श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– सप्तविंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
(अनुष्टुप) प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणैः ।
अविकारात् अकर्तृत्वात् निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— माताजी! जसरी जलमा प्रतिविम्बित सूर्यको जलको शीतलता वा चञ्चलता आदि गुणसँग कुनै सम्बन्ध हुँदैन, त्यसै गरी प्रकृतिजन्य शरीरमा स्थित भएर पनि पुरुष (आत्मा) वास्तवमा सुख-दुःखादिबाट लिप्त हुँदैन; किनकि त्यो स्वभावले नै निर्विकार, अकर्ता र निर्गुण छ ।।१।।
स एष यर्हि प्रकृतेः गुणेष्वभिविषज्जते ।
अहङ्क्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीति अभिमन्यते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जब त्यही पुरुषले प्रकृतिका गुणहरूसँग आफ्नो सम्बन्ध गाँस्दछ, तब अहङ्कारले मोहित भई "म कर्ता हुँ" भन्ने मिथ्या अभिमान गर्न थाल्दछ ।।२।।
तेन संसारपदवीं अवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः ।
प्रासङ्गिकैः कर्मदोषैः सदसन् मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही अभिमानका कारण ऊ देहको संसर्गबाट गरिएका पाप-पुण्यरूपी कर्मका दोषले आफ्नो स्वाधीनता र शान्ति गुमाउँछ तथा उत्तम, मध्यम र नीच योनिहरूमा उत्पन्न भई संसारचक्रमा घुमिरहन्छ ।।३।।
अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सपनामा भय र शोकादिको कुनै वास्तविक कारण नभए पनि सपनाका विषयमा आस्था हुनाले दुःख भोग्नुपर्दछ, त्यसै गरी संसारको कुनै वास्तविक सत्ता नभए पनि अविद्याका कारण विषयहरूको चिन्तन गर्नाले जीवको संसारचक्र कहिल्यै निवृत्त हुँदैन ।।४।।
अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तं असतां पथि ।
भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसैले बुद्धिमान् मानिसले असन्मार्ग वा विषय-चिन्तनमा फसेको चित्तलाई तीव्र भक्तियोग र वैराग्यद्वारा बिस्तारै-बिस्तारै वशमा ल्याउनुपर्दछ ।।५।।
यमादिभिः योगपथैः अभ्यसन् श्रद्धयान्वितः ।
मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यमादि योगका साधनद्वारा श्रद्धापूर्वक अभ्यास गर्दै चित्तलाई एकाग्र गर्ने र ममा सच्चा भाव राखी मेरा कथाहरूको श्रवण गर्ने गर्नुपर्दछ ।।६।।
सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ।
ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्राणीमा समभाव राख्ने, कसैप्रति वैरभाव नराख्ने, आसक्ति त्याग गर्ने, ब्रह्मचर्य, मौनव्रत र भगवान्मा समर्पित गरिएको शक्तिशाली स्वधर्मको पालनाबाट स्थिति प्राप्त गर्नुपर्दछ ।।७।।
यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ् मुनिः ।
विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिले प्रारब्ध अनुसार जे प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सन्तुष्ट हुनुपर्दछ; परिमित भोजन गर्ने, एकान्तमा रहने, शान्त स्वभावको हुने तथा सबैप्रति मैत्रीपूर्ण, दयालु र धैर्यवान् बन्नुपर्दछ ।।८।।
सानुबन्धे च देहेऽस्मिन् अकुर्वन् असदाग्रहम् ।
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति र पुरुषको अनुभवजन्य तत्त्वज्ञानका कारण स्त्री-पुत्रादि सम्बन्धहरू सहितको यस देहमा "म" र "मेरो" पनको मिथ्या आग्रह गर्नु हुँदैन ।।९।।
निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।
उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिका जाग्रदादि अवस्थाहरूबाट अलग भई परमात्मा बाहेक अन्य दृश्यको त्याग गर्ने ती आत्मदर्शी मुनिले आँखाले सूर्यलाई हेरेझैँ आफ्नो शुद्ध अन्तःकरणद्वारा परमात्माको साक्षात्कार गर्दछन् ।।१०।।
मुक्तलिङ्गं सदाभासं असति प्रतिपद्यते ।
सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले त्यो अद्वितीय ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछन्, जुन सम्पूर्ण देहादि उपाधिहरूबाट पृथक् छ र जसले अहङ्कारादि मिथ्या वस्तुमा सत्य झैँ देखिने जगत्का कार्य र कारणहरूलाई प्रकाशित गर्दछ ।।११।।
यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदृश्यते ।
स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थितः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी जलमा परेको सूर्यको प्रतिबिम्ब भित्तामा देखिँदा त्यसैका माध्यमबाट आकाशमा स्थित वास्तविक सूर्यको ज्ञान हुन्छ ।।१२।।
एवं त्रिवृद् अहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयैः ।
स्वाभासैः लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी तीन प्रकारको अहङ्कार (सात्त्विक, राजस, तामस) बाट बनेका देह, इन्द्रिय र मनमा परेको चेतनाको प्रतिबिम्बद्वारा सत्यज्ञान स्वरूप परमात्माको दर्शन प्राप्त हुन्छ ।।१३।।
भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनो बुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।
लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गहिरो निद्राको समयमा जब पञ्चभूत, इन्द्रिय, मन र बुद्धि आदि प्रकृतिमा लीन हुन्छन्, त्यति बेला पनि जो स्वयं जागिरहन्छ र अहङ्कारशून्य हुन्छ, त्यही नै आत्मा हो ।।१४।।
मनयमानस्तदात्मानं अनष्टो नष्टवन्मृषा ।
नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जाग्रत् अवस्थामा यो आत्मा दृश्यवर्गको द्रष्टाका रूपमा अनुभव हुन्छ, तर सुषुप्तिमा अहङ्कार लीन हुनाले जीवले भ्रमवश आफूलाई नष्ट भएको ठान्दछ; जसरी धन नाश हुँदा मानिस व्याकुल भई आफू नै सकिएको ठान्छ, तर वास्तवमा ऊ बाँचिरहेकै हुन्छ ।।१५।।
एवं प्रत्यवमृश्यादौ आत्मानं प्रतिपद्यते ।
साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! यी सबै कुराको मनन गरेर विवेकी पुरुषले आफ्नो आत्मालाई अनुभव गर्दछ, जुन अहङ्कार सहित सम्पूर्ण तत्त्वहरूको अधिष्ठान र प्रकाशक हो ।।१६।।
देवहूतिरुवाच —
पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् ।
अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वाद् अनयोः प्रभो ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहूतिले सोधिन्— प्रभो! पुरुष र प्रकृति दुवै नित्य र एक-अर्काको आश्रयमा रहने हुन् भने प्रकृतिले पुरुषलाई कसरी छोड्न सक्छे र? ।।१७।।
अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मन्! जसरी गन्ध र पृथ्वी तथा रस र जललाई अलग गर्न सकिँदैन, त्यसै गरी पुरुष र प्रकृति पनि एक-अर्काबाट छुट्टिएर रहन सक्दैनन् ।।१८।।
अकर्तुः कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः ।
गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले जसको आश्रयले अकर्ता पुरुषलाई यो कर्मबन्धन प्राप्त भएको छ, ती प्रकृतिका गुणहरू विद्यमान रहुञ्जेल पुरुषलाई मोक्ष (कैवल्य) कसरी सम्भव छ? ।।१९।।
क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् ।
अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तत्त्वविचारले केही समयका लागि यो संसार-बन्धन निवृत्त भयो भने पनि त्यसको कारणभूत प्राकृतिक गुणहरूको अभाव नहुनाले त्यो भय फेरि उत्पन्न हुन सक्छ ।।२०।।
