श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – प्रथमोध्याऽयः
श्रीपरीक्षिदुवाच
–
निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा ।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! तपाईंले द्वितीय स्कन्धमा निवृत्तिमार्गको वर्णन गर्ने क्रममा अर्चिरादि मार्गद्वारा जीव क्रमशः ब्रह्मलोक पुग्दछ र ब्रह्माजीसँगै मुक्त हुन्छ, जसबाट संसारको चक्र (जन्म-मृत्यु) समाप्त हुन्छ भन्ने कुरा बताउनुभयो ।। १ ।।
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने ।
योऽसावलीनप्रकृतेः गुणसर्गः पुनः पुनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिवर! त्यसैगरी तृतीय स्कन्धमा प्रवृत्तिमार्गको वर्णन गर्दै, जसबाट स्वर्गादि लोक प्राप्त भए तापनि प्रकृतिसँगको सम्बन्ध नछुट्ने हुनाले जीव पुनः गुणहरूको चक्रमा परी बारम्बार जन्म-मृत्युको भुमरीमा परिरहन्छ भन्ने कुरा पनि बताउनुभयो ।। २ ।।
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः ।
मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ स्कन्धमा अधर्मका कारण प्राप्त हुने नाना प्रकारका नरकहरूको वर्णन गर्नुभयो। साथै चौथो स्कन्धमा स्वायम्भुव मनुको आधिपत्य रहेको प्रथम मन्वन्तरको पनि व्याख्या गर्नुभयो ।। ३ ।।
प्रियव्रतोत्तानपदोः वंशस्तत् चरितानि च ।
द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यान वनस्पतीन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी चौथो र पाँचौँ स्कन्धमा प्रियव्रत र उत्तानपादका वंश एवं चरित्र तथा द्वीप, वर्ष, समुद्र, पर्वत, नदी, उद्यान र विभिन्न वनस्पतिहरूका बारेमा वर्णन गर्नुभयो ।। ४ ।।
धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ।
ज्योतिषां विवराणां च यथेदं असृजद्विभुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भूमण्डलको स्थिति, त्यसका द्वीप र वर्षहरूको विभाग, तिनका लक्षण तथा परिमाण, नक्षत्रहरूको स्थिति, अतल-वितल आदि पाताल र विभु भगवान्ले गर्नुभएको सम्पूर्ण सृष्टिको वर्णन पनि सुनाउनुभयो ।। ५ ।।
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः ।
नानोग्रयातनान्नेयात् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! अब ती डरलाग्दा र उग्र यातनापूर्ण नरकहरूमा मानिसले जानु नपर्ने उपायहरू के-के हुन्? कृपा गरेर मलाई त्यसको विस्तारपूर्वक वर्णन गरिदिनुहोस् ।। ६ ।।
श्रीशुक उवाच –
न चेदिहैवापचितिं यथांहसः
कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः ।
ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति
ये कीर्तिता मे भवतः तिग्मयातनाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— यदि मानिसले यसै जन्ममा मन, वाणी र शरीरले गरेका पापहरूको प्रायश्चित्त गरेन भने, मृत्युपश्चात् उसले निश्चित रूपमा ती भयानक नरकहरूको यातना भोग्नुपर्दछ, जसको वर्णन मैले पाँचौँ स्कन्धमा गरिसकेको छु ।। ७ ।।
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ
यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना ।
दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा
भिषक्यिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले, शरीर स्वस्थ छँदै र मृत्यु हुनुभन्दा अगाडि नै पापको गम्भीरता र अल्पता (गुरु-लघु भाव) लाई विचार गरी त्यसको निवारणमा लाग्नुपर्छ। जसरी कुशल वैद्यले रोगको निदान गरी त्यसको तीव्रता अनुसार उपचार गर्दछ, त्यसरी नै पापको प्रायश्चित्त गर्नुपर्दछ ।। ८ ।।
श्रीराजोवाच –
दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन् अपि आत्मनोऽहितम् ।
करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! प्रत्यक्ष अनुभव र शास्त्रको श्रवणबाट नरकको कष्ट बुझेर पनि मानिस किन विवश भई बारम्बार तिनै पाप कर्ममा लागिरहन्छ? यस्तो अवस्थामा उसले गरेको प्रायश्चित्तको के अर्थ रहन्छ र? ।। ९ ।।
क्वचित् निवर्तते अभद्रात् क्वचित् चरति तत्पुनः ।
प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः मानिस कहिलेकाहीँ प्रायश्चित्तद्वारा पापबाट निवृत्त हुन्छ र फेरि कहिले त्यही पाप गर्दछ। यस्तो स्थितिमा म प्रायश्चित्तलाई हात्तीको स्नान (कुञ्जरशौच) जस्तै व्यर्थ ठान्दछु, किनकि नुहाएर निस्कनेबित्तिकै हात्तीले पुनः शरीरमा धुलो हाल्ने गर्दछ ।। १० ।।
श्रीशुक उवाच –
कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।
अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्मद्वारा कर्मको बीउ पूर्णतः नाश हुँदैन, किनकि कर्म गर्ने अधिकार अज्ञानीमा हुन्छ। अज्ञान रहुन्जेल पापको वासना हट्दैन। त्यसैले वास्तविक प्रायश्चित्त भनेको तत्वज्ञान वा भगवद्-विमर्शन नै हो ।। ११ ।।
नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि ।
एवं नियमकृद् राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! जसरी पथ्य भोजन गर्ने व्यक्तिलाई रोगले सताउँदैन, त्यसैगरी नियमको पालना गर्ने संयमित मानिस बिस्तारै-बिस्तारै कल्याणकारी ज्ञान प्राप्त गरी पापको वासनाबाट मुक्त हुन समर्थ हुन्छ ।। १२ ।।
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च ।
त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥
देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः ।
क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बाँसको झाङमा लागेको डढेलोले बाँसलाई नै भष्म गरिदिन्छ, त्यसरी नै धर्मज्ञ र श्रद्धावान् धीर पुरुषहरूले तपस्या, ब्रह्मचर्य, शम (इन्द्रिय दमन), दम (मनको निग्रह), त्याग, सत्य, शौच (पवित्रता) तथा यम-नियमका माध्यमबाट शरीर, वाणी र बुद्धिद्वारा गरिएका ठुला-ठुला पापहरूलाई पनि नष्ट गरिदिन्छन् ।। १३–१४ ।।
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।
अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वासुदेवको शरणमा रहने अनन्य भक्तहरूले केवल भक्तिद्वारा नै आफ्ना सम्पूर्ण पापहरू त्यसरी नै नाश गरिदिन्छन्, जसरी उदाउँदो सूर्यले कुहिरोलाई पूर्णतः हटाइदिन्छ ।। १५ ।।
न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः ।
