श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– सप्तदशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
निशम्यात्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिताः ।
ततः सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकसः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! ब्रह्माजीद्वारा अन्धकारको कारणका बारेमा व्याख्या गरिएपछि देवताहरूको शङ्का हटेर गयो र उनीहरू सबै स्वर्गलोक फर्के ।।१।।
दितिस्तु भर्तुरादेशाद् अपत्यपरिशङ्किनी ।
पूर्णे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यता दितिलाई आफ्ना पतिले बताएअनुसार छोराहरूको उपद्रवले देवताहरूलाई कष्ट हुने आशङ्का भइरहेको थियो। त्यसैले उनले सय वर्षसम्म गर्भ धारण गरिन् र समय पुगेपछि ती साध्वीले दुई (जम्ल्याहा) पुत्र जन्माइन् ।।२।।
उत्पाता बहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयोः ।
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्य उरु भयावहाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनीहरूको जन्म हुनासाथ स्वर्ग, पृथ्वी र न्तरिक्षमा अनेकौँ भीषण उत्पातहरू हुन थाले, जसबाट सबै लोक निकै त्रसित भए ।।३।।
सहाचला भुवश्चेलुः दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः ।
स उल्काश्च अशनयः पेतुः, केतवश्चार्तिहेतवः ॥ ४ ॥
ववौ वायुः सुदुःस्पर्शः फुत्कारानीरयन्मुहुः ।
उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः बारम्बार सुसाउँदै र ठूलाठूला रूखहरू समेत ढाल्ने गरी असह्य वायु चल्न थाल्यो। आँधीबेहरीको सेना जस्तो लाग्ने त्यो हावा उडेको धूलोका कारण ध्वजा जस्तो देखिन्थ्यो ।।५।।
उद्धसत् तडिदम्भोद घटया नष्टभागणे ।
व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्यादृश्यते पदम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बिजुलीहरू खित्का छोडेर हाँसे झैँ चम्कन लागे। बादलका कारण सूर्य, चन्द्र आदि ग्रहहरू लुप्त भएर आकाशमा निष्पट्ट अन्धकार छायो, जसले गर्दा कतै केही देखिँदैनथ्यो ।।६।।
चुक्रोश विमना वार्धिरुदूर्मिः क्षुभितोदरः ।
सोदपानाश्च सरितः चुक्षुभुः शुष्कपङ्कजाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः समुद्र दुःखी मानिस झैँ कोलाहल गर्न थाल्यो, अग्ला-अग्ला छालहरू उठे र त्यहाँका जीवहरूमा हलचल मच्चियो। नदी, कुवा र जलाशयहरू पनि विचलित भए र कमलका फूलहरू सुक्न थाले ।।७।।
मुहुः परिधयोऽभूवन् सराह्वोः शशिसूर्ययोः ।
निर्घाता रथनिर्ह्रादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः राहुले ग्रस्त पारेकाले चन्द्र र सूर्यको वरिपरि मण्डलहरू (घेरा) देखिन थाले। विना बादल नै गर्जनका शब्दहरू सुनिन थाले र गुफाहरूबाट रथ गडाए जस्तो आवाज आयो ।।८।।
अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।
सृगाल उलूक टङ्कारैः प्रणेदुः अशिवं शिवाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गाउँबस्तीमा स्यालहरू मुखबाट आगोको ज्वाला ओकल्दै अमङ्गल ध्वनिमा चिच्याउन लागे र उलूक (हूँचिल) हरू पनि भयानक शब्द गर्दै कराउन थाले ।।९।।
सङ्गीतवद् रोदनवद् उन्नमय्य शिरोधराम् ।
व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्रामसिंहाः ततस्ततः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जताततै कुकुरहरू आफ्नो गर्धन उठाएर कहिले गाए झैँ त कहिले रोए झैँ गरी विभिन्न थरीका आवाज निकाल्न थाले ।।१०।।
खराश्च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् ।
खार्कार रभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! बथानका बथान गधाहरू आफ्ना खुरले धर्ती खोस्रँदै र कर्कश स्वरमा कराउँदै उन्मत्त भएर यताउता दौडन थाले ।।११।।
रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडाद् उदपतन्खगाः ।
घोषेऽरण्ये च पशवः शकृन् मूत्रमकुर्वत ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः गधाहरूको आवाजले तर्सिएर चराचुरुङ्गीहरू रुँदै गुडबाट उड्न थाले। गोठ र जङ्गलका पशुहरू डराएर दिसा-पिसाब गर्न थाले ।।१२।।
गावः अत्रसन् असृग्दोहाः तोयदाः पूयवर्षिणः ।
व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर्विनानिलम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः गाईहरू यति डराए कि उनीहरूको थुनबाट दूधको सट्टा रगत आउन थाल्यो। बादलबाट पीपको वर्षा भयो, देवताका मूर्तिहरूबाट आँसु खस्यो र विना आँधी नै रूखहरू ढल्न थाले ।।१३।।
ग्रहान् पुण्यतमानन्ये भगणांश्चापि दीपिताः ।
अतिचेरुः वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शनि, राहु आदि क्रूर ग्रहहरू प्रबल भए र चन्द्र, बृहस्पति जस्ता शुभ ग्रह एवं नक्षत्रहरूलाई वक्र गतिले उछिनेर आपसमा युद्ध गर्न थाले ।।१४।।
दृष्ट्वा अन्यांश्च महोत्पातान् अतत्त्वविदः प्रजाः ।
ब्रह्मपुत्रान् ऋते भीता मेनिरे विश्वसंप्लवम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता अनेकौँ उत्पातहरू देखेर तत्त्व नजान्ने सर्वसाधारण मानिसहरू डराए र सनकादि मुनिहरूबाहेक अरू सबैले अब संसार प्रलय हुन्छ भन्ने ठाने ।।१५।।
तौ आदिदैत्यौ सहसा व्यज्यमान आत्मपौरुषौ ।
ववृधातेऽश्मसारेण कायेन अद्रिपती इव ॥ १६ ॥ नेपाली भावानुवादः ती दुई आदिदैत्य जन्मनासाथ फलाम जस्तै कठोर शरीर लिएर पर्वत झैँ बढ्न थाले र उनीहरूको पूर्वपराक्रम पनि प्रकट हुन थाल्यो ।।१६।।
दिविस्पृशौ हेमकिरीटकोटिभिः
निरुद्धकाष्ठौ स्फुरदङ्गदाभुजौ ।
गां कंपयन्तौ चरणैः पदे पदे
कट्या सुकाञ्च्यार्कमतीत्य तस्थतुः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू यति अग्ला थिए कि उनीहरूको सुवर्णमुकुटको टुप्पाले स्वर्गलाई छुन्थ्यो र उनीहरूको विशाल शरीरले सबै दिशा ढाकेको थियो। हातका बाजुबन्द चम्किएका थिए, हिँड्दा पृथ्वी थर्किन्थ्यो र कम्मरको चम्किलो करधनीले सूर्यको प्रकाशलाई पनि माथ गर्थ्यो ।।१७।।
प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद्
यः प्राक् स्वदेहाद्यमयोरजायत ।
तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा
यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती जम्ल्याहामध्ये दितिको गर्भमा जो पहिले स्थापित भएको थियो, उसको नाम कश्यप प्रजापतिले हिरण्यकशिपु राखे र जो पहिले जन्मिएको थियो, उसलाई संसारले हिरण्याक्ष भनेर चिन्यो ।।१८।।
चक्रे हिरण्यकशिपुः दोर्भ्यां ब्रह्मवरेण च ।
वशे सपालान् लोकान् त्रीन् अकुतोमृत्युरुद्धतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले ब्रह्माजीको वरदान पाएर मृत्युको भयबाट मुक्त भई आफ्नै बाहुबलले लोकपालहरूसहित तिनै लोकलाई आफ्नो वशमा पार्यो ।।१९।।
हिरण्याक्षो अनुजस्तस्य प्रियः प्रीतिकृदन्वहम् ।
गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुः मृगयन् रणम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले आफ्नो भाइ हिरण्याक्षलाई धेरै माया गर्थ्यो र भाइ पनि सधैँ दाजुको इच्छाअनुसार काम गर्थ्यो। एकदिन हिरण्याक्ष हातमा गदा लिएर युद्धको अवसर खोज्दै स्वर्गलोक पुग्यो ।।२०।।
तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत् काञ्चन नूपुरम् ।
वैजयन्त्या स्रजा जुष्टं अंस न्यस्त महागदम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको वेग असह्य थियो, खुट्टाका सुनौला नूपुरहरू झन्झन् बजिरहेका थिए। गलामा वैजयन्ती माला पहिरिएको र काँधमा विशाल गदा बोकेको उसलाई देख्दा भयङ्कर लाग्थ्यो ।।२१।।
मनोवीर्यवर उत्सिक्तं असृण्यं अकुतोभयम् ।
