श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - षष्ठोऽध्यायः
प्रह्राद उवाच –
(अनुष्टुप्)
दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने– "हे साथीहरू! यस संसारमा मनुष्य जन्म अत्यन्त दुर्लभ छ । अविनाशी परमात्मालाई यही देहबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ, तर यो देह कहिले नष्ट हुन्छ भन्ने कुरा कसैलाई थाहा हुँदैन । त्यसैले बुद्धिमान् पुरुषले युवावस्था वा वृद्धावस्थाको प्रतीक्षा नगरी बालककालदेखि नै भगवत्प्राप्तिका लागि भागवत धर्मको आचरण गर्नुपर्दछ ।" ।।१।।
यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् ।
यदेष सर्वभूतनां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यस मनुष्य जन्ममा भगवान् विष्णुको चरणकमलको शरण लिनु नै जीवनको एकमात्र सफलता हो । किनकि भगवान् नै समस्त प्राणीहरूका स्वामी, सुहृद् र प्यारा आत्मा हुनुहुन्छ । ।।२।।
सुखं ऐन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् ।
सर्वत्र लभ्यते दैवाद् यथा दुःखमयत्नतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दैत्यपुत्रहरू! जसरी बिनाप्रयत्न नै दुःख आइलाग्दछ, त्यसरी नै इन्द्रियद्वारा प्राप्त हुने शारीरिक सुख प्रारब्ध अनुसार जुनसुकै योनिमा पनि प्राप्त हुन्छ । ।।३।।
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् ।
न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः विषय–सुख त स्वतः प्राप्त हुने कुरा हो, त्यसैले यसका लागि कुनै विशेष प्रयत्न गर्नु आवश्यक छैन । बिनाप्रयत्न मिल्ने वस्तुका लागि परिश्रम गर्नु आफ्नो आयु र शक्ति खेर फाल्नु मात्र हो । यस्तो सांसारिक सुखमै भुल्ने मानिसले मुकुन्दको चरणकमल प्राप्त गर्न सक्दैन । ।।४।।
ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः ।
शरीरं पौरुषं यावत् न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा मनुष्य अनेक प्रकारका दुःखले घेरिएको छ भन्ने बुझेर यो शरीर रोग र शोकले ग्रस्त हुनुभन्दा अगावै कुशल पुरुषले आत्मिक कल्याणका लागि प्रयत्न गर्नुपर्दछ । ।।५।।
पुंसो वर्षशतं ह्यायुः तदर्धं चाजितात्मनः ।
निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सामान्यतया सय वर्षको आयु भएको मानिसले आफ्नो आधा आयु त निद्रामै बिताउँछ, जुन बेला ऊ अज्ञान र अन्धकारले ग्रस्त हुन्छ । ।।६।।
मुग्धस्य बाल्ये कौमारे क्रीडतो याति विंशतिः ।
जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अज्ञानले भरिएको बालककाल र खेलकुदमा अल्झिने कुमार अवस्थामा गरी मानिसको बीस वर्ष बित्दछ । त्यस्तै, बुढ्यौलीले छोपेपछि अशक्त शरीरका कारण बाँकी बीस वर्ष पनि व्यर्थै जान्छ । ।।७।।
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा ।
शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवनको मध्यकाल अर्थात् जवानीमा पनि मानिस कहिल्यै तृप्त नहुने कामना र शक्तिशाली मोहले बाँधिएको हुन्छ । घर गृहस्थीमा आशक्त र प्रमादी हुनाले उसको बाँकी आयु पनि त्यसै समाप्त हुन्छ । ।।८।।
को गृहेषु पुमान्सक्तं आत्मानं अजितेन्द्रियः ।
स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धं उत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दैत्य बालकहरू! जसले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न सक्दैन र जो स्नेहको बलियो बन्धनमा बाँधिएको छ, त्यस्तो गृहसक्त पुरुषले आफूलाई यो संजालबाट मुक्त गर्ने आँट कसरी गर्न सक्छ र? ।।९।।
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः ।
यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैः तस्करः सेवको वणिक् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः चोर, सेवक वा व्यापारी—सबैले आफ्नो प्राणलाई बाजीमा राखेर धन आर्जन गर्दछन् । जुन धन प्राणभन्दा पनि प्यारो मानिन्छ, त्यस्तो धनको तृष्णालाई कसले सजिलै त्याग्न सक्छ र? ।।१०।।
(इन्द्रवज्रा)
कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः
सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् ।
सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां
कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नी प्रियतमा पत्नीको एकान्त साथ, उनीसँगका मीठा कुरा र परामर्श, मित्रहरूको स्नेह तथा साना बालकहरूको तोते बोलीमा जसको चित्त अनुरक्त छ, उसले यी सबैलाई कसरी छोड्न सक्छ र? ।।११।।
पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या
भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ ।
गृहान् मनोज्ञोः उपरिच्छदांश्च
वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना छोराछोरी, भाइबहिनी, असहाय आमाबाबु, सुन्दर सजावटले युक्त घर, परम्परागत जीविका, पशु र सेवकहरूको निरन्तर चिन्तनमा हराएको मानिसले यी वस्तुहरूलाई त्याग्न कसरी समर्थ होला? ।।१२।।
त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः
कर्माणि लोभादवितृप्तकामः ।
औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः
कथं विरज्येत दुरन्तमोहः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियको सुखलाई नै सर्वस्व मानेको छ, जो रेशमी कीराले जस्तै लोभमा परी कर्मको जालो बुनेर आफैँलाई कडा बन्धनमा फसाउँछ र जसको कामना कहिल्यै तृप्त हुँदैन, त्यस्तो दुरन्त मोही व्यक्ति कसरी विरक्त हुन सक्छ र? ।।१३।।
कुटुम्बपोषाय वियन् निजायुः
न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ।
सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा
निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः ॥ १४ ॥
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता
विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः ।
प्रेत्येह चाथाप्यजितेन्द्रियस्तद्
अशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो परिवारको पालनपोषणमा मात्रै मग्न रहने प्रमादी मानिसलाई आफ्नो अमूल्य आयु खेर गइरहेको र जीवनको वास्तविक उद्देश्य नष्ट भइरहेको पत्तै हुँदैन । त्रिविध तापले पोलिरहँदा पनि उसलाई वैराग्य जाग्दैन । परिवारप्रतिको मोहले गर्दा उसको मन सदैव धनकै चिन्तामा रहन्छ । अरूको धन चोर्दा हुने लोक र परलोकको दोष थाहा पाउँदापाउँदै पनि इन्द्रियलाई वशमा राख्न नसक्दा उसले कुकर्म गर्न पुग्छ । ।।१४–१५।।
विद्वानपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं
पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै ।
यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावः
तमः प्रपद्येत यथा विमूढः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दानव पुत्रहरू! यसरी केवल परिवारको लालनपालनमा मात्र लिप्त हुने व्यक्तिले कहिल्यै आत्मिक उन्नति गर्न सक्दैन । 'आफ्नो' र 'अर्काको' भन्ने भेदभावमा अल्झिएका कारण ऊ विद्वान् भएर पनि अज्ञानी समान अन्धकारमय गतिमा जान्छ । ।।१६।।
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा
दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः ।
विमोचितुं कामदृशां विहार
क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जो स्त्रीको मनोरञ्जनको साधन र हातको खेलौना (क्रीडामृग) बनेको हुन्छ र सन्तानरूपी बन्धनमा फसेको हुन्छ, त्यो दीन व्यक्तिले कुनै पनि हालतमा आफ्नो उद्धार गर्न सक्दैन । ।।१७।।
ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या
दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु ।
उपेत नारायणमादिदेवं स
मुक्तसङ्गैः इषितोऽपवर्गः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे साथीहरू! तिमीहरू यी विषयासक्त दैत्यहरूको सङ्गतलाई टाढैबाट त्याग र आदिदेव भगवान् नारायणको शरणमा जाऊ । जसले संसारको आशक्ति त्याग्दछ, उसले नै मुक्त पुरुषहरूले चाहने मोक्ष प्राप्त गर्दछ । ।।१८।।
(अनुष्टुप्)
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजाः ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरपुत्रहरू! भगवान् अच्युतलाई प्रसन्न तुल्याउन कुनै ठुलो परिश्रम वा कष्ट गर्नु पर्दैन । किनकि उहाँ समस्त प्राणीहरूको आत्मा हुनुहुन्छ र सर्वत्र स्वयंसिद्ध रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ । ।।१९।।