यथा कृष्णार्पितप्राणः तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! श्रीकृष्णमा प्राण अर्पण गर्ने भक्तहरूको सेवा गर्नाले पापी पुरुषको जति शीघ्र र पूर्ण शुद्धि हुन्छ, त्यति तपस्या र दान आदि अन्य साधनहरूबाट हुन सक्दैन ।। १६ ।।
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः ।
सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा भक्तिको मार्ग नै सर्वश्रेष्ठ, भयरहित र परम कल्याणकारी हो। किनकि यस मार्गमा सुशील एवं नारायणपरायण साधुहरू हिँड्ने गर्दछन् ।। १७ ।।
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् ।
न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजेन्द्र! जसरी मदिराले भरिएको घैँटोलाई बाहिरबाट नदीमा जति नै धोए पनि त्यो भित्रबाट पवित्र हुन सक्दैन, त्यसैगरी नारायणप्रति विमुख मानिसले गरेका ठुला-ठुला प्रायश्चित्तहरूले पनि उसको अन्तःकरण शुद्ध गर्न सक्दैनन् ।। १८ ।।
सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो
र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह ।
न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान्
स्वन्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीकृष्णको गुणानुरागी भई आफ्नो मनलाई एक पटक मात्र भए पनि उहाँको चरणकमलमा अर्पण गरेको छ, उसले सम्पूर्ण प्रायश्चित्त गरिसकेको मानिन्छ। त्यस्ता व्यक्तिले सपनामा पनि पाश हातमा लिएका यमदूतहरूलाई देख्नुपर्दैन ।। १९ ।।
अत्र च उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यस सन्दर्भमा महापुरुषहरू एउटा प्राचीन इतिहासको उदाहरण दिने गर्दछन्। जसमा विष्णुदूत र यमदूतहरूबीच संवाद भएको छ, त्यो म तिमीलाई सुनाउँछु, सुन ।। २० ।।
कान्यकुब्जे द्विजः कश्चित् दासीपतिरजामिलः ।
नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कान्यकुब्ज नगरमा अजामिल नामको एक ब्राह्मण थियो। वेश्या (दासी) सँगको संसर्गले गर्दा उसको सदाचार पूर्णतः नष्ट भएको थियो र ऊ दूषित जीवन बिताइरहेको थियो ।। २१ ।।
बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैः गर्हितां वृत्तिमास्थितः ।
बिभ्रत्कुटुम्बं अशुचिः यातयामास देहिनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ऊ अपवित्र कर्ममा लिप्त रहन्थ्यो। जुवा, छल र चोरी जस्ता निन्दनीय काम गरेर ऊ आफ्नो परिवारको लालनपालन गर्दथ्यो र अन्य प्राणीहरूलाई निकै सताउने गर्दथ्यो ।। २२ ।।
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् ।
कालोऽत्यगान् महान् राजन् नष्टाशीत्यायुषः समाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै ती वेश्याका छोराहरूको स्याहार-सुसार गर्दागर्दै उसको आयुको अठासी (८८) वर्ष बितेर गयो ।। २३ ।।
तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः ।
बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः बुढो अजामिलका १० वटा छोराहरू थिए। तीमध्ये सबैभन्दा कान्छो छोराको नाम 'नारायण' थियो, जो आमाबाबुका लागि अत्यन्तै प्रिय थियो ।। २४ ।।
स बद्धहृदयस्तस्मिन् अर्भके कलभाषिणि ।
निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त मोहका कारण त्यस वृद्ध अजामिलको हृदय त्यसै बालकमा बाँधिएको थियो। बालकको तोते बोली र बाललीला हेरेर ऊ निकै हर्षित हुने गर्दथ्यो ।। २५ ।।
भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः ।
भोजयन् पाययन्मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः स्नेहको बन्धनमा बाँधिएको त्यो मुर्ख अजामिलले खाँदा, पिउँदा वा केही वस्तु टोक्दा पनि सधैँ छोरालाई नै खुवाउने र पियाउने गर्दथ्यो। यसरी मोहमा फस्दा उसले आफ्नो नजिकै आइपुगेको मृत्यु (अन्तक) लाई चिन्न सकेन ।। २६ ।।
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते ।
मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अज्ञानतामा जीवन बिताइरहेको बेला उसको मृत्युको घडी आयो। प्राण जाने समयमा पनि उसको बुद्धि बालक नारायणमै अड्किरहेको थियो ।। २७ ।।
स पाशहस्तान् त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अति दारुणान् ।
वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत उसले आफूलाई लिन आएका हातमा पाश (डोरी) लिएका अत्यन्त डरलाग्दा तीन यमदूतहरूलाई देख्यो। उनीहरूको मुख बाङ्गो थियो र शरीरका रौंहरू ठाडा-ठाडा परेका थिए ।। २८ ।।
दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् ।
प्लावितेन स्वरेणोच्चैः आजुहावाकुलेन्द्रियः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूलाई देखेर अत्यन्त व्याकुल र भयभीत भएको अजामिलले केही पर खेलिरहेको आफ्नो छोरालाई 'नारायण!' भन्दै ठुलो स्वरले पुकार्यो ।। २९ ।।
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् ।
भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसाऽपतन् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मर्न लागेको मानिसको मुखबाट आफ्ना स्वामी (हरि) को नाम कीर्तन भएको सुनेर भगवान्का पार्षदहरू तुरुन्तै त्यहाँ आइपुगे ।। ३० ।।
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद् दासीपतिमजामिलम् ।
यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूले अजामिलको हृदयबाट उसको जीवात्मालाई तानेर निकाल्न लागेका थिए। तर विष्णुदूतहरूले आफ्नो पराक्रमले उनीहरूलाई रोकिदिए ।। ३१ ।।
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः ।
के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुदूतहरूले रोकेपछि यमराजका दूतहरूले सोधे— "धर्मराजको आज्ञालाई रोक्ने तिमीहरू को हौ?" ।। ३२ ।।
कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ ।
किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरू कसका दूत हौ र कहाँबाट आएका हौ? यस पापीलाई लैजान किन रोक्दै छौ? के तिमीहरू देवता, उपदेवता वा सिद्धहरूमध्ये कोही हौ?" ।। ३३ ।।
सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः ।
किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरू सबैका आँखा कमलको पात जस्तै सुन्दर छन्। सबैले पहेँलो रेशमी वस्त्र, मुकुट र कुण्डल धारण गरेका छौ र घाँटीमा सुन्दर वनमाला शोभायमान छ" ।। ३४ ।।
सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।
धनुर्निषङ्गासिगदा शङ्खचक्राम्बुजश्रियः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "सबै जना नवयुवा अवस्थाका छौ र सबैका चार-चारवटा सुन्दर हातहरू छन्। तिम्रा हातहरूमा धनुष, वाण, तरवार, गदा, शङ्ख, चक्र र कमल सुशोभित छन्" ।। ३५ ।।
दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा ।
किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरूको शरीरको कान्तिले सबै दिशाको अन्धकार हटेर प्रकाश फैलिएको छ। यस्ता दिव्य पुरुष भएर पनि तिमीहरूले हामी धर्मराजका सेवकहरूलाई किन रोकेका हौ?" ।। ३६ ।।
श्रीशुक उवाच –
तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— यमदूतहरूले यस्तो प्रश्न गरेपछि भगवान् वासुदेवका आज्ञाकारी ती पार्षदहरूले हाँस्दै मेघ जस्तै गम्भीर वाणीमा उनीहरूलाई जवाफ दिए ।। ३७ ।।
श्रीविष्णुदूता ऊचुः –
यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ।
ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुदूतहरूले भने— "यदि तिमीहरू वास्तवमै धर्मराजका आज्ञाकारी सेवक हौ भने, हामीलाई धर्मको वास्तविक तत्व र लक्षणका बारेमा बताऊ" ।। ३८ ।।
कथं स्विद् ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् ।
दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "दण्ड कसरी दिइन्छ? दण्डको पात्र को हो? के सबै मानिस दण्डनीय हुन्छन् वा केही विशेष मात्र?" ।। ३९ ।।
यमदूता ऊचुः –
वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।
वेदो नारायणः साक्षाय् स्वयम्भूः इति शुश्रुम ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूले भने— "वेदले जुन कर्मको विधान गरेको छ, त्यो धर्म हो र त्यसको विपरीत कर्म अधर्म हो। वेद साक्षात् नारायणको स्वरूप हो र उहाँकै श्वासप्रश्वासबाट उत्पन्न भएको हो भन्ने हामीले सुनेका छौँ" ।। ४० ।।
येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः ।
गुणनामक्रियारूपैः विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "सत्त्व, रज र तमोगुणबाट बनेका यस जगत्का सम्पूर्ण प्राणी र पदार्थहरूको परम आश्रय भगवान् नै हुनुहुन्छ। वेदले नै गुण, नाम, क्रिया र रूप अनुसार सबैको यथायोग्य विभाग गर्दछ" ।। ४१ ।।
सूर्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः ।
कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "सूर्य, अग्नि, आकाश, वायु, इन्द्रियहरू, चन्द्रमा, सन्ध्या, रात, दिन, दिशाहरू, जल, पृथ्वी, काल र धर्म स्वयं नै जीवले गर्ने कर्मका साक्षी हुन्" ।। ४२ ।।
एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते ।
सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "यिनै साक्षीहरूद्वारा अधर्मको ज्ञान हुन्छ र दण्डको व्यवस्था गरिन्छ। कर्म गर्ने सबै प्राणीहरू आ-आफ्नो कर्म अनुसार दण्डका पात्र हुन्छन्" ।। ४३ ।।
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः ।
कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत् ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे निष्पाप विष्णुदूतहरू! कर्म गर्ने प्राणीमा गुणहरूको संसर्ग हुन्छ, त्यसैले उनीहरूबाट पुण्य र पाप दुवै कर्म हुन सक्छन्। देहधारी भएर कोही पनि कर्म नगरी रहन सक्दैन" ।। ४४ ।।
येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः ।
स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस लोकमा मानिसले जति र जुन प्रकारको धर्म वा अधर्म गर्दछ, परलोकमा उसले त्यसै अनुसारको फल भोग्नुपर्दछ" ।। ४५ ।।
यथेह देवप्रवराः त्रैविध्यं उपलभ्यते ।
भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवशिरोमणिहरू! तीन गुणहरूको भेदका कारण यस लोकमा पुण्यात्मा, पापात्मा र मिश्रित स्वभावका मानिसहरू देखिए जस्तै परलोकमा पनि सुख, दुःख र मिश्रित फलको व्यवस्था हुन्छ" ।। ४६ ।।
वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा ।
एवं जन्मान्ययोरेतद् धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी वर्तमान समयले वसन्त वा वर्षाको लक्षण देखाएर भूत र भविष्यको अनुमान गराउँछ, त्यसरी नै वर्तमान जन्मको सुख-दुःखले पूर्वजन्मको कर्म र भविष्यको स्थितिको सङ्केत गर्दछ" ।। ४७ ।।
मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति ।
अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हाम्रा स्वामी आजन्मा भगवान् यमराज सबैका अन्तःकरणमा विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँले मनले नै सबैका आचरण देख्नुहुन्छ र भविष्यको फलको पनि निर्धारण गर्नुहुन्छ" ।। ४८ ।।
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि ।
न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी सुतेको मानिसले सपनामा देखेको शरीरलाई नै सत्य ठान्छ र वास्तविक शरीरलाई बिर्सन्छ, त्यसरी नै जीवले आफ्नो पूर्वजन्मको स्मृति गुमाउने भएकाले वर्तमान शरीरबाहेक अरू कुरा जान्दैन" ।। ४९ ।।
पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः ।
एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "जीवले पाँच कर्मेन्द्रियद्वारा काम गर्छ, पाँच ज्ञानेन्द्रियद्वारा विषय भोग्छ र मन सहित सोह्र कलाले युक्त लिङ्ग शरीरमा रहेर सत्रौँ स्वयं (आत्मा) भएर यी सबैको अनुभव गर्दछ" ।। ५० ।।
तदेतत् षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् ।
धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "यही सोह्र कला र तीन गुणले युक्त लिङ्ग शरीर नै मानिसको संसार-चक्रको कारण हो, जसले गर्दा उसले हर्ष, शोक, भय र पीडा भोगिरहनुपर्छ" ।। ५१ ।।
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते ।
कोशकार इवात्मानं कर्मणाऽऽच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "काम-क्रोधादि छ शत्रुहरूलाई जित्न नसक्ने अज्ञानी जीव इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि कर्मको जालमा फस्छ र रेशमी किराले आफैँलाई कोयामा थुने झैँ कर्मद्वारा बाँधिएर मोहित हुन्छ" ।। ५२ ।।
