प्रथमस्कंधः - द्वितीयोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

प्रथमस्कंधः - द्वितीयोऽध्यायः

---

व्यास उवाच 

(अनुष्टुप्)
इति संप्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणिः ।
प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजी भन्नुहुन्छ– शौनकादि ऋषिहरूको यस्तो लोककल्याणकारी प्रश्न सुनेर रोमहर्षणका पुत्र सूतजी (उग्रश्रवा) अत्यन्त हर्षित हुनुभयो । उहाँले ऋषिहरूको त्यस मंगलमय प्रश्नको अभिनन्दन गर्दै उत्तर दिन आरम्भ गर्नुभयो ।।१।।
 
सूत उवाच ।
(वसंततिलका)
यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं
    द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।
पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुः
    तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– जुन समयमा श्रीशुकदेवजीको यज्ञोपवीत संस्कार भएको थिएन र उहाँलाई लौकिक वा वैदिक कर्म अनुष्ठानको अवसर पनि प्राप्त भएको थिएन, त्यतिबेलै उहाँ वैराग्यपूर्वक एक्लै सन्न्यास लिन वनतर्फ लाग्नुभयो । आफ्ना पुत्रलाई जान लागेको देखेर पिता व्यासजीले विरहले व्याकुल भई 'हे छोरा! हे छोरा!' भन्दै पुकार्नुभयो । त्यतिबेला शुकदेवजी तन्मय भएकाले (सर्वत्र परमात्मा भाव भएकाले) उहाँका तर्फबाट वनका वृक्षहरूले प्रतिध्वनिद्वारा उत्तर दिए । यस्ता सम्पूर्ण प्राणीका हृदयमा विराजमान मुनि श्रीशुकदेवजीलाई म नमस्कार गर्दछु ।।२।।
 
यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेकं
    अध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् ।
संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यं
    तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो श्रीमद्भागवत पुराण अत्यन्त गोप्य र रहस्यात्मक छ । यो आत्मसाक्षात्कार गराउने सम्पूर्ण वेदहरूको सार र अद्वितीय आध्यात्मिक दीपक हो । घोर संसार-सागर पार गर्न चाहने संसारी मानिसहरूका प्रति करुणावश मुनिहरूका गुरु व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजीले यसको वर्णन गर्नुभएको हो । म उहाँकै शरण ग्रहण गर्दछु ।।३।।
 
(अनुष्टुप्)
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वप्रथम भगवान्का अवतार श्रीनारायण, नरोत्तम नर (अर्जुन), देवी सरस्वती र महर्षि व्यासजीलाई नमस्कार गरेर मात्र अन्तःकरणका विकारमाथि विजय प्राप्त गराउने 'जय' संज्ञक श्रीमद्भागवतको पाठ गर्नुपर्दछ ।।४।।
 
मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिः लोकमङ्गलम् ।
यत्कृतः कृष्णसंप्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषिहरू! तपाईंहरूले सम्पूर्ण विश्वको कल्याणका लागि अत्यन्त सुन्दर प्रश्न गर्नुभएको छ । किनकि तपाईंहरूको प्रश्न भगवान् श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित छ, जसको चर्चाले मात्र पनि आत्मा पूर्ण रूपमा प्रसन्न र आनन्दित हुन्छ ।।५।।
 
स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ।
अहेतुक्यप्रतिहता ययात्मा संप्रसीदति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका लागि सर्वश्रेष्ठ धर्म त्यही हो, जसबाट इन्द्रियातीत भगवान् श्रीकृष्णमा अनन्य भक्ति प्राप्त हुन्छ । त्यो भक्ति निष्काम (कुनै स्वार्थ नभएको) र अटुट हुनुपर्दछ, जसले मात्र आत्मालाई परम शान्ति र आनन्द प्रदान गर्दछ ।।६।।
 
वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहेतुकम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वासुदेवमा भक्तिपूर्वक चित्त लगाउनाले तत्कालै निष्काम ज्ञान र वैराग्य उत्पन्न हुन्छ ।।७।।
 
धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।
नोत्पादयेद् यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले आफ्नो धर्मको जतिसुकै राम्रो अनुष्ठान गरे पनि यदि त्यसबाट भगवान् श्रीकृष्णको लीला-कथाप्रति अनुराग (प्रेम) उत्पन्न हुँदैन भने, उसको त्यो सम्पूर्ण परिश्रम व्यर्थ वा श्रममात्र हो ।।८।।
 
धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते ।
नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मोक्षको साधन मानिने धर्मको फल धन प्राप्ति होइन । त्यसै गरी धर्मका लागि आर्जन गरिएको धनको उद्देश्य पनि केवल भोग-विलास (काम) हुनुहुँदैन ।।९।।

