श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – द्वितीयोध्याऽयः
एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् ।
उपधार्याथ तान् राजन् प्रत्याहुर्नयकोविदाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! नीतिनिपुण एवं धर्मका मर्मज्ञ ती भगवान्का पार्षदहरूले यमदूतहरूका यस्ता वचन सुनेर उनीहरूलाई यसप्रकार उत्तर दिए ।। १ ।।
श्रीविष्णुदूता ऊचुः –
अहो कष्टं धर्मदृशां अधर्मः स्पृशते सभाम् ।
यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुदूतहरूले भने— अहो! यो निकै कष्ट र आश्चर्यको विषय हो कि धर्मका रक्षक भनिएकाहरूको सभामा नै अधर्मले प्रवेश पाइरहेको छ। किनकि यहाँ तिमीहरूद्वारा व्यर्थैमा निरापराधी र अदण्डनीय व्यक्तिलाई दण्ड दिन खोजिँदै छ ।। २ ।।
प्रजानां पितरो ये च शास्तारः साधवः समाः ।
यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाका संरक्षक, शासक, साधु र समदर्शी हुनुपर्नेहरूले नै यदि प्रजाप्रति पक्षपातपूर्ण वा विषम व्यवहार गर्न थाले भने ती प्रजा अरू कसको शरणमा जाने? ।। ३ ।।
यद् यद् आचरति श्रेयान् इतरः तत् तदीहते ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रेष्ठ पुरुषले जस्तो आचरण गर्दछन्, सामान्य मानिसहरूले पनि त्यस्तै सिको गर्दछन्। उनले जुन कुरालाई प्रमाण मानेर व्यवहार गर्दछन्, संसारले पनि त्यसैको अनुसरण गर्दछ ।। ४ ।।
यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः ।
स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारका साधारण मानिसहरू धर्म र अधर्मको ज्ञान नभएकाले पशु समान हुन्छन्। उनीहरूले कुनै श्रेष्ठ पुरुषमाथि पूर्ण विश्वास गरेर उसैको काखमा शिर राखेर निश्चिन्त भई सुत्ने (आश्रय लिने) गर्दछन् ।। ५ ।।
स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् ।
विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो द्रोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो अवस्थामा प्राणीहरूका अत्यन्त विश्वासपात्र, दयालु र ज्ञानी मानिएका व्यक्तिले आफूमाथि भरोसा गर्ने अज्ञानी जीवप्रति कसरी द्रोह वा विश्वासघात गर्न सक्छन्? ।। ६ ।।
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि ।
यद् व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरू! यस अजामिलले करोडौँ जन्मका पापहरूको प्रायश्चित्त गरिसकेको छ। किनकि यसले मृत्युको विवशतामा भए तापनि भगवान्को परमकल्याणकारी नाम 'नारायण' को उच्चारण गरेको छ ।। ७ ।।
एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् ।
यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन क्षण यसले 'नारायण' यो चार अक्षरको नाम उच्चारण गर्यो, त्यसै बखत यसका सम्पूर्ण पापहरूको प्रायश्चित्त भयो ।। ८ ।।
स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥
सर्वेषां अप्यघवतां इदमेव सुनिष्कृतम् ।
नामव्याहरणं विष्णोः यतस्तद् विषया मतिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः चोर, जँड्याहा, मित्रद्रोही, ब्रह्महत्यारा, गुरुपत्नीगमन गर्ने तथा स्त्री, राजा, पिता र गाईको हत्या गर्ने जस्ता महापापीहरूका लागि पनि भगवान् विष्णुको नामोच्चारण नै सबैभन्दा उत्तम प्रायश्चित्त हो। किनकि नामोच्चारणले मानिसको बुद्धि भगवान्को गुण र स्वरूपतर्फ आकर्षित भई शुद्ध हुन्छ ।। ९–१० ।।
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभिः
तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभिः ।
यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैः
तदुत्तमश्लोक गुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मवादी ऋषिहरूले बताएका चान्द्रायण आदि कठिन व्रतहरूद्वारा पापीको अन्तःकरण त्यति शुद्ध हुँदैन, जति भगवान्को पवित्र नामोच्चारणबाट हुन्छ। किनकि हरिनामले भगवान्का दिव्य गुणहरूको स्मृति गराउँदछ ।। ११ ।।
अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् ।