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः "कुनै पनि प्राणी क्षणभर पनि कर्म नगरी बस्न सक्दैन। पूर्वजन्मका संस्कार र स्वाभाविक गुणहरूले उसलाई विवश बनाएर कर्ममा लगाउँछन्" ।। ५३ ।।
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत ।
यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः "पूर्वजन्मको कर्मको निमित्त पाएर जीवले आफ्नो प्रबल स्वभाव अनुसार नयाँ शरीर प्राप्त गर्दछ, जुन कहिले व्यक्त (स्थूल) र कहिले अव्यक्त (सूक्ष्म) रूपमा रहन्छ" ।। ५४ ।।
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः ।
आसीत्स एव न चिराद् ईशसङ्गाद् विलीयते ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रकृतिसँगको संसर्गका कारण आत्मामा यो विपरीत बुद्धि (देहाभिमान) पैदा भएको हो। तर भगवान्को भजन र सत्सङ्ग गर्नाले यो भ्रम चाँडै हटेर जान्छ" ।। ५५ ।।
अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः ।
धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवान् मंत्रविच्छुचिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस अजामिलका बारेमा कुरा गर्दा, यो पहिले शास्त्रको ज्ञाता, सुशील र सदाचारी थियो। यसले ब्रह्मचर्य पालन गर्ने, विनयी, जितेन्द्रिय र सत्यनिष्ठ भएर पवित्र जीवन बिताउँथ्यो" ।। ५६ ।।
गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुर्निरहङ्कृतः ।
सर्वभूतसुहृत्साधुः मिर्मितवागनसूयकः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसले गुरु, अग्नि, अतिथि र वृद्धहरूको सेवा गर्दथ्यो र यसमा अहङ्कार कति पनि थिएन। यो सबै प्राणीको हित चाहने, मितभाषी र अरूका गुण मात्र देख्ने साधु स्वभावको थियो" ।। ५७ ।।
एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद् द्विजः ।
आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक पिताको आज्ञाले यो ब्राह्मण वनमा गयो र त्यहाँबाट समिधा, फलफूल तथा कुश लिएर घर फर्कँदै थियो ।। ५८ ।।
ददर्श कामिनं कञ्चित् शूद्रं सह भुजिष्यया ।
पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥
मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् ।
क्रीडन्तं अनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः फर्कने क्रममा उसले एक भ्रष्ट र कामी शूद्रलाई एक वेश्यासँग विहार गरिरहेको देख्यो। रक्सीले मात्तिएकी त्यस वेश्याका आँखा घुमिरहेका थिए र ऊ अर्ध-विवस्त्र अवस्थामा थिई। त्यो निर्लज्ज शूद्र ऊसँग हाँस्दै र गाउँदै खेलिरहेको थियो ।। ५९–६० ।।
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् ।
जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शूद्रले वेश्यालाई अङ्गालो मारिरहेको दृश्य देखेर अजामिलको मनमा अचानक कामवासना जागृत भयो र ऊ पूर्णतः मोहित हुन पुग्यो ।। ६१ ।।
स्तम्भयन् आत्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् ।
न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो धैर्य र शास्त्रको ज्ञानद्वारा विचलित मनलाई रोक्ने धेरै प्रयास गर्यो, तर कामदेवले हल्लाएको आफ्नो मनलाई ऊ स्थिर गर्न सफल भएन ।। ६२ ।।
तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः ।
तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद् विरराम ह ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वेश्याको निमित्तले कामरूपी ग्रहले उसलाई समात्यो र उसको चेतना नष्ट भयो। मनमा उसैको ध्यान गर्दागर्दै ऊ आफ्नो धर्मबाट च्युत भयो ।। ६३ ।।
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता ।
ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो पैतृक सम्पत्ति खर्चेर ती वेश्यालाई विभिन्न उपहार र भोगविलासका साधनद्वारा प्रसन्न पार्न थाल्यो ।। ६४ ।।
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् ।
विससर्जाचिरात्पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वेश्याको कटाक्षले मोहित भएको त्यस पापी अजामिलले आफ्नो उच्च कुलकी नवयौवना विवाहिता पत्नीलाई समेत त्यागी दियो ।। ६५ ।।
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् ।
बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले न्याय-अन्यायको विचार नगरी जहाँबाट जसरी हुन्छ धन जम्मा गर्न थाल्यो र त्यसै वेश्याको परिवारको भरणपोषणमा आफूलाई समर्पित गर्यो ।। ६६ ।।
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हितः ।
अवर्तत चिरं कालं अघायुः अशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रको मर्यादा उल्लङ्घन गरी उसले लामो समयसम्म अत्यन्तै अपवित्र र निन्दनीय जीवन बितायो। उसको सम्पूर्ण आयु पापमय भयो ।। ६७ ।।
तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् ।
नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसले अहिलेसम्म आफ्नो पापको कुनै प्रायश्चित्त गरेको छैन, त्यसैले यसलाई हामी दण्डधारी यमराजको समीपमा लैजान्छौँ, जहाँ यसले दण्ड भोगेर शुद्धि प्राप्त गर्नेछ ।। ६८ ।।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! तपाईंले द्वितीय स्कन्धमा निवृत्तिमार्गको वर्णन गर्ने क्रममा अर्चिरादि मार्गद्वारा जीव क्रमशः ब्रह्मलोक पुग्दछ र ब्रह्माजीसँगै मुक्त हुन्छ, जसबाट संसारको चक्र (जन्म-मृत्यु) समाप्त हुन्छ भन्ने कुरा बताउनुभयो ।। १ ।।
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने ।
योऽसावलीनप्रकृतेः गुणसर्गः पुनः पुनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिवर! त्यसैगरी तृतीय स्कन्धमा प्रवृत्तिमार्गको वर्णन गर्दै, जसबाट स्वर्गादि लोक प्राप्त भए तापनि प्रकृतिसँगको सम्बन्ध नछुट्ने हुनाले जीव पुनः गुणहरूको चक्रमा परी बारम्बार जन्म-मृत्युको भुमरीमा परिरहन्छ भन्ने कुरा पनि बताउनुभयो ।। २ ।।
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः ।
मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ स्कन्धमा अधर्मका कारण प्राप्त हुने नाना प्रकारका नरकहरूको वर्णन गर्नुभयो। साथै चौथो स्कन्धमा स्वायम्भुव मनुको आधिपत्य रहेको प्रथम मन्वन्तरको पनि व्याख्या गर्नुभयो ।। ३ ।।
प्रियव्रतोत्तानपदोः वंशस्तत् चरितानि च ।