श्रीभगवानुवाच –
अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना ।
तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— माताजी! जसरी अरनीबाट उत्पन्न अग्निले काठलाई नै डढाएर भष्म पार्छ, त्यसै गरी निष्काम भावले गरिएको स्वधर्मद्वारा अन्तःकरण शुद्ध भई निरन्तर भगवत् कथा सुन्नाले— ।।२१।।
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा ।
तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पुष्ट भएको तीव्र भक्ति, तत्त्वज्ञान, प्रबल वैराग्य र व्रत-नियमादि सहितको ध्यानाभ्यासद्वारा— ।।२२।।
प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् ।
तिरोभवित्री शनकैः अग्नेर्योनिरिवारणिः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्तको प्रगाढ एकाग्रताले पुरुषको अविद्या (प्रकृति) दिनरात क्षीण हुँदै गएर बिस्तारै-बिस्तारै पूर्ण रूपमा लीन हुन्छ ।।२३।।
भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः ।
नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिसले प्रकृतिका दोषहरू देख्छ र भोगपछि त्यसलाई त्याग्छ, तब आफ्नो स्वरूपमा स्थित भएको त्यो पुरुषलाई प्रकृतिले कुनै हानि पुर्याउन सक्दिन ।।२४।।
यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सुतेको मानिसले सपनामा धेरै अनर्थको अनुभव गर्छ, तर बिउँझिएपछि ती स्वप्नका कुराले उसलाई कुनै मोह वा दुःख हुँदैन ।।२५।।
एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् ।
युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी जसलाई तत्त्वज्ञान प्राप्त भएको छ र जसको मन निरन्तर ममा लीन रहन्छ, त्यस्तो आत्माराम मुनिलाई प्रकृतिले कहिल्यै केही बिगार्न सक्दिन ।।२६।।
यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना ।
सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिस धेरै जन्मसम्म यस प्रकार आत्मचिन्तनमा निमग्न रहन्छ, तब उसलाई ब्रह्मलोक सम्मका सबै भोगहरू प्रति वैराग्य उत्पन्न हुन्छ ।।२७।।
मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा ।
निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥
प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदृशा च्छिन्नसंशयः ।
यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद् विनिर्गमे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो त्यो धैर्यवान् भक्त मेरै कृपाले तत्त्वज्ञान प्राप्त गरी सबै संशयबाट मुक्त हुन्छ। अन्त्यमा वासनामय शरीर (लिङ्गदेह) नष्ट भएपछि उसले मेरै आश्रित स्वरूपभूत कैवल्य पद प्राप्त गर्दछ, जहाँ पुगेपछि योगी फेरि फर्केर आउँदैनन् ।।२८-२९।।
यदा न योगोपचितासु चेतो
मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग ।
अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्याद्
आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! यदि योगीको चित्त योग-साधनाबाट प्राप्त हुने अणिमादि सिद्धिहरूमा फस्दैन भने, उसलाई मेरो त्यो अविनाशी परमपद प्राप्त हुन्छ जहाँ मृत्युको कुनै भय रहँदैन ।।३०।