यदाऽसौ भगवन्नाम म्रियमाणः समग्रहीत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले, यसले मर्ने बेलामा भगवान्को नाम लिइसकेको हुनाले अब यसलाई तिमीहरूले यहाँबाट नलैजाऊ। यसको सम्पूर्ण पापको प्रायश्चित्त भइसकेको छ ।। १३ ।।
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।
वैकुण्ठनामग्रहणं अशेषाघहरं विदुः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूका अनुसार सङ्केतमा, परिहास (ठट्टा) मा, गीतको अलापमा वा अवहेलनापूर्वक नै किन नहोस्, भगवान्को नाम उच्चारण गर्नाले मानिसका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट हुन्छन् ।। १४ ।।
पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतः ।
हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातनाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्लो ठाउँबाट खस्दा, चिप्लिँदा, अङ्गभङ्ग हुँदा, सर्पले डस्दा, आगोले पोल्दा वा चोट लाग्दा विवश भई जसले 'हरि' भनी पुकार्दछ, ऊ नरकको यातनाको पात्र हुँदैन ।। १५ ।।
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च ।
प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महर्षिहरूले ठुला पापका लागि ठुलै र साना पापका लागि सानै प्रायश्चित्तको विधान गरेका छन् ।। १६ ।।
तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानजपादिभिः ।
नाधर्मजं तद् हृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपस्या, दान र जप आदिबाट पाप त नष्ट हुन्छन् तर तिनले पाप गर्ने प्रवृत्ति वा हृदयको मलिनतालाई पूर्णतः हटाउन सक्दैनन्। त्यो त केवल भगवान्को चरणकमलको सेवाबाट मात्र सम्भव छ ।। १७ ।।
अज्ञानादथवा ज्ञानात् उत्तमश्लोकनाम यत् ।
सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानलः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी जानेर वा नजानिकन छोए पनि आगोले दाउरालाई भष्म गरिदिन्छ, त्यसैगरी जानी-नजानी गरिएको भगवान्को नाम-सङ्कीर्तनले मानिसका सबै पापहरूलाई जलाएर खरानी पारिदिन्छ ।। १८ ।।
यथागदं वीर्यतमं उपयुक्तं यदृच्छया ।
अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान् मंत्रोऽप्युदाहृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अत्यन्त प्रभावशाली औषधिको गुण नजानिकन सेवन गर्दा पनि त्यसले आफ्नो काम गर्दछ, त्यसैगरी भगवान्को नामरूपी मन्त्रले पनि प्रभाव नजान्ने व्यक्तिको समेत कल्याण गर्दछ ।। १९ ।।
ते एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप ।
तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! यसप्रकार भगवान्का पार्षदहरूले भागवत धर्मको सुस्पष्ट निर्णय सुनाएर अजामिललाई यमपाश र मृत्युको मुखबाट मुक्त गराए ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः हे अरिन्दम परीक्षित! विष्णुदूतहरूबाट यस्तो जवाफ पाएपछि यमदूतहरू यमराजका कहाँ गए र घटेका सबै वृत्तान्त विस्तारपूर्वक सुनाए ।। २१ ।।
द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः ।
ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सवः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पासोबाट मुक्त भएपछि अजामिल निर्भय र स्वस्थ भयो। भगवान्का पार्षदहरूको दर्शन पाउँदा आनन्दित भएको उसले शिर झुकाएर उनीहरूलाई प्रणाम गर्यो ।। २२ ।।
तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्कराः ।
सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप राजन्! अजामिलले केही भन्न खोज्दै गर्दा भगवान्का पार्षदहरू उसको आँखाकै अगाडि अचानक अन्तर्धान भए ।। २३ ।।
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयोः ।
धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला अजामिलले यमदूतहरूको मुखबाट वेदोक्त सगुण धर्म र विष्णुदूतहरूको मुखबाट शुद्ध भागवत धर्मको रहस्य श्रवण गर्ने अवसर पाएको थियो ।। २४ ।।
भक्तिमान्भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरेः ।
अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को महिमा सुनेपछि अजामिलको हृदयमा तुरुन्तै भक्तिको उदय भयो। आफ्ना पूर्वकर्महरू सम्झँदा उसलाई ठुलो पश्चात्ताप हुन थाल्यो ।। २५ ।।
अहो मे परमं कष्टं अभूद् अविजितात्मनः ।
येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सोच्यो— अहो! इन्द्रियलाई जित्न नसक्दा मेरो कस्तो दुर्गति भएछ। मैले वेश्याको गर्भबाट पुत्र जन्माएर आफ्नो ब्राह्मणत्व नै नष्ट गरिदिएँ ।। २६ ।।
धिङ्मां विगर्हितं सद्भिः दुष्कृतं कुलकज्जलम् ।
हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई धिक्कार छ! म सज्जनहरूद्वारा निन्दित र आफ्नो कुलका लागि कलङ्क सावित भएँ। मैले आफ्नी सती र अबोध पत्नीलाई त्यागेर मदिरापान गर्ने कुलटाको शरण लिएँ ।। २७ ।।
वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ ।
अहो मयाधुना त्यक्तौ अकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले आफ्ना वृद्ध, असहाय र तपस्वी मातापितालाई समेत नीचले झैँ त्यागिदिएँ। म कस्तो कृतघ्न रहेछु ।। २८ ।।
सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे ।
धर्मघ्नाः कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातनाः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म निश्चित रूपमा त्यो भयानक नरकमा पर्नेछु, जहाँ धर्मघाती र कामी पुरुषहरूले अनेकौँ यातना भोग्नुपर्दछ ।। २९ ।।
किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् दृष्टमिहाद्भुतम् ।
क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणयः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः अघि मैले देखेको त्यो अद्भुत दृश्य सपना थियो कि विपना? मलाई पाशले बाँधेर तान्ने ती डरलाग्दा दूतहरू अहिले कहाँ गए? ।। ३० ।।
अथ ते क्व गताः सिद्धाः चत्वारश्चारुदर्शनाः ।
व्यामोचयन् नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुवः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि मलाई तलतिर लैजाँदै गर्दा बचाउने ती चार जना सुन्दर सिद्ध पुरुषहरू चाहिँ कता गए? ।। ३१ ।।
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने ।
भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः म अभागी भए पनि ती श्रेष्ठ देवताहरूको दर्शन पाउने सौभाग्य मिलेकाले अब मेरो पक्कै कल्याण हुनेछ। उनीहरूको सम्झनाले नै मेरो चित्त प्रसन्न भइरहेको छ ।। ३२ ।।
अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपतेः ।
वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः नत्र म जस्तो अपवित्र र वेश्यागामीको जिब्रोबाट मर्ने बेलामा भगवान्को नाम कसरी निस्कन सक्थ्यो र? ।। ३३ ।।
क्व चाहं कितवः पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रपः ।
क्व च नारायणेत्येतद् भगवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कहाँ म जस्तो पापी, निर्लज्ज र ब्रह्मतेज नष्ट गर्ने अपराधी, अनि कहाँ भगवान्को त्यो परम मङ्गलकारी 'नारायण' नाम! ।। ३४ ।।
सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिलः ।
यथा न भूय आत्मानं अन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म आफ्नो मन, इन्द्रिय र प्राणलाई वशमा राखेर यस्तो प्रयत्न गर्नेछु कि फेरि कहिल्यै अज्ञानको घोर नरकमा पर्नु नपरोस् ।। ३५ ।।
विमुच्य तमिमं बन्धं अविद्या कामकर्मजम् ।
सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अविद्या, काम र कर्मबाट उत्पन्न यो बन्धनलाई त्यागेर अब म सबै प्राणीको हितमा लाग्नेछु। म शान्त, मैत्रीपूर्ण, दयालु र आत्मसंयमी बन्नेछु ।। ३६ ।।
मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्याऽऽत्ममायया ।
विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधमः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीरूपी भगवान्को मायाले मलाई खेलौना बनाएर नचायो। अब म आफैँलाई त्यस मायाको जालबाट मुक्त गर्नेछु ।। ३७ ।।
ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् ।
धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभिः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर र संसारमा रहेको 'म' र 'मेरो' भन्ने मिथ्या अभिमानलाई त्यागेर म आफ्नो मनलाई हरिकीर्तनद्वारा शुद्ध गर्दै भगवान्मै लगाउनेछु ।। ३८ ।।
श्रीशुक उवाच –
इति जातसुनिर्वेदः क्षणसङ्गेन साधुषु ।
गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! साधुहरूको क्षणभरको सत्सङ्गले गर्दा अजामिलमा पूर्ण वैराग्य पैदा भयो। ऊ सबै सांसारिक बन्धन त्यागेर हरिद्वार (गङ्गाद्वार) तर्फ लाग्यो ।। ३९ ।।
स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थितः ।
प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ एउटा देवमन्दिरमा आसन जमाएर उसले योगको अभ्यास गर्न थाल्यो। इन्द्रियहरूलाई विषयबाट खिचेर उसले मनलाई परमात्मामा एकाग्र गर्यो ।। ४० ।।
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना ।
युयुजे भगवद् धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आत्मसमाधिद्वारा आफूलाई प्रकृति र गुणहरूबाट अलग गराई उसले आफ्नो स्वरूपलाई परब्रह्म परमात्माको धाममा लीन गरायो ।। ४१ ।।
यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन् अद्राक्षीत् पुरुषान्पुरः ।
उपलभ्योपलब्धान् प्राग् ववन्दे शिरसा द्विजः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी बुद्धि स्थिर भएपछि उसले आफ्नो अगाडि तिनै चार जना पार्षदहरूलाई पुनः देख्यो। पहिले दर्शन पाइसकेको हुनाले अजामिलले शिर झुकाएर उनीहरूलाई भक्तिपूर्वक प्रणाम गर्यो ।। ४२ ।।
हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु ।
सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवन् पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गङ्गाको किनारमा उनीहरूको दर्शन पाउनेबित्तिकै उसले आफ्नो भौतिक शरीर त्यागिदियो र तत्कालै भगवान्को पार्षदको दिव्य स्वरूप प्राप्त गर्यो ।। ४३ ।।
साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करैः ।
हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि अजामिल ती पार्षदहरूसँगै स्वर्णमय विमानमा चढेर आकाशमार्ग हुँदै लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुको निवासस्थान वैकुण्ठधाम गयो ।। ४४ ।।
एवं स विप्लावितसर्वधर्मा
दास्याः पतिः पतितो गर्ह्यकर्मणा ।
निपात्यमानो निरये हतव्रतः
सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वेश्याको पति बनेर सबै धर्म नष्ट गरेको, निन्दित कर्ममा लागेको र नरकको मुखमा पुगिसकेको अजामिल केवल भगवान्को नामोच्चारणको प्रभावले तत्काल मुक्त भयो ।। ४५ ।।
नातः परं कर्मनिबन्धकृन्तनं
मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् ।
न यत्पुनः कर्मसु सज्जते मनो
रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः संसार बन्धनबाट मुक्त हुन चाहनेहरूका लागि भगवान्को नाम-कीर्तनभन्दा ठुलो अर्को कुनै साधन छैन। किनकि नाम-कीर्तनले मनलाई पुनः पाप र कर्मको जालमा पर्न दिँदैन, जबकि अन्य साधनले रज र तमोगुणलाई पूर्णतः हटाउन सक्दैनन् ।। ४६ ।।
य एतं परमं गुह्यं इतिहासमघापहम् ।
न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करैः ।
यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो कसैले यो गोप्य र पाप-नाशक इतिहासलाई श्रद्धा र भक्तिपूर्वक सुन्दछ वा कीर्तन गर्दछ, ऊ कहिल्यै नरक जाँदैन। यमदूतहरूले उसलाई हेर्न समेत सक्दैनन्। मानिस चाहे जतिसुकै पापी किन नहोस्, ऊ विष्णुलोकमा पुगेर सम्मानित हुन्छ ।। ४७–४८ ।।
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् ।