द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यान वनस्पतीन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी चौथो र पाँचौँ स्कन्धमा प्रियव्रत र उत्तानपादका वंश एवं चरित्र तथा द्वीप, वर्ष, समुद्र, पर्वत, नदी, उद्यान र विभिन्न वनस्पतिहरूका बारेमा वर्णन गर्नुभयो ।। ४ ।।
धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ।
ज्योतिषां विवराणां च यथेदं असृजद्विभुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भूमण्डलको स्थिति, त्यसका द्वीप र वर्षहरूको विभाग, तिनका लक्षण तथा परिमाण, नक्षत्रहरूको स्थिति, अतल-वितल आदि पाताल र विभु भगवान्ले गर्नुभएको सम्पूर्ण सृष्टिको वर्णन पनि सुनाउनुभयो ।। ५ ।।
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः ।
नानोग्रयातनान्नेयात् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! अब ती डरलाग्दा र उग्र यातनापूर्ण नरकहरूमा मानिसले जानु नपर्ने उपायहरू के-के हुन्? कृपा गरेर मलाई त्यसको विस्तारपूर्वक वर्णन गरिदिनुहोस् ।। ६ ।।
श्रीशुक उवाच –
न चेदिहैवापचितिं यथांहसः
कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः ।
ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति
ये कीर्तिता मे भवतः तिग्मयातनाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— यदि मानिसले यसै जन्ममा मन, वाणी र शरीरले गरेका पापहरूको प्रायश्चित्त गरेन भने, मृत्युपश्चात् उसले निश्चित रूपमा ती भयानक नरकहरूको यातना भोग्नुपर्दछ, जसको वर्णन मैले पाँचौँ स्कन्धमा गरिसकेको छु ।। ७ ।।
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ
यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना ।
दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा
भिषक्यिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले, शरीर स्वस्थ छँदै र मृत्यु हुनुभन्दा अगाडि नै पापको गम्भीरता र अल्पता (गुरु-लघु भाव) लाई विचार गरी त्यसको निवारणमा लाग्नुपर्छ। जसरी कुशल वैद्यले रोगको निदान गरी त्यसको तीव्रता अनुसार उपचार गर्दछ, त्यसरी नै पापको प्रायश्चित्त गर्नुपर्दछ ।। ८ ।।
श्रीराजोवाच –
दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन् अपि आत्मनोऽहितम् ।
करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! प्रत्यक्ष अनुभव र शास्त्रको श्रवणबाट नरकको कष्ट बुझेर पनि मानिस किन विवश भई बारम्बार तिनै पाप कर्ममा लागिरहन्छ? यस्तो अवस्थामा उसले गरेको प्रायश्चित्तको के अर्थ रहन्छ र? ।। ९ ।।
क्वचित् निवर्तते अभद्रात् क्वचित् चरति तत्पुनः ।
प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः मानिस कहिलेकाहीँ प्रायश्चित्तद्वारा पापबाट निवृत्त हुन्छ र फेरि कहिले त्यही पाप गर्दछ। यस्तो स्थितिमा म प्रायश्चित्तलाई हात्तीको स्नान (कुञ्जरशौच) जस्तै व्यर्थ ठान्दछु, किनकि नुहाएर निस्कनेबित्तिकै हात्तीले पुनः शरीरमा धुलो हाल्ने गर्दछ ।। १० ।।
श्रीशुक उवाच –
कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।
अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्मद्वारा कर्मको बीउ पूर्णतः नाश हुँदैन, किनकि कर्म गर्ने अधिकार अज्ञानीमा हुन्छ। अज्ञान रहुन्जेल पापको वासना हट्दैन। त्यसैले वास्तविक प्रायश्चित्त भनेको तत्वज्ञान वा भगवद्-विमर्शन नै हो ।। ११ ।।
नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि ।
एवं नियमकृद् राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! जसरी पथ्य भोजन गर्ने व्यक्तिलाई रोगले सताउँदैन, त्यसैगरी नियमको पालना गर्ने संयमित मानिस बिस्तारै-बिस्तारै कल्याणकारी ज्ञान प्राप्त गरी पापको वासनाबाट मुक्त हुन समर्थ हुन्छ ।। १२ ।।
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च ।
त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥
देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः ।
क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बाँसको झाङमा लागेको डढेलोले बाँसलाई नै भष्म गरिदिन्छ, त्यसरी नै धर्मज्ञ र श्रद्धावान् धीर पुरुषहरूले तपस्या, ब्रह्मचर्य, शम (इन्द्रिय दमन), दम (मनको निग्रह), त्याग, सत्य, शौच (पवित्रता) तथा यम-नियमका माध्यमबाट शरीर, वाणी र बुद्धिद्वारा गरिएका ठुला-ठुला पापहरूलाई पनि नष्ट गरिदिन्छन् ।। १३–१४ ।।
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।
अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वासुदेवको शरणमा रहने अनन्य भक्तहरूले केवल भक्तिद्वारा नै आफ्ना सम्पूर्ण पापहरू त्यसरी नै नाश गरिदिन्छन्, जसरी उदाउँदो सूर्यले कुहिरोलाई पूर्णतः हटाइदिन्छ ।। १५ ।।
न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः ।
यथा कृष्णार्पितप्राणः तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! श्रीकृष्णमा प्राण अर्पण गर्ने भक्तहरूको सेवा गर्नाले पापी पुरुषको जति शीघ्र र पूर्ण शुद्धि हुन्छ, त्यति तपस्या र दान आदि अन्य साधनहरूबाट हुन सक्दैन ।। १६ ।।
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः ।
सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा भक्तिको मार्ग नै सर्वश्रेष्ठ, भयरहित र परम कल्याणकारी हो। किनकि यस मार्गमा सुशील एवं नारायणपरायण साधुहरू हिँड्ने गर्दछन् ।। १७ ।।
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् ।
न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजेन्द्र! जसरी मदिराले भरिएको घैँटोलाई बाहिरबाट नदीमा जति नै धोए पनि त्यो भित्रबाट पवित्र हुन सक्दैन, त्यसैगरी नारायणप्रति विमुख मानिसले गरेका ठुला-ठुला प्रायश्चित्तहरूले पनि उसको अन्तःकरण शुद्ध गर्न सक्दैनन् ।। १८ ।।
सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो
र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह ।
न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान्
स्वन्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीकृष्णको गुणानुरागी भई आफ्नो मनलाई एक पटक मात्र भए पनि उहाँको चरणकमलमा अर्पण गरेको छ, उसले सम्पूर्ण प्रायश्चित्त गरिसकेको मानिन्छ। त्यस्ता व्यक्तिले सपनामा पनि पाश हातमा लिएका यमदूतहरूलाई देख्नुपर्दैन ।। १९ ।।