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु ।
भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥
गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा ।
एक एव परो ह्यात्मा भगवान् ईश्वरोऽव्ययः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादेखि लिएर स्थावरसम्मका साना–ठुला सबै प्राणीहरूमा, पञ्चमहाभूतले बनेका वस्तुहरूमा, पञ्चतन्मात्राहरूमा, महत्तत्वमा, सत्त्वादि तीन गुणमा र प्रकृतिको साम्यावस्थामा पनि उनै एकमात्र अविनाशी परमात्मा व्याप्त हुनुहुन्छ । उहाँ नै ईश्वर र अव्यय हुनुहुन्छ । ।।२०–२१।।
प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् ।
व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो हि, अनिर्देश्योऽविकल्पितः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ नै अन्तरात्माका रूपमा द्रष्टा हुनुहुन्छ र जगत्का रूपमा दृश्य पनि हुनुहुन्छ । वास्तवमा उहाँ अनिर्वचनीय र विकल्प रहित हुनुभए तापनि व्याप्त र व्यापकको रूपमा व्याख्या गरिन्छ । ।।२२।।
केवलानुभवानन्द स्वरूपः परमेश्वरः ।
माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः परमेश्वर केवल अनुभवजन्य आनन्दस्वरूप हुनुहुन्छ । गुणमयी मायाको सिर्जनाले गर्दा उहाँको ऐश्वर्य ढाकिएको छ । जब मायाको निवृत्ति हुन्छ, तब उहाँको वास्तविक दर्शन प्राप्त हुन्छ । ।।२३।।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।
आसुरं भावमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमीहरू आफ्नो आसुरी भावलाई त्यागेर समस्त प्राणीहरू प्रति दया र मित्रताको भाव राख । यसैबाट भगवान् अधोक्षज प्रसन्न हुनुहुन्छ । ।।२४।।
(वसन्ततिलका)
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये
किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः ।
धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन
सारंजुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आदिपुरुष अनन्त भगवान् प्रसन्न भएपछि प्राप्त गर्न बाँकी के नै रहन्छ र? गुणहरूको परिणाम स्वरूप प्राप्त हुने धर्म, अर्थ र काम त स्वतः प्राप्त हुन्छन् । जब हामी भगवान्को चरणकमलको रसस्वादन गर्छौँ र उहाँको महिमाको कीर्तन गर्छौँ, तब हामीलाई मोक्षको समेत आवश्यकता रहँदैन । ।।२५।।
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग
ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता ।
मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं
स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रमा वर्णन गरिएका धर्म, अर्थ र काम (त्रिवर्ग) तथा आत्मविद्या, वेदत्रयी, न्याय, दण्डनीति र जीविकाका विविध साधनहरू तब मात्र सार्थक हुन्छन्, जब ती परम सुहृद् भगवान् श्रीहरिमा आत्मसमर्पण गर्नका लागि सहायक बन्दछन् । अन्यथा ती सबै निरर्थक हुन् । ।।२६।।
नारायणो नरसखः किल नारदाय ।
एकान्तिनां भगवतः तदकिञ्चनानां
पादारविन्द रजसाऽऽप्लुतदेहिनां स्यात् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीहरूलाई बताएको यो निर्मल ज्ञान प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन छ । यो ज्ञान नरसखा भगवान् नारायणले नारदजीलाई दिनुभएको थियो । यो ज्ञान तिनले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन् जसले भगवान्का अनन्य र अकिञ्चन भक्तहरूको चरणधुलिमा आफूलाई स्नान गराएका हुन्छन् । ।।२७।।
(अनुष्टुप्)
श्रुतं एतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् ।
नेपाली भावानुवादः यो विज्ञानसहितको विशुद्ध भागवत धर्म मैले पहिले नै देवर्षि नारदको मुखारविन्दबाट सुनेको थिएँ । ।।२८।।
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचुः –
प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् ।
एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः दैत्यपुत्रहरूले भने– "हे प्रह्लाद! तिमी र हामी सबै यी दुई गुरुपुत्र (सण्ड र अमर्क) बाहेक अरू कसैलाई गुरु मान्दैनौँ । उहाँहरू नै हामी बालकहरूका शासक र शिक्षक हुनुहुन्छ ।" ।।२९।।
बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः ।
