाएको तुलसीको सुगन्ध लिँदैन, उसले सास फेरे पनि ऊ प्राणरहित मुर्दा बराबर हो ।। २३ ।।
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद्गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैः ।
न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्षः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! भगवान्को मङ्गलमय नाम सुन्दा वा लिँदा पनि जसको मन पग्लँदैन, त्यसको हृदय फलाम जस्तै कठोर छ। भावुक हृदय भएकाहरूको त नाम सुन्नासाथ आँखामा आँसु र शरीरमा रोमाञ्च उत्पन्न हुन्छ ।। २४ ।।
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधानः ।
यदाह वैयासकिरात्मविद्या विशारदो नृपतिं साधु पृष्टः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय सूतजी! तपाईं त भागवतहरूमा प्रधान हुनुहुन्छ। आत्मविद्याका विज्ञ शुकदेवजीले राजा परीक्षितको प्रश्नमा जे उत्तर दिनुभएको थियो, त्यो मनलाई प्रसन्न बनाउने सम्वाद हामीलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस् ।। २५ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको द्वितीय स्कन्धको यो तेस्रो अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। यस अध्यायमा शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई विभिन्न कामनाका लागि कुन–कुन देवताको उपासना गर्नुपर्छ भन्ने कुरा बताउनुभएको छ। सुरुमा उहाँले भन्नुहुन्छ कि ब्रह्मतेज चाहनेले बृहस्पतिको र इन्द्रियको शक्ति चाहनेले इन्द्रको पूजा गर्नुपर्छ। धनको इच्छा राख्नेले वसुहरूको र वीरता चाहनेले रुद्रको सेवा गर्नुपर्छ। त्यस्तै, राज्य चाहनेले विश्वेदेव र आयु चाहनेले अश्विनीकुमारहरूको आराधना गर्नुपर्छ। सौन्दर्यका लागि गन्धर्व र पत्नीका लागि अप्सराहरूको पूजा गर्ने विधान छ। तर शुकदेवजीले एउटा अत्यन्तै गम्भीर र क्रान्तिकारी कुरा थप्नुभएको छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि मानिससँग चाहे हजारौँ कामना होस्, चाहे ऊ पूर्ण निष्काम होस् वा मोक्षको इच्छा राख्ने होस्— उसले केवल परमपुरुष भगवान् श्रीकृष्णकै तीव्र भक्तियोगद्वारा आराधना गर्नुपर्छ। अरू देवताहरूको उपासनाले पनि तब मात्र पूर्णता पाउँछ, जब साधकले भगवान्का भक्तहरूको सङ्गत गर्दछ। भक्तहरूको सङ्गतले हृदयमा हरि–कथाप्रति प्रेम उत्पन्न गराउँछ। हरि–कथाले संसारका त्रिगुणात्मक विकारहरूलाई नष्ट गरी मनमा शान्ति प्रदान गर्दछ। यस कथाको अर्को भागमा शौनक ऋषिले सूतजीसँग परीक्षितको बाल्यकाल र उनको भक्तिबारे जिज्ञासा राख्नुहुन्छ। परीक्षित बाल्यकालदेखि नै खेलौनामा पनि कृष्णकै पूजा गर्दथे। शौनकजीले मानिसको आयुको सार्थकता हरि–कथामा मात्र रहेको कुरामा जोड दिनुहुन्छ। जसले भगवान्को भजन गर्दैन, उसको आयु उदाउँदो र अस्ताउँदो सूर्यले व्यर्थमा हरण गरिदिन्छ। हरि–विमुख मानिसको जीवनलाई यहाँ रूख, आरनको धौँकनी र पशुसँग तुलना गरिएको छ। जसले भगवान्को कथा सुन्दैन, उसका कानलाई सर्पको दुलो र जिब्रोलाई भ्यागुतोको जिब्रो भनिएको छ। भगवान्को चरणमा नझुक्ने शिर र सेवा नगर्ने हातलाई भारी र मुर्दाको अङ्गसँग तुलना गरिएको छ। तीर्थ यात्रा नगर्ने खुट्टा रूखका ठुटा जस्तै हुन्। सन्तको चरणको धुलो नलगाउने मानिस जीवित लास समान हो। जसको हृदय भगवान्को नाम सुन्दा पनि पग्लँदैन, त्यो फलाम जस्तै कठोर मानिन्छ। साँचो भक्तको त नाम सुन्नासाथ आँखामा आँसु र शरीरमा रोमाञ्च आउँछ। शौनकजीले सूतजीलाई ती सबै दिव्य संवाद सुनाउन आग्रह गर्नुहुन्छ। यसरी यो अध्यायले सकाम उपासनाबाट सुरु गरेर निष्काम भक्तिको सर्वोपरिता सिद्ध गर्दछ। यसले मानव जीवनको एक–एक क्षणको महत्त्व र भगवत्भक्तिको आवश्यकतालाई स्पष्ट पार्दछ। अन्ततः, यस अध्यायले सबै शास्त्रको सार नै भगवान् श्रीकृष्णको अनन्य भक्ति हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
बहुदेववाद र एकेश्वरवाद (विशेष गरी कृष्ण–भक्ति) का बीचको समन्वय र श्रेष्ठतालाई उजागर गर्दछ। दार्शनिक रूपमा, यहाँ कामनाहरूलाई निषेध गरिएको छैन, बरु ती कामनाहरूको अन्तिम गन्तव्य परमात्मा नै हुनुपर्छ भन्ने सिकाइएको छ। 'तीव्र भक्तियोग'को अवधारणाले एकाग्रता र दृढतालाई आध्यात्मिक मार्गको अनिवार्य सर्त मान्दछ। यहाँ मानव जीवनको भौतिक र आध्यात्मिक पक्षलाई तुलना गर्दै 'आयु'को वास्तविक अर्थ 'चेतनाको विस्तार'मा खोजिएको छ। दार्शनिक रूपमा 'नर–पशु'को व्याख्याले मानिस केवल जैविक कार्य (खाने, सुत्ने) ले मात्र मानिस हुँदैन भन्ने पुष्टि गर्छ। हृदयलाई 'अश्मसार' (फलाम जस्तो) भनिनुले संवेदनात्मक शून्यतालाई आध्यात्मिक विकासको ठूलो बाधक मानिएको छ। इन्द्रियहरूको सार्थकता तिनको स्रोत (भगवान्) को सेवामा मात्र छ भन्ने यहाँको मूल दर्शन हो। कर्मकाण्डको सकाम पक्षलाई भक्तिको पराकाष्ठामा विलय गराउनु यसको विशेषता हो। यो अध्यायले जीवात्माको वास्तविक स्वरूप 'वासुदेवपरायण' हुनु नै हो भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। अन्ततः, यसले यो प्रतिपादन गर्छ कि सांसारिक दुखको निवृत्ति र परम आनन्दको प्राप्ति केवल 'हरिकथा' र 'सत्सङ्ग'बाट मात्र सम्भव छ।