अत्र च उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यस सन्दर्भमा महापुरुषहरू एउटा प्राचीन इतिहासको उदाहरण दिने गर्दछन्। जसमा विष्णुदूत र यमदूतहरूबीच संवाद भएको छ, त्यो म तिमीलाई सुनाउँछु, सुन ।। २० ।।
कान्यकुब्जे द्विजः कश्चित् दासीपतिरजामिलः ।
नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कान्यकुब्ज नगरमा अजामिल नामको एक ब्राह्मण थियो। वेश्या (दासी) सँगको संसर्गले गर्दा उसको सदाचार पूर्णतः नष्ट भएको थियो र ऊ दूषित जीवन बिताइरहेको थियो ।। २१ ।।
बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैः गर्हितां वृत्तिमास्थितः ।
बिभ्रत्कुटुम्बं अशुचिः यातयामास देहिनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ऊ अपवित्र कर्ममा लिप्त रहन्थ्यो। जुवा, छल र चोरी जस्ता निन्दनीय काम गरेर ऊ आफ्नो परिवारको लालनपालन गर्दथ्यो र अन्य प्राणीहरूलाई निकै सताउने गर्दथ्यो ।। २२ ।।
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् ।
कालोऽत्यगान् महान् राजन् नष्टाशीत्यायुषः समाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै ती वेश्याका छोराहरूको स्याहार-सुसार गर्दागर्दै उसको आयुको अठासी (८८) वर्ष बितेर गयो ।। २३ ।।
तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः ।
बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः बुढो अजामिलका १० वटा छोराहरू थिए। तीमध्ये सबैभन्दा कान्छो छोराको नाम 'नारायण' थियो, जो आमाबाबुका लागि अत्यन्तै प्रिय थियो ।। २४ ।।
स बद्धहृदयस्तस्मिन् अर्भके कलभाषिणि ।
निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त मोहका कारण त्यस वृद्ध अजामिलको हृदय त्यसै बालकमा बाँधिएको थियो। बालकको तोते बोली र बाललीला हेरेर ऊ निकै हर्षित हुने गर्दथ्यो ।। २५ ।।
भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः ।
भोजयन् पाययन्मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः स्नेहको बन्धनमा बाँधिएको त्यो मुर्ख अजामिलले खाँदा, पिउँदा वा केही वस्तु टोक्दा पनि सधैँ छोरालाई नै खुवाउने र पियाउने गर्दथ्यो। यसरी मोहमा फस्दा उसले आफ्नो नजिकै आइपुगेको मृत्यु (अन्तक) लाई चिन्न सकेन ।। २६ ।।
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते ।
मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अज्ञानतामा जीवन बिताइरहेको बेला उसको मृत्युको घडी आयो। प्राण जाने समयमा पनि उसको बुद्धि बालक नारायणमै अड्किरहेको थियो ।। २७ ।।
स पाशहस्तान् त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अति दारुणान् ।
वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत उसले आफूलाई लिन आएका हातमा पाश (डोरी) लिएका अत्यन्त डरलाग्दा तीन यमदूतहरूलाई देख्यो। उनीहरूको मुख बाङ्गो थियो र शरीरका रौंहरू ठाडा-ठाडा परेका थिए ।। २८ ।।
दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् ।
प्लावितेन स्वरेणोच्चैः आजुहावाकुलेन्द्रियः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूलाई देखेर अत्यन्त व्याकुल र भयभीत भएको अजामिलले केही पर खेलिरहेको आफ्नो छोरालाई 'नारायण!' भन्दै ठुलो स्वरले पुकार्यो ।। २९ ।।
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् ।
भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसाऽपतन् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मर्न लागेको मानिसको मुखबाट आफ्ना स्वामी (हरि) को नाम कीर्तन भएको सुनेर भगवान्का पार्षदहरू तुरुन्तै त्यहाँ आइपुगे ।। ३० ।।
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद् दासीपतिमजामिलम् ।
यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूले अजामिलको हृदयबाट उसको जीवात्मालाई तानेर निकाल्न लागेका थिए। तर विष्णुदूतहरूले आफ्नो पराक्रमले उनीहरूलाई रोकिदिए ।। ३१ ।।
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः ।
के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुदूतहरूले रोकेपछि यमराजका दूतहरूले सोधे— "धर्मराजको आज्ञालाई रोक्ने तिमीहरू को हौ?" ।। ३२ ।।
कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ ।
किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरू कसका दूत हौ र कहाँबाट आएका हौ? यस पापीलाई लैजान किन रोक्दै छौ? के तिमीहरू देवता, उपदेवता वा सिद्धहरूमध्ये कोही हौ?" ।। ३३ ।।
सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः ।
किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरू सबैका आँखा कमलको पात जस्तै सुन्दर छन्। सबैले पहेँलो रेशमी वस्त्र, मुकुट र कुण्डल धारण गरेका छौ र घाँटीमा सुन्दर वनमाला शोभायमान छ" ।। ३४ ।।
सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।
धनुर्निषङ्गासिगदा शङ्खचक्राम्बुजश्रियः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "सबै जना नवयुवा अवस्थाका छौ र सबैका चार-चारवटा सुन्दर हातहरू छन्। तिम्रा हातहरूमा धनुष, वाण, तरवार, गदा, शङ्ख, चक्र र कमल सुशोभित छन्" ।। ३५ ।।
दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा ।
किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीहरूको शरीरको कान्तिले सबै दिशाको अन्धकार हटेर प्रकाश फैलिएको छ। यस्ता दिव्य पुरुष भएर पनि तिमीहरूले हामी धर्मराजका सेवकहरूलाई किन रोकेका हौ?" ।। ३६ ।।
श्रीशुक उवाच –
तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— यमदूतहरूले यस्तो प्रश्न गरेपछि भगवान् वासुदेवका आज्ञाकारी ती पार्षदहरूले हाँस्दै मेघ जस्तै गम्भीर वाणीमा उनीहरूलाई जवाफ दिए ।। ३७ ।।
श्रीविष्णुदूता ऊचुः –
यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ।
ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुदूतहरूले भने— "यदि तिमीहरू वास्तवमै धर्मराजका आज्ञाकारी सेवक हौ भने, हामीलाई धर्मको वास्तविक तत्व र लक्षणका बारेमा बताऊ" ।। ३८ ।।
कथं स्विद् ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् ।
दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "दण्ड कसरी दिइन्छ? दण्डको पात्र को हो? के सबै मानिस दण्डनीय हुन्छन् वा केही विशेष मात्र?" ।। ३९ ।।