छिन्धि नः संशयं सौम्य स्यात् चेत् विश्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमी सानै छौ र सधैँ राजमहलको अन्तःपुरमै रह्यौ । यस्तो अवस्थामा तिम्रो महात्माहरूसँग भेट हुनु असम्भव देखिन्छ । हे सौम्य! यदि यस विषयमा कुनै विश्वासिलो कारण छ भने बताइदेऊ र हाम्रो संशय निवारण गरिदेऊ ।" ।।३०।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको सातौँ स्कन्धको छैटौँ अध्यायमा भक्त प्रह्लादले आफ्ना साथी दैत्य बालकहरूलाई भागवत धर्मको उपदेश दिनुभएको छ । प्रह्लाद भन्नुहुन्छ कि मनुष्य जन्म अत्यन्त दुर्लभ छ र यसको कुनै निश्चितता छैन, त्यसैले बालककालदेखि नै धर्मको मार्गमा लाग्नुपर्छ । इन्द्रियजन्य सुख त जुनसुकै योनिमा पनि प्रारब्ध अनुसार प्राप्त हुन्छ, तर भगवत्प्राप्ति केवल मनुष्य देहबाट मात्र सम्भव छ । मानिसले आफ्नो आधा आयु निद्रामा र बाँकी समय अज्ञान, खेलकुद र बुढ्यौलीको अशक्ततामा खेर फाल्छ । जवानीमा पनि मानिस स्त्री, पुत्र र धनको मोहमा फसेर आफ्नो वास्तविक गन्तव्य बिर्सिन्छ । रेशमी कीराले जस्तै मानिसले कर्मको जालो बुनेर आफैँलाई बन्धनमा पार्छ । परिवारको लालनपालनमा मात्रै मग्न रहने मानिसले त्रिविध ताप भोग्दा पनि वैराग्य प्राप्त गर्दैन । प्रह्लादका अनुसार धनको तृष्णाले मानिसलाई अन्धो बनाउँछ र ऊ चोरी जस्ता कुकर्म गर्न पनि पछि पर्दैन । यस्तो आसक्तिले मानिसलाई अज्ञानको अन्धकारतर्फ लैजान्छ । त्यसैले प्रह्लाद आफ्ना साथीहरूलाई विषयासक्त दैत्यहरूको सङ्गत त्याग्न आग्रह गर्नुहुन्छ । भगवान् नारायणलाई प्रसन्न पार्न कुनै कठिन श्रमको आवश्यकता पर्दैन किनकि उहाँ सबैको आत्मामा हुनुहुन्छ । उहाँ जताततै व्याप्त हुनुहुन्छ र सबै प्राणीका सुहृद् हुनुहुन्छ । परमात्मा नै यो संसारको कर्ता, दृश्य र द्रष्टा दुवै हुनुहुन्छ । मायाको पर्दा हटेपछि मात्र भगवान्को वास्तविक स्वरूपको दर्शन हुन्छ । प्रह्लाद भन्नुहुन्छ कि सबै प्राणीमा दया र मैत्रीभाव राख्नु नै भगवान्को वास्तविक सेवा हो । जब भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ, तब संसारका कुनै पनि कुरा प्राप्त गर्न कठिन हुँदैन । केवल भगवान्को नाम कीर्तन र सेवामा लाग्ने भक्तका लागि मोक्ष पनि गौण बन्न पुग्छ । शास्त्रमा बताइएका धर्म, अर्थ र कामको तब मात्र अर्थ हुन्छ जब ती भगवान्मा समर्पित हुन्छन् । यो परम ज्ञान प्रह्लादले नारद मुनिबाट प्राप्त गर्नुभएको थियो । नारदले यो ज्ञान तब दिनुभएको थियो जब प्रह्लादकी आमा कयाधू गर्भवती हुनुहुन्थ्यो । प्रह्लादको उपदेश सुनेर दैत्य बालकहरू आश्चर्यचकित हुन्छन् । उनीहरू प्रह्लादलाई सोध्छन् कि उनले अन्तःपुरमा बसेर यो ज्ञान कसरी पाए । प्रह्लादको यो सम्वादले भक्तिको महिमा र संसारको क्षणभङ्गुरतालाई प्रस्ट पारेको छ । अन्त्यमा, प्रह्लादले साँचो ज्ञान तिनले मात्र पाउँछन् जो भक्तको चरणधुलिमा रहन्छन् भनी स्पष्ट पार्नुभयो ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र चिन्तनयोग्य छ । पहिलो दर्शन भनेको 'क्षणभङ्गुरता' हो, जसले संसार र शरीरको अनित्यतालाई बोध गराउँछ । दोस्रो, 'अद्वैत भाव' को चर्चा गरिएको छ, जहाँ भगवान् नै व्याप्त र व्यापक दुवै हुन् भनिएको छ । भगवान् सबै प्राणीहरूको आत्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले कसैलाई पनि आफूभन्दा फरक देख्नु हुँदैन भन्ने यसको मूल मन्त्र हो । यहाँ 'भागवत धर्म' लाई नै परम धर्म मानिएको छ, जुन सबैका लागि सुलभ छ । मायाको शक्तिले गर्दा नै परमात्माको ऐश्वर्य लुकेको हुन्छ भन्ने वेदान्त दर्शन यसमा प्रतिबिम्बित छ । प्रह्लादले इन्द्रिय सुखलाई गौण र आत्मिक सुखलाई मुख्य स्थान दिनुभएको छ । 'त्रिवर्ग' (धर्म, अर्थ, काम) लाई तब मात्र सार्थक मानिएको छ जब ती ईश्वरतर्फ उन्मुख हुन्छन् । यसले कर्मकाण्डभन्दा भक्ति र शरणागतिको दर्शनलाई प्राथमिकता दिएको छ । सबै प्राणीप्रति दया र मैत्रीभाव राख्नु नै अद्वैत दर्शनको व्यावहारिक रूप हो । अन्ततः, भक्तिको माध्यमबाट मायाको बन्धन तोड्नु नै मानव जीवनको अन्तिम दर्शन हो भन्ने पुष्टि गरिएको छ ।
No comments:
Post a Comment