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिः लाभो जीवेत यावता ।
जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रिय तृप्तिका लागि भोग गर्नु जीवनको उद्देश्य होइन, केवल जीवन निर्वाहका लागि मात्र त्यसको आवश्यकता हुन्छ । जीवनको वास्तविक उद्देश्य त 'तत्त्वजिज्ञासा' (परमतत्त्वको खोजी) हो, धेरै कर्महरू गरेर स्वर्गादि सुख प्राप्त गर्नु मात्र होइन ।।१०।।
 
वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तत्त्ववेत्ताहरू त्यस अखण्ड, अद्वितीय र सच्चिदानन्द स्वरूप ज्ञानलाई नै 'तत्त्व' भन्दछन् । ज्ञानमार्गीहरू त्यसैलाई 'ब्रह्म', योगमार्गीहरू 'परमात्मा' र भक्तहरू 'भगवान्' का नामले पुकार्दछन् ।।११।।
 
तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।
पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धालु मुनिहरू भागवत श्रवणद्वारा प्राप्त ज्ञान र वैराग्ययुक्त भक्तिले आफ्नो हृदयमा परमतत्त्व स्वरूप परमात्माको साक्षात्कार गर्दछन् ।।१२।।
 
अतः पुम्भिः द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः ।
स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिः हरितोषणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विजश्रेष्ठ शौनकादि ऋषिहरू! त्यसैले मानिसले आफ्नो वर्णाश्रम अनुसार गर्ने धर्मको वास्तविक सिद्धि भनेकै भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न तुल्याउनु हो ।।१३।।
 
तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, एकाग्र मनले भक्तवत्सल भगवान्को नित्य श्रवण, कीर्तन, ध्यान र पूजा-आराधना गर्नुपर्दछ ।।१४।।
 
यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् ।
छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात् कथारतिम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्मको गाँठो अत्यन्त कडा हुन्छ । विवेकशील मानिसहरू भगवान्को चिन्तनरूप तरवारले त्यस गाँठोलाई काट्दछन् । यस्तो महिमा भएका भगवान्को लीला-कथामा कसले प्रेम नगर्ला र? ।।१५।।
 
शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः ।
स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रहरू! पवित्र तीर्थहरूको सेवन र महापुरुषहरूको सेवा गर्नाले नै भगवान् वासुदेवको कथा सुन्ने इच्छा र श्रद्धा जागृत हुन्छ ।।१६।।
 
श्रृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको कथा श्रवण र कीर्तन दुवैले पवित्र बनाउँदछ । जो सत्पुरुषहरू उहाँको कथा सुन्दछन्, भगवान् उनीहरूको हृदयमा विराजमान भएर मनका सम्पूर्ण अशुभ वासनाहरूलाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ, किनकि उहाँ भक्तहरूको परम सुहृद् (हितैषी) हुनुहुन्छ ।।१७।।

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया ।
भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः नित्य श्रीमद्भागवतको श्रवण र भगवद्भक्तहरूको सेवा गर्नाले हृदयका प्रायः सबै अशुभ भावहरू नष्ट हुन्छन् र भगवान् श्रीकृष्णप्रति अचल (नैष्ठिकी) भक्ति प्राप्त हुन्छ ।।१८।।
 
तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये ।
चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मन रजोगुण र तमोगुणबाट उत्पन्न हुने काम-लोभादि विकारहरूबाट मुक्त भई सत्त्वगुणमा स्थिर हुन्छ र हृदयमा परम प्रसन्नता छाउँछ ।।१९।।
 
एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः ।
भगवत् तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवद्भक्तियोगद्वारा प्रसन्न चित्त भएका र संसारको आसक्तिबाट मुक्त भएका भक्तहरूलाई भगवान्को वास्तविक तत्त्वको अनुभव (विज्ञान) स्वतः हुन थाल्दछ ।।२०।।
 
भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जब हृदयमा आत्मस्वरूप भगवान्को साक्षात्कार हुन्छ, तब हृदयको अज्ञानरूपी गाँठो फुक्छ, सबै सन्देहहरू मेटिन्छन् र सञ्चित कर्मका बन्धनहरू क्षीण भएर जान्छन् ।।२१।।
 
अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा ।
वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसैकारण बुद्धिमान् मानिसहरू सधैँ अत्यन्त आनन्दका साथ भगवान् वासुदेव श्रीकृष्णको भक्ति गर्दछन्, जसले अन्तःकरणलाई शुद्ध र प्रसन्न तुल्याउँदछ ।।२२।।
 
(वसंततिलका)
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैः युक्तः
    परः पुरुष एक इहास्य धत्ते ।
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः
    श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोः नृणां स्युः ॥ २३ ॥

नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम प्रकृतिका तीन गुण हुन् । यी गुणहरूलाई स्वीकार गरेर अद्वितीय परमात्माले नै सृष्टिको उत्पत्ति, स्थिति र संहारका लागि ब्रह्मा, विष्णु र शिव नाम धारण गर्नुहुन्छ । तापनि मानिसहरूको परम कल्याणका लागि सत्त्वगुणका अधिष्ठाता श्रीविष्णुको आराधना नै श्रेष्ठ मानिन्छ ।।२३।।
 
(अनुष्टुप्) 

पार्थिवाद् दारुणो धूमः तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।
तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी पृथ्वीको विकार काठभन्दा धुवाँ श्रेष्ठ छ र धुवाँभन्दा पनि अग्नि श्रेष्ठ छ (किनकि यसले यज्ञको माध्यमबाट सुगति दिन्छ), त्यसै गरी तमोगुणभन्दा रजोगुण श्रेष्ठ छ र रजोगुणभन्दा सत्त्वगुण श्रेष्ठ छ, किनकि सत्त्वगुणले मात्र ब्रह्मको साक्षात्कार गराउँदछ ।।२४।।
 
भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् ।
सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा मुनिहरूले आफ्नो कल्याणका लागि विशुद्ध सत्त्वमय भगवान् विष्णुको नै आराधना गर्दथे । अहिले पनि जो मानिसहरू ती मुनिहरूको अनुसरण गर्दछन्, तिनीहरू पनि कल्याणका अधिकारी हुन्छन् ।।२५।।
 
मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ ।
नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुक्ति चाहने व्यक्तिहरूले कसैको निन्दा नगरी भयङ्कर रूप भएका भूत-प्रेत आदिको उपासना छोडेर भगवान् नारायणका शान्त स्वरूपहरूको मात्र आराधना गर्दछन् ।।२६।।
 
रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै ।
पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जसको स्वभाव रजोगुणी वा तमोगुणी छ, उनीहरू धन, ऐश्वर्य र सन्तानको इच्छाले पितृ, भूत र प्रजेश आदिको उपासना गर्दछन्, किनकि उनीहरूको स्वभाव ती देवताहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ ।।२७।।
 
वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः ।
वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त वेदहरूको अन्तिम लक्ष्य भगवान् वासुदेव नै हुनुहुन्छ । यज्ञहरूको उद्देश्य पनि उहाँलाई प्रसन्न पार्नु नै हो । अष्टाङ्ग योगादि श्रीकृष्णकै लागि गरिन्छ र सम्पूर्ण शुभ कर्महरूको पर्यवसान पनि उहाँमै हुन्छ ।।२८।।
 
वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः ।
वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानको फल ब्रह्मस्वरूप श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्नु हो । तपस्याको लक्ष्य उहाँको कृपा प्राप्त गर्नु हो । सम्पूर्ण धर्महरू श्रीकृष्णकै सेवाका लागि हुन् र जीवनको अन्तिम गति (लक्ष्य) पनि उहाँ नै हुनुहुन्छ ।।२९।।
 
स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया ।
सदसद्‌रूपया चासौ गुणमय्यागुणो विभुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं गुणरहित (निर्गुण) र सर्वव्यापी हुनुहुन्छ, तापनि सृष्टिको आरम्भमा उहाँले नै आफ्नो त्रिगुणात्मिका 'माया' द्वारा यो कार्य-कारण रूप जगत्को रचना गर्नुभयो ।।३०।।
 
तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव ।
अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यी तीन गुणहरू भगवान्कै मायाका विलास हुन् । उहाँ यी गुणहरूभित्र प्रविष्ट भए पनि तीबाट अलिप्त रहनुहुन्छ र पूर्ण ज्ञानीहरूका अगाडि आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा प्रकट हुनुहुन्छ ।।३१।।
 
यथा ह्यवहितो वह्निः दारुष्वेकः स्वयोनिषु ।
नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्नि एउटै भए पनि विभिन्न दाउराहरूमा फरक-फरक स्वरूपमा देखिन्छ, त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप भगवान् एउटै हुनुभए पनि प्राणीहरूको भिन्नताले गर्दा अनेकौँ जस्तो देखिनुहुन्छ ।।३२।।

असौ गुणमयैर्भावैः भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।
स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले नै सूक्ष्मभूत, इन्द्रिय र अन्तःकरण आदिद्वारा विभिन्न योनिहरूको निर्माण गर्नुहुन्छ र ती शरीरहरूमा जीवात्माका रूपमा प्रवेश गरी प्रकृतिजन्य विषयहरूको भोग गर्नुहुन्छ ।।३३।।
 
भावयत्येष सत्त्वेन लोकान्वै लोकभावनः ।
लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ् नरादिषु ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती लोकभावन भगवान्ले नै सम्पूर्ण लोकको रचना गर्नुहुन्छ र देवता, पशु, पक्षी एवं मानव आदि योनिहरूमा लीलावतार धारण गरी सत्त्वगुणद्वारा विश्वको पालन-पोषण गर्नुहुन्छ ।।३४।।
 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे 

नैमिषीयोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

 (भगवान्को महिमा र भक्तियोग):

श्रीमद्भागवतको दोस्रो अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ, जसमा सूतजीले ऋषिहरूको जिज्ञासाको उत्तर दिँदै भगवान्को भक्ति र उहाँको स्वरूपको वर्णन गर्नुभएको छ । अध्यायको आरम्भमा सूतजीले आफ्ना गुरु श्रीशुकदेवजीको वन्दना गर्नुहुन्छ, जो जन्मनेबित्तिकै सन्न्यास लिएर वनतर्फ जानुभएको थियो । सूतजी भन्नुहुन्छ कि भागवत पुराण वेदको सार हो र यसले अज्ञानको अन्धकारमा रहेका मानिसहरूलाई ज्ञानको प्रकाश दिन्छ । यस अध्यायमा 'परम धर्म' को परिभाषा दिइएको छ; जसअनुसार भगवान् श्रीकृष्णमा गरिने निस्वार्थ र अटुट भक्ति नै मानिसको सर्वश्रेष्ठ धर्म हो । सूतजीले प्रष्ट पार्नुभएको छ कि यदि कुनै धर्मको पालना गर्दा भगवान्को कथामा प्रेम जाग्दैन भने त्यो केवल श्रममात्र हो । जीवनको वास्तविक लक्ष्य धन आर्जन वा भोग-विलास नभई 'तत्त्वजिज्ञासा' अर्थात् परमात्माको ज्ञान प्राप्त गर्नु हो । यहाँ परमात्मालाई 'ब्रह्म', 'परमात्मा' र 'भगवान्' गरी तीन रूपमा वर्णन गरिएको छ, जो वास्तवमा एउटै तत्त्व हुन् । अध्यायले भन्दछ कि भागवतको नित्य सेवा र श्रवणले हृदयको अज्ञानरूपी गाँठो फुक्छ र मानिस रज-तम गुणबाट मुक्त भई सत्त्वगुणमा स्थित हुन्छ । जब मानिस सत्त्वगुणमा स्थित हुन्छ, तब उसको मन प्रसन्न हुन्छ र भगवान्को साक्षात्कार सम्भव हुन्छ । सृष्टिको रचना, स्थिति र संहारका लागि भगवान्कै त्रिगुणात्मक मायाले ब्रह्मा, विष्णु र महेशको रूप लिएको भए पनि कल्याणका लागि सत्त्वगुणका अधिष्ठाता विष्णुको भक्ति नै श्रेयस्कर छ । अन्तमा, सूतजीले सबै वेद, यज्ञ, योग र तपस्याको अन्तिम लक्ष्य भगवान् वासुदेव नै हुनुहुन्छ भन्ने कुरा पुष्टि गर्नुभएको छ । यसरी यो अध्यायले भक्ति मार्गको श्रेष्ठता र भगवान् श्रीकृष्णको सर्वाेच्चतालाई तार्किक र आध्यात्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'भक्तियोग' को वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक विश्लेषणमा आधारित छ । यसले अद्वैत र द्वैतको सुन्दर समन्वय गर्दै एउटै परमतत्त्वलाई 'ब्रह्म' (निर्गुण), 'परमात्मा' (अन्तर्यामी) र 'भगवान्' (सगुण) भनेर चिनाएको छ । दर्शनको दृष्टिले यसले संसारलाई भगवान्कै 'माया' को विलास मान्दछ, जहाँ एउटै परमात्मा अनेकौँ जीवहरूमा अग्निको ज्वाला काठमा लुकेझैँ व्याप्त हुनुहुन्छ । यहाँ 'धर्म' को अर्थ केवल बाह्य आचरण मात्र नभई 'हरितोषणम्' अर्थात् परमात्माको प्रसन्नता हो । भागवत दर्शनले सङ्केत गर्दछ कि जबसम्म हृदयमा रजोगुण (लोभ/काम) र तमोगुण (अज्ञान/आलस्य) रहन्छ, तबसम्म सत्यको साक्षात्कार हुन सक्दैन । सत्त्वगुणको वृद्धिलाई यसले ज्ञानको पहिलो खुट्किलो मानेको छ । भगवान्को कथा श्रवण गर्दा कसरी मनको विकार पखालिन्छ र कसरी 'हृदयग्रन्थि' (अहंकारको गाँठो) खुल्छ भन्ने कुराको यसमा सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक व्याख्या गरिएको छ । समग्रमा, यस अध्यायले जीव, जगत् र ईश्वरको सम्बन्धलाई 'वासुदेवः सर्वमिति' को दार्शनिक जगमा उभ्याएको छ ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