यमदूता ऊचुः –
वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।
वेदो नारायणः साक्षाय् स्वयम्भूः इति शुश्रुम ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूले भने— "वेदले जुन कर्मको विधान गरेको छ, त्यो धर्म हो र त्यसको विपरीत कर्म अधर्म हो। वेद साक्षात् नारायणको स्वरूप हो र उहाँकै श्वासप्रश्वासबाट उत्पन्न भएको हो भन्ने हामीले सुनेका छौँ" ।। ४० ।।
येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः ।
गुणनामक्रियारूपैः विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "सत्त्व, रज र तमोगुणबाट बनेका यस जगत्का सम्पूर्ण प्राणी र पदार्थहरूको परम आश्रय भगवान् नै हुनुहुन्छ। वेदले नै गुण, नाम, क्रिया र रूप अनुसार सबैको यथायोग्य विभाग गर्दछ" ।। ४१ ।।
सूर्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः ।
कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "सूर्य, अग्नि, आकाश, वायु, इन्द्रियहरू, चन्द्रमा, सन्ध्या, रात, दिन, दिशाहरू, जल, पृथ्वी, काल र धर्म स्वयं नै जीवले गर्ने कर्मका साक्षी हुन्" ।। ४२ ।।
एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते ।
सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "यिनै साक्षीहरूद्वारा अधर्मको ज्ञान हुन्छ र दण्डको व्यवस्था गरिन्छ। कर्म गर्ने सबै प्राणीहरू आ-आफ्नो कर्म अनुसार दण्डका पात्र हुन्छन्" ।। ४३ ।।
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः ।
कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत् ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे निष्पाप विष्णुदूतहरू! कर्म गर्ने प्राणीमा गुणहरूको संसर्ग हुन्छ, त्यसैले उनीहरूबाट पुण्य र पाप दुवै कर्म हुन सक्छन्। देहधारी भएर कोही पनि कर्म नगरी रहन सक्दैन" ।। ४४ ।।
येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः ।
स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस लोकमा मानिसले जति र जुन प्रकारको धर्म वा अधर्म गर्दछ, परलोकमा उसले त्यसै अनुसारको फल भोग्नुपर्दछ" ।। ४५ ।।
यथेह देवप्रवराः त्रैविध्यं उपलभ्यते ।
भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवशिरोमणिहरू! तीन गुणहरूको भेदका कारण यस लोकमा पुण्यात्मा, पापात्मा र मिश्रित स्वभावका मानिसहरू देखिए जस्तै परलोकमा पनि सुख, दुःख र मिश्रित फलको व्यवस्था हुन्छ" ।। ४६ ।।
वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा ।
एवं जन्मान्ययोरेतद् धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी वर्तमान समयले वसन्त वा वर्षाको लक्षण देखाएर भूत र भविष्यको अनुमान गराउँछ, त्यसरी नै वर्तमान जन्मको सुख-दुःखले पूर्वजन्मको कर्म र भविष्यको स्थितिको सङ्केत गर्दछ" ।। ४७ ।।
मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति ।
अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हाम्रा स्वामी आजन्मा भगवान् यमराज सबैका अन्तःकरणमा विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँले मनले नै सबैका आचरण देख्नुहुन्छ र भविष्यको फलको पनि निर्धारण गर्नुहुन्छ" ।। ४८ ।।
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि ।
न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी सुतेको मानिसले सपनामा देखेको शरीरलाई नै सत्य ठान्छ र वास्तविक शरीरलाई बिर्सन्छ, त्यसरी नै जीवले आफ्नो पूर्वजन्मको स्मृति गुमाउने भएकाले वर्तमान शरीरबाहेक अरू कुरा जान्दैन" ।। ४९ ।।
पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः ।
एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "जीवले पाँच कर्मेन्द्रियद्वारा काम गर्छ, पाँच ज्ञानेन्द्रियद्वारा विषय भोग्छ र मन सहित सोह्र कलाले युक्त लिङ्ग शरीरमा रहेर सत्रौँ स्वयं (आत्मा) भएर यी सबैको अनुभव गर्दछ" ।। ५० ।।
तदेतत् षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् ।
धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "यही सोह्र कला र तीन गुणले युक्त लिङ्ग शरीर नै मानिसको संसार-चक्रको कारण हो, जसले गर्दा उसले हर्ष, शोक, भय र पीडा भोगिरहनुपर्छ" ।। ५१ ।।
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते ।
कोशकार इवात्मानं कर्मणाऽऽच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "काम-क्रोधादि छ शत्रुहरूलाई जित्न नसक्ने अज्ञानी जीव इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि कर्मको जालमा फस्छ र रेशमी किराले आफैँलाई कोयामा थुने झैँ कर्मद्वारा बाँधिएर मोहित हुन्छ" ।। ५२ ।।
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः "कुनै पनि प्राणी क्षणभर पनि कर्म नगरी बस्न सक्दैन। पूर्वजन्मका संस्कार र स्वाभाविक गुणहरूले उसलाई विवश बनाएर कर्ममा लगाउँछन्" ।। ५३ ।।
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत ।
यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः "पूर्वजन्मको कर्मको निमित्त पाएर जीवले आफ्नो प्रबल स्वभाव अनुसार नयाँ शरीर प्राप्त गर्दछ, जुन कहिले व्यक्त (स्थूल) र कहिले अव्यक्त (सूक्ष्म) रूपमा रहन्छ" ।। ५४ ।।
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः ।
आसीत्स एव न चिराद् ईशसङ्गाद् विलीयते ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रकृतिसँगको संसर्गका कारण आत्मामा यो विपरीत बुद्धि (देहाभिमान) पैदा भएको हो। तर भगवान्को भजन र सत्सङ्ग गर्नाले यो भ्रम चाँडै हटेर जान्छ" ।। ५५ ।।
अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः ।
धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवान् मंत्रविच्छुचिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस अजामिलका बारेमा कुरा गर्दा, यो पहिले शास्त्रको ज्ञाता, सुशील र सदाचारी थियो। यसले ब्रह्मचर्य पालन गर्ने, विनयी, जितेन्द्रिय र सत्यनिष्ठ भएर पवित्र जीवन बिताउँथ्यो" ।। ५६ ।।
गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुर्निरहङ्कृतः ।