अजामिलोऽप्यगात् धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः मर्ने बेलामा छोराको बहानामा मात्र भगवान्को नाम लिँदा त अजामिलले परमधाम प्राप्त गर्यो भने, श्रद्धापूर्वक भगवान्को नाम लिनेहरूको त कुरा नै के भयो र! ।। ४९ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे अजामिलोपाख्याने द्वितीयोध्याऽयः ।। २ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको दोस्रो अध्यायमा अजामिलको उद्धारको मुख्य घटना र नाम-महिमाको चर्चा गरिएको छ। जब यमदूतहरूले अजामिललाई नरक लैजान खोज्छन्, विष्णुदूतहरूले उनीहरूलाई रोक्छन् र धर्मको वास्तविक स्वरूप सम्झाउँछन्। विष्णुदूतहरूका अनुसार अजामिलले अन्तिम समयमा 'नारायण' नाम उच्चारण गरिसकेकाले उनी सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भइसकेका छन्। यमदूतहरूले यो कुरा यमराजलाई सुनाउन त्यहाँबाट प्रस्थान गर्छन्। अजामिलले यमदूत र विष्णुदूतहरूबीचको त्यो दिव्य संवाद प्रत्यक्ष सुन्छन्। पार्षदहरूको दर्शन पाएपछि अजामिलको अन्तःकरणमा ठुलो हलचल पैदा हुन्छ र उनलाई आफ्ना पुराना पापहरू सम्झेर गहिरो पश्चात्ताप हुन्छ। उनले आफूले ब्राह्मण कुलमा जन्मेर पनि गरेको निन्दित कार्यको धिक्कार गर्छन्। साधुहरूको क्षणभरको सत्सङ्गले अजामिलको हृदयमा वैराग्यको ज्योति बल्छ। उनले अब बाँकी जीवन भगवान्को भक्तिमा समर्पित गर्ने संकल्प गर्छन्। अजामिल सबै सांसारिक बन्धन त्यागेर तुरुन्तै गङ्गाको किनार हरिद्वारतर्फ लाग्छन्। त्यहाँ उनले एउटा मन्दिरमा बसेर इन्द्रियहरूलाई जितेर योग र ध्यानको अभ्यास सुरु गर्छन्। उनले आफ्नो चित्तलाई केवल परब्रह्म परमात्मामा एकाग्र गर्छन्। केही समयको कठोर साधनापछि उनको बुद्धि त्रिगुणात्मक मायाबाट मुक्त हुन्छ। अन्त्यमा, उनले पुनः तिनै चार जना दिव्य विष्णुदूतहरूको दर्शन पाउँछन्। गङ्गाको पवित्र किनारमा उनीहरूको अगाडि अजामिलले आफ्नो भौतिक देह त्याग गर्छन्। देह त्याग गर्नेबित्तिकै उनले भगवान्का पार्षदहरूको जस्तै दिव्य स्वरूप प्राप्त गर्छन्। उनी पार्षदहरूसँगै सुनौलो विमानमा चढेर भगवान् विष्णुको परम धाम वैकुण्ठ प्रस्थान गर्छन्। यो कथाले एउटा पतित मानिस पनि कसरी शुद्ध भक्ति र नामको प्रभावले महान् बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। अजामिलको यो इतिहासले संसारका सबै पापीहरूको आशाको ढोका खोल्छ। भगवान्को नामको शक्तिले गर्दा अजामिल नरकको यातनाबाट मात्र बचेनन्, बरु मोक्ष नै प्राप्त गरे। यमराज पनि आफ्ना दूतहरूलाई अबदेखि विष्णुभक्तहरूको छेउमा नजान आदेश दिन्छन्। यो अध्यायले भागवत धर्मको सर्वोपरिता सिद्ध गर्दछ। अन्त्यमा शुकदेवजीले यो कथा सुन्ने र सुनाउने दुवैको कल्याण हुने फलश्रुति बताउनुहुन्छ। अजामिलको कथाले यो प्रष्ट पार्छ कि भगवान्को नाममा पाप नष्ट गर्ने अद्भुत सामर्थ्य छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गम्भीर छ, जसले 'नाम' र 'नामी' (भगवान्) बीचको अभेदतालाई पुष्टि गर्छ। पहिलो कुरा, यसले यो सिद्ध गर्छ कि भगवान्को नाम आफैँमा एक 'शक्ति' हो, जसको प्रभाव यसको अर्थ नजानिकन उच्चारण गर्दा पनि प्राप्त हुन्छ (जसरी औषधिको प्रभाव हुन्छ)। दोस्रो, यहाँ 'भागवत धर्म' र 'वेदोक्त धर्म' बीचको सूक्ष्म अन्तर देखाइएको छ, जहाँ भक्तिलाई सबैभन्दा सरल र प्रभावकारी मानिएको छ। तेस्रो, यसले 'अन्त्य मतिः सा गतिः' अर्थात् मृत्युको समयमा जस्तो विचार आउँछ, त्यस्तै गति प्राप्त हुन्छ भन्ने सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। चौथो, यसले 'कुञ्जरशौच' अर्थात् बाह्य प्रायश्चित्तभन्दा हृदयको शुद्धीकरण (भक्ति) श्रेष्ठ हो भन्ने सन्देश दिन्छ। पाँचौँ, यसले यो स्पष्ट गर्दछ कि भगवान्को माया स्त्रीरूप वा कामवासनाका रूपमा आउँछ, जसलाई केवल शरणागतिले मात्र जित्न सकिन्छ। छैटौँ, यमदूत र विष्णुदूतहरूको संवादले 'दण्ड' भन्दा 'कृपा' ठुलो हुन्छ भन्ने दार्शनिक स्थापना गर्दछ। सातौँ, सत्सङ्गको महिमा यहाँ देखाइएको छ, जहाँ क्षणभरको दर्शनले अजामिलको वर्षौँको अज्ञान नष्ट हुन्छ। आठौँ, यसले यो बुझाउँछ कि नामोच्चारणले पापको फल मात्र होइन, पाप गर्ने वासना नै नष्ट गर्दछ। नवौँ, अध्यायले यो दर्शन दिन्छ कि भक्तिमा कुल वा जातिको भन्दा भाव र नामको ठुलो भूमिका हुन्छ। अन्त्यमा, यसले वैकुण्ठ प्राप्तिका लागि ज्ञान र योगभन्दा पनि सरल रूपमा 'नाम-सङ्कीर्तन' लाई सर्वोत्कृष्ट साधनको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
No comments:
Post a Comment