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् कपिलले प्रकृति र पुरुषको सम्बन्ध तथा मोक्षको उपायका बारेमा माता देवहूतिलाई उपदेश दिनुभएको छ। उहाँले भन्नुभयो कि आत्मा शरीरमा रहे पनि वास्तवमा प्रकृतिका गुणहरूबाट मुक्त रहन्छ। जसरी पानीमा सूर्यको प्रतिबिम्ब हल्लिँदा पनि वास्तविक सूर्य हल्लिँदैन, त्यसरी नै आत्मा निर्विकार छ। जब जीवले प्रकृतिसँग तादात्म्य राख्छ, तब अहङ्कारका कारण ऊ आफैँलाई कर्ता मान्न पुग्छ। यही कर्तृत्वको अभिमानले गर्दा जीव जन्म-मृत्युको चक्रमा फसेर विभिन्न योनिहरूमा भौँतारिन्छ। संसारको वास्तविक सत्ता नभए पनि अविद्या र विषय-चिन्तनले गर्दा यो सत्य झैँ प्रतीत हुन्छ। यस भ्रमबाट मुक्त हुनका लागि तीव्र भक्तियोग र वैराग्यको आवश्यकता पर्दछ। कपिलले यम, नियम जस्ता योगका अङ्गहरूको श्रद्धापूर्वक अभ्यास गर्न सल्लाह दिनुभयो। आत्मदर्शी मुनिले सबै प्राणीमा समभाव राख्नुपर्छ र कुनै पनि आसक्ति राख्नु हुँदैन। एकान्तमा बस्ने, थोरै खाने र सधैँ शान्त रहने व्यक्ति नै योगाभ्यासमा सफल हुन्छ। देह र परिवारप्रतिको मोह त्याग्नु नै ज्ञानको पहिलो पाइला हो। मुनिले आफ्नो अन्तःकरण शुद्ध गरी परमात्माको त्यसरी नै दर्शन गर्नुपर्छ जसरी आँखाले सूर्यलाई देखिन्छ। अहङ्कारका माध्यमबाटै परमात्माको प्रतिबिम्बलाई बुझेर वास्तविक सत्यसम्म पुग्न सकिन्छ। गहिरो निद्राको अवस्थामा पनि आत्मा साक्षीका रूपमा जागृत रहन्छ, तर अहङ्कार भने लीन हुन्छ। विवेकी पुरुषले अहङ्कारलाई आत्माभन्दा भिन्न बुझेर यसको भ्रमबाट मुक्त हुनुपर्दछ। देवहूतिले सोधिन् कि यदि प्रकृति र पुरुष नित्य र अभिन्न छन् भने मोक्ष कसरी सम्भव छ। उनले पृथ्वी र गन्धको उदाहरण दिँदै यी दुईलाई अलग गर्न नसकिने तर्क गरिन्। उनले डराउँदै सोधिन् कि के मुक्त भएपछि पनि फेरि बन्धनमा पर्ने डर रहँदैन। भगवान्ले जवाफ दिनुभयो कि जसरी अग्निले अरनीलाई डढाउँछ, त्यसरी नै ज्ञानले प्रकृतिलाई क्षीण पार्छ। निष्काम स्वधर्म र निरन्तर भगवत् कथाको श्रवणले अन्तःकरणलाई शुद्ध पार्दछ। तीव्र भक्ति, तत्त्वज्ञान र वैराग्यले अविद्यारूपी प्रकृतिलाई बिस्तारै नष्ट गर्दछ। जसले प्रकृतिका दोषहरू बुझेर त्यसलाई त्याग्छ, उसलाई फेरि प्रकृतिले बाँध्न सक्दिन। बिउँझिएको मानिसलाई सपनाको डरले नसतार्ने जस्तै ज्ञानीलाई संसारको डर हुँदैन। जो सधैँ भगवान्मा चित्त लगाउँछ, उसको लागि प्रकृति निष्क्रिय बन्दछ। अनेक जन्मको साधनापछि मात्र ब्रह्मलोक सम्मका भोगहरू प्रति पूर्ण वैराग्य उत्पन्न हुन्छ। भगवान्को विशेष अनुग्रहले भक्तले सबै संशयहरूलाई काट्न सफल हुन्छ। अन्त्यमा वासनामय शरीर नष्ट भएपछि जीवले कैवल्य पद प्राप्त गर्दछ। यो पद पाएपछि जीव पुनः यो संसारको दुःखपूर्ण चक्रमा फर्केर आउनु पर्दैन। यदि योगी सिद्धिहरूको लोभमा फसेन भने मात्र उसले परम गति प्राप्त गर्दछ। यसरी भगवान् कपिलले मातालाई पूर्ण आत्मज्ञान दिएर कृतार्थ पार्नुभयो।
दार्शनिक पक्ष
आत्मा स्वभावतः अकर्ता र निर्विकार भए पनि अहङ्कारका कारण बन्धनमा परेको देखिन्छ। संसारलाई स्वप्नको उपमा दिएर यसको मिथ्या स्वरूप र अविद्याको प्रभाव स्पष्ट पारिएको छ। 'जलार्कवत्' न्यायले आत्मा र शरीरको सम्बन्धलाई दार्शनिक ढङ्गले बुझाइएको छ। प्रकृति र पुरुषको नित्य सम्बन्ध भए पनि ज्ञानद्वारा तिनको प्रभावलाई शून्य पार्न सकिन्छ। भक्तियोग र वैराग्य एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्, जसले जीवलाई मुक्तिको मार्ग देखाउँछन्। कैवल्य पदको अर्थ आफ्नै वास्तविक स्वरूपमा स्थित हुनु हो, जुन ईश्वरीय चेतनासँग एकाकार हुनु हो। साङ्ख्य दर्शनले विवेक ख्याति (प्रकृति र पुरुषको भेद) लाई नै मुक्तिको परम साधन मान्दछ। सिद्धिहरू आध्यात्मिक मार्गका बाधाहरू हुन्, जसमा नफस्नु नै वास्तविक बुद्धिमानी हो। लिङ्गदेह (सूक्ष्म शरीर) को नाश नभई जीवले पूर्ण रूपमा जन्म-मृत्युबाट मुक्ति पाउन सक्दैन। ईश्वरको कृपा र पुरुषार्थ (साधना) को समन्वयले मात्रै अविद्यारूपी मायालाई जित्न सकिन्छ