भीता निलिल्यिरे देवाः तार्क्ष्य त्रस्तः इवाहयः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः मानसिक र शारीरिक बल एवं ब्रह्माको वरदानले ऊ निकै घमण्डी र निरङ्कुश भएको थियो। उसलाई देख्नेबित्तिकै देवताहरू गरुडलाई देखेर सर्प लुके झैँ डराएर लुक्न थाले ।।२२।।
स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् ।
इन्द्रान् देवगणान् क्षीबान् अपश्यन् व्यनदद्भृशम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः दैत्यराज हिरण्याक्षले आफ्नो तेजका अगाडि इन्द्रादि देवताहरू लुकेको देखेपछि उनीहरूलाई फेला नपारेर पटक-पटक गर्जन थाल्यो ।।२३।।
ततो निवृत्तः क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीमनिस्वनम् ।
विजगाहे महासत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विपः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो महाबली दैत्य स्वर्गबाट फर्केर जलक्रीडा गर्ने उद्देश्यले उन्मत्त हात्ती झैँ गहिरो समुद्रमा पस्यो ।।२४।।
तस्मिन्प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका
यादोगणाः सन्नधियः ससाध्वसाः ।
अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा
प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले समुद्रमा प्रवेश गर्नेबित्तिकै वरुणका सैनिक र जलचर जीवहरू भयले थर्कमान भए। उसले कुनै प्रहार नगर्दै पनि उसको प्रभावले डराएर उनीहरू टाढा भागे ।।२५।।
स वर्षपूगान् उदधौ महाबलः
चरन् महोर्मीन् श्वसनेरितान्मुहुः ।
मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरीं
आसेदिवान् तास्तात पुरीं प्रचेतसः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः महाबली हिरण्याक्ष धेरै वर्षसम्म समुद्रमा घुमिरह्यो। सामुन्ने कोही प्रतिपक्षी नभेटेपछि उसले छालहरूमा नै आफ्नो गदाले प्रहार गर्न थाल्यो। यसरी घुम्दै ऊ वरुणको राजधानी विभावरीपुरी पुग्यो ।।२६।।
तत्रोपलभ्यासुरलोकपालकं
यादोगणानां ऋषभं प्रचेतसम् ।
स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवत्
जगाद मे देह्यधिराज संयुगम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ जलचरका अधिपति वरुणजीलाई देखेपछि उसले जिस्क्याउने मनसायले नीचले झैँ झुटो प्रणाम गर्यो र व्यङ्ग्य गर्दै भन्यो— "महाराज! मलाई युद्धको भिक्षा दिनुहोस्" ।।२७।।
त्वं लोकपालोऽधिपतिर्बृहच्छ्रवा
वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् ।
विजित्य लोकेऽखिलदैत्यदानवान्
यद् राजसूयेन पुरायजत्प्रभो ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभो! तपाईं लोकपालहरूका पनि राजा र यशस्वी हुनुहुन्छ। अभिमानी वीरहरूको बल चूर्ण गर्ने तपाईंले पहिले संसारका सबै दैत्यहरूलाई जितेर राजसूय यज्ञ गर्नुभएको थियो" ।।२८।।
स एवं उत्सिक्त मदेन विद्विषा
दृढं प्रलब्धो भगवान् अपां पतिः ।
रोषं समुत्थं शमयन् स्वया
धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी शत्रुले खिस्सी गर्दा वरुणलाई निकै रिस उठ्यो, तर उनले विवेकले त्यसलाई शान्त पारे र जवाफ दिए— "हे भाइ! अहिले हामी युद्ध आदिबाट टाढा भइसकेका छौँ (हामी शान्त छौँ)" ।।२९।।
पश्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद्
यः संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् ।
आराधयिष्यति असुरर्षभेहि तं
मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दैत्यराज! भगवान् आदिपुरुषबाहेक अरू कोही देखिँदैन जसले तिमी जस्तो रणकुशल वीरलाई युद्धमा सन्तुष्ट पार्न सकोस्। अतः तिमी उहाँकहाँ जाऊ, जसको वीरताको बखान तिमी जस्ता वीरहरूले गर्छन्" ।।३०।।
तं वीरमारादभिपद्य विस्मयः
शयिष्यसे वीरशये श्वभिर्वृतः ।
यस्त्वद्विधानां असतां प्रशान्तये
रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती वीरको अगाडि पुग्नेबित्तिकै तिम्रो घमण्ड सकिनेछ र तिमी कुकुरहरूले घेरिएर वीरशय्यामा सुत्नेछौ। उहाँ तिमी जस्ता दुष्टको दमन गर्न र सज्जनलाई कृपा गर्न अनेक रूप धारण गर्नुहुन्छ" ।।३१।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्षको जन्म तथा उनीहरूको बढ्दो आसुरी शक्तिको वर्णन गरिएको छ। सुरुमा ब्रह्माजीको आश्वासनपछि देवताहरू ढुक्क भएर स्वर्ग फर्केका छन्। यता दितिले सय वर्षसम्म गर्भ धारण गरेपछि दुई भयङ्कर पुत्रहरूलाई जन्म दिइन्। ती बालकहरूको जन्म हुँदा पृथ्वी, आकाश र अन्तरिक्षमा अनेकौँ अमङ्गलकारी चिह्नहरू देखा परे। पर्वतसहित पृथ्वी थर्कियो, जताततै आगलागी भयो र उल्कापात हुन थाल्यो। हावा यति तीव्र वेगले चल्यो कि ठूला रूखहरू उखेलिए र धुलोको बादलले आकाश ढाकियो। सूर्य र चन्द्रमा राहुद्वारा घेरिए झैँ देखिए भने बिजुलीहरू डरलाग्दो गरी चम्किए। समुद्रमा ठूला छाल उठे, जलाशयका कमल सुके र नदीहरू विचलित भए। स्याल, कुकुर र उल्लहरूले अमङ्गल ध्वनि निकालेर कराउन थाले। गाईहरूको थुनबाट रगत आयो, मूर्तिहरूबाट आँसु झर्यो र विना आँधी नै वन जङ्गलमा रूखहरू ढले। आकाशमा ग्रह र नक्षत्रहरू आपसमा युद्ध गरिरहे झैँ वक्र गतिमा चल्न थाले। यी सबै उत्पात देखेर सामान्य जनताले संसारको प्रलय हुन लागेको ठाने। दितिका पुत्रहरू जन्मनेबित्तिकै फलाम जस्तै कठोर शरीर लिएर पहाड झैँ अग्ला भए। कश्यप ऋषिले उनीहरूको नाम हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्ष राख्नुभयो। जेठो हिरण्यकशिपुले ब्रह्माको वरदान पाएर आफ्नो बाहुबलले तिनै लोकलाई वशमा पार्यो। भाइ हिरण्याक्ष पनि उत्तिकै बलशाली र दाजुको प्रिय थियो। हिरण्याक्ष युद्धको तिर्खा मेट्न गदा लिएर स्वर्गलोक पुग्यो। उसको डरले इन्द्रादि देवताहरू सर्प झैँ लुक्न बाध्य भए। देवताहरूलाई नभेटेपछि ऊ गर्जँदै र उपहास गर्दै समुद्रमा पस्यो। उसको प्रभावले समुद्रका जीव र वरुणका सैनिकहरू डराएर भागे। समुद्रमा कसैले सामना नगरेपछि उसले छालहरूमा गदा प्रहार गर्दै समय बितायो। अन्ततः ऊ वरुणको राजधानी विभावरीपुरी पुग्यो र वरुणलाई युद्धका लागि हाँक दियो। वरुणले उसको घमण्ड बुझेर निकै चलाखीपूर्वक जवाफ दिए। उनले भने कि म अहिले वृद्ध र शान्त भइसकेको छु, तिम्रो बलको सामना गर्न सक्दिनँ। वरुणले हिरण्याक्षलाई भगवान् विष्णु (आदिपुरुष) सँग युद्ध गर्न सुझाव दिए। उनले भने कि तिम्रो यो घमण्ड भगवान्को अगाडि मात्र शान्त हुनेछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'अधर्मको उदय' र त्यसको 'प्राकृतिक सङ्केत' को दार्शनिक पक्षलाई उजागर गर्दछ। जब संसारमा आसुरी शक्तिको जन्म हुन्छ, प्रकृतिले त्यसको विरोधमा विभिन्न उत्पातहरू देखाउँछ भन्ने यसको मान्यता छ। हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्षको कठोर शरीर 'जडता' र 'अहङ्कार' को प्रतीक हो। ब्रह्माजीको वरदानलाई दुरुपयोग गर्नुले 'शक्ति र विवेक' बीचको असन्तुलनलाई देखाउँछ। हिरण्याक्षको युद्धको तिर्खाले मानवीय 'तृष्णा' र 'अतृप्त अहङ्कार' को चित्रण गर्दछ। वरुणको संयम र बुद्धिमानीले 'क्रोधलाई विवेकले जित्नुपर्छ' भन्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ। यस अध्यायमा 'काल' को प्रभावलाई पनि देखाइएको छ, जसले गर्दा देवताहरू समेत लुक्न बाध्य हुन्छन्। भगवान्लाई 'सज्जनको रक्षक' र 'दुष्टको विनाशक' का रूपमा चित्रण गरिएको छ। प्रकृतिका अमङ्गलकारी घटनाहरू केवल त्रास नभएर 'परिवर्तनको पूर्वसूचना' हुन्। अहङ्कारले मानिसलाई अन्धो बनाउँछ भन्ने कुरा हिरण्याक्षको व्यवहारबाट प्रस्ट हुन्छ। अन्त्यमा, जतिसुकै ठूलो भौतिक बल भए पनि ईश्वरीय शक्ति अगाडि त्यो नगण्य हुन्छ भन्ने यसको सार हो।