सर्वभूतसुहृत्साधुः मिर्मितवागनसूयकः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसले गुरु, अग्नि, अतिथि र वृद्धहरूको सेवा गर्दथ्यो र यसमा अहङ्कार कति पनि थिएन। यो सबै प्राणीको हित चाहने, मितभाषी र अरूका गुण मात्र देख्ने साधु स्वभावको थियो" ।। ५७ ।।
एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद् द्विजः ।
आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक पिताको आज्ञाले यो ब्राह्मण वनमा गयो र त्यहाँबाट समिधा, फलफूल तथा कुश लिएर घर फर्कँदै थियो ।। ५८ ।।
ददर्श कामिनं कञ्चित् शूद्रं सह भुजिष्यया ।
पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥
मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् ।
क्रीडन्तं अनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः फर्कने क्रममा उसले एक भ्रष्ट र कामी शूद्रलाई एक वेश्यासँग विहार गरिरहेको देख्यो। रक्सीले मात्तिएकी त्यस वेश्याका आँखा घुमिरहेका थिए र ऊ अर्ध-विवस्त्र अवस्थामा थिई। त्यो निर्लज्ज शूद्र ऊसँग हाँस्दै र गाउँदै खेलिरहेको थियो ।। ५९–६० ।।
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् ।
जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शूद्रले वेश्यालाई अङ्गालो मारिरहेको दृश्य देखेर अजामिलको मनमा अचानक कामवासना जागृत भयो र ऊ पूर्णतः मोहित हुन पुग्यो ।। ६१ ।।
स्तम्भयन् आत्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् ।
न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो धैर्य र शास्त्रको ज्ञानद्वारा विचलित मनलाई रोक्ने धेरै प्रयास गर्यो, तर कामदेवले हल्लाएको आफ्नो मनलाई ऊ स्थिर गर्न सफल भएन ।। ६२ ।।
तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः ।
तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद् विरराम ह ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वेश्याको निमित्तले कामरूपी ग्रहले उसलाई समात्यो र उसको चेतना नष्ट भयो। मनमा उसैको ध्यान गर्दागर्दै ऊ आफ्नो धर्मबाट च्युत भयो ।। ६३ ।।
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता ।
ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो पैतृक सम्पत्ति खर्चेर ती वेश्यालाई विभिन्न उपहार र भोगविलासका साधनद्वारा प्रसन्न पार्न थाल्यो ।। ६४ ।।
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् ।
विससर्जाचिरात्पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वेश्याको कटाक्षले मोहित भएको त्यस पापी अजामिलले आफ्नो उच्च कुलकी नवयौवना विवाहिता पत्नीलाई समेत त्यागी दियो ।। ६५ ।।
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् ।
बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले न्याय-अन्यायको विचार नगरी जहाँबाट जसरी हुन्छ धन जम्मा गर्न थाल्यो र त्यसै वेश्याको परिवारको भरणपोषणमा आफूलाई समर्पित गर्यो ।। ६६ ।।
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हितः ।
अवर्तत चिरं कालं अघायुः अशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रको मर्यादा उल्लङ्घन गरी उसले लामो समयसम्म अत्यन्तै अपवित्र र निन्दनीय जीवन बितायो। उसको सम्पूर्ण आयु पापमय भयो ।। ६७ ।।
तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् ।
नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसले अहिलेसम्म आफ्नो पापको कुनै प्रायश्चित्त गरेको छैन, त्यसैले यसलाई हामी दण्डधारी यमराजको समीपमा लैजान्छौँ, जहाँ यसले दण्ड भोगेर शुद्धि प्राप्त गर्नेछ ।। ६८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
अजामिलोपाख्याने
प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको प्रथम अध्याय अजामिलको उपाख्यानबाट सुरु हुन्छ। राजा परीक्षितले शुकदेवजीसँग नरकको भयानक यातनाबाट बच्ने उपाय सोध्नुहुन्छ। शुकदेवजीले सुरुमा तपस्या, ब्रह्मचर्य, इन्द्रिय निग्रह र दान जस्ता शास्त्रीय प्रायश्चित्तका बारेमा बताउनुहुन्छ। तर परीक्षितले 'कुञ्जरशौच' (हात्तीको स्नान) को उदाहरण दिँदै भन्नुहुन्छ कि मानिसले प्रायश्चित्त त गर्छ तर फेरि उही पाप दोहोर्याउँछ, त्यसैले यस्तो प्रायश्चित्तको के अर्थ? यसपछि शुकदेवजीले वास्तविक प्रायश्चित्त 'केबल भक्ति' हो भन्नुहुन्छ। यसलाई पुष्टि गर्न अजामिलको कथा प्रस्तुत गरिन्छ। अजामिल पहिले एक सदाचारी ब्राह्मण थिए तर कामवासनाका कारण पथभ्रष्ट भएर वेश्याको संसर्गमा पुगे। उनले आफ्नो धर्म र परिवार त्यागेर पापमय जीवन बिताए। मृत्युको समयमा यमदूतहरू उनलाई लिन आउँदा, अजामिलले भयभीत भएर आफ्नो कान्छो छोरो 'नारायण' लाई पुकारे। छोराको नाम 'नारायण' भगवान्को नाम पनि भएकाले, अन्तिम समयमा अनजानमै भगवान्को नाम उच्चारण गर्दा विष्णुदूतहरू त्यहाँ प्रकट भए। यमदूतहरूले अजामिलको पापको लामो सूची प्रस्तुत गर्दै उसलाई नरक लैजान खोज्छन्, तर विष्णुदूतहरूले नाम-महिमाको आधारमा उसलाई बचाउँछन्। यमदूत र विष्णुदूतहरूबीचको यो संवादले पाप, धर्म र भगवत् नामको शक्तिको गहिरो व्याख्या गर्दछ। यो अध्यायले मानिस जतिसुकै पतित भए पनि भगवान्को शरण र नामको प्रभावले उसको उद्धार हुन सक्छ भन्ने आश्वासन दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'नाम-महिमा' र 'भक्ति' को श्रेष्ठतामा केन्द्रित छ। पहिलो महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको 'वासना र अज्ञान' को चर्चा हो— कर्मले मात्र कर्मको बीज नष्ट हुँदैन, किनकि पापको जड अज्ञान र हृदयमा लुकेको वासना हो। दोस्रो, 'साङ्केत्य' भक्ति वा नाम-उच्चारणको प्रभाव हो— अजामिलले छोराको नाम लिए पनि त्यो शब्द 'नारायण' भगवान्कै वाचक थियो। यसले के सिद्ध गर्छ भने, परमात्माको नामको शक्ति स्वाभाविक छ, चाहे त्यो श्रद्धापूर्वक लिइयोस् वा विवशतामा। तेस्रो, यसले 'यम-विष्णु संवाद' मार्फत कर्म सिद्धान्त र कृपा सिद्धान्तको तुलना गर्दछ। यमदूतहरू कठोर कर्मकाण्ड र दण्डका पक्षधर हुन्, जबकि विष्णुदूतहरू ईश्वरको असीम कृपा र शरणागतिको वकालत गर्छन्। यस अध्यायले दार्शनिक रूपमा यो स्थापना गर्दछ कि 'प्रायश्चित्त' केवल बाह्य कर्म होइन, बरु अन्तःकरणको रूपान्तरण हो, जुन केवल भगवद्-चिन्तनबाट मात्र सम्भव छ।
No comments:
Post a Comment