श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – एकोनत्रिंशोऽध्यायः
श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कन्धः - एकत्रिंशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच -
तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥ १ ॥
तृतीय स्कन्धः - एकत्रिंशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच -
तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय ऋषि भन्नुहुन्छ– हे विदुर! यसरी भगवान्को उपदेश पाएपछि प्रचेताहरूमा दिव्य ज्ञान जागृत भयो। उनीहरूले भगवान् अधोक्षजका वाणीहरू स्मरण गर्दै राज्य र भार्याको जिम्मेवारी पुत्रलाई सुम्पेर गृहत्याग गरे ।।१।।
प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद् यत्र जाजलिः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू समुद्रको पश्चिम किनारमा जाजलि ऋषिलाई सिद्धि प्राप्त भएको ठाउँमा पुगे र त्यहाँ सबै प्राणीभित्र परमात्माको दर्शन गर्ने महान् सत्रको दीक्षा लिए ।।२।।
तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो
जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् ।
परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः
सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राण, मन, वाणी र दृष्टिलाई पूर्णतः नियन्त्रण गरी, आसन जितेर शान्त भावमा ब्रह्मचिन्तन गरिरहेका ती प्रचेताहरूलाई देव र असुर दुवैका पूजनीय नारद मुनिले दर्शन दिनुभयो ।।३।।
पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनं अथाब्रुवन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि आएको देखेर उनीहरूले उठेर प्रणाम गरे र उचित आदर–सत्कार गरी नारद मुनि आनन्दपूर्वक आसनमा बसेपछि विनम्र भावमा कुरा गरे ।।४।।
स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः ।
तव चङ्क्रमणं
ब्रह्मन् अभयाय यथा रवेः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचेताहरूले भने– हे देवर्षि! हजुरको स्वागत छ। आज हाम्रो ठूलो अहोभाग्य हो कि हजुरको दर्शन पायौँ। ब्रह्मज्ञानी हजुरको भ्रमण सूर्यको जस्तै सबैका लागि अभय र कल्याणकारी हुन्छ ।।५।।
नेपाली भावानुवादः प्रचेताहरूले भने– हे देवर्षि! हजुरको स्वागत छ। आज हाम्रो ठूलो अहोभाग्य हो कि हजुरको दर्शन पायौँ। ब्रह्मज्ञानी हजुरको भ्रमण सूर्यको जस्तै सबैका लागि अभय र कल्याणकारी हुन्छ ।।५।।
तद्गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! भगवान् शिव र स्वयं भगवान् विष्णुले हामीलाई जुन उपदेश दिनुभएको थियो, गृहस्थाश्रमको आसक्तिमा परेर हामीले ती सबै प्रायः बिर्सिसकेका थियौँ ।।६।।
येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले प्रभु, हामीलाई फेरि त्यही आध्यात्मिक ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्नुहोस्, जसको माध्यमबाट हामी यस दुस्तर संसार–सागरलाई सजिलै पार गर्न सकौँ ।।७।।
इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः ।
भगवति उत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय ऋषि भन्नुहुन्छ– हे विदुर! प्रचेताहरूको यस्तो प्रार्थना सुनेर भगवान्का परम भक्त नारद मुनिले उनीहरूलाई उपदेश दिन थाल्नुभयो ।।८।।
तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वचः ।
नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वरः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः नारद मुनिले भन्नुभयो– संसारमा मानिसको त्यो जन्म, त्यो कर्म, त्यो आयु, त्यो मन र ती वाणी मात्र सार्थक हुन्छन्, जसद्वारा विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिको सेवा गरिन्छ ।।९।।
कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्रसम्बन्धी (माता–पिताबाट), सावित्र (उपनयन संस्कार) र याज्ञिक (दीक्षा) गरी तीनवटा जन्म भए पनि वा देवताहरूको जस्तै लामो आयु भए पनि यदि भगवान्को भक्ति छैन भने त्यसको के अर्थ छ र? ।।१०।।
बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको अध्ययन, कठोर तपस्या, राम्रो वाक्शक्ति, चित्तको एकाग्रता, तीक्ष्ण बुद्धि, शारीरिक बल वा इन्द्रियको कुशलता नै किन नहोस्, यदि यी कुराले भगवान्लाई प्रसन्न पार्न सक्दैनन् भने ती सबै व्यर्थ छन् ।।११।।
किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अष्टाङ्ग योग, सांख्य दर्शन, संन्यास वा स्वाध्याय जस्ता अनेक कल्याणकारी मार्गको के काम, जहाँ आफ्ना भक्तलाई आत्मदान गर्ने भगवान् श्रीहरि हुनुहुन्न ।।१२।।
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा सबै प्रकारका पुरुषार्थ र श्रेयहरूको अन्तिम लक्ष्य नै परमात्मा हो। उहाँ नै समस्त प्राणीका आत्मा, प्राण र परम प्रिय हुनुहुन्छ ।।१३।।
तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः ।
प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां
तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी रूखको फेदमा (जरामा) पानी हाल्नाले त्यसको काण्ड, हाँगा, पात र फूलहरू स्वतः तृप्त हुन्छन् र जसरी भोजनद्वारा प्राणलाई तृप्त गर्दा सबै इन्द्रियहरू पुष्ट हुन्छन्, त्यसरी नै भगवान् अच्युतको पूजा गर्नाले सम्पूर्ण जगत्को पूजा स्वतः सम्पन्न हुन्छ ।।१४।।
नश्च तस्मिन् प्रविशन्ति काले ।
भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि
तथा हरावेव गुणप्रवाहः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यबाट वर्षा हुन्छ र समय आएपछि फेरि त्यही जल सूर्यमै विलीन हुन्छ, जसरी पृथ्वीबाट सबै चराचर प्राणी उत्पन्न हुन्छन् र अन्त्यमा पृथ्वीमै मिसिन्छन्, त्यसरी नै यो सम्पूर्ण गुणमय जगत् भगवान् श्रीहरिबाटै उत्पन्न हुन्छ र उहाँमै विलीन हुन्छ ।।१५।।
सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।
यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो
द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्ययः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यो स्वरूप सूर्यको प्रकाश जस्तै सधैँ प्रकाशमान र अद्वितीय छ। जसरी सुतेका मानिसको इन्द्रिय शक्ति जागृत हुँदा संसारका वस्तु, क्रिया र ज्ञानको भेद देखिन्छ, त्यसरी नै मायाको भ्रम हट्दा शुद्ध परमात्माको अनुभव हुन्छ ।।१६।।
भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् ।
एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू
रजस्तमः सत्त्वमिति प्रवाहः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजपुत्रहरू! जसरी आकाशमा बादल, अन्धकार र प्रकाश कहिले देखिन्छन् त कहिले देखिँदैनन्, तर आकाश जस्ताको त्यस्तै रहन्छ, त्यसरी नै सत्त्व, रज र तम गुणका प्रवाहहरू परब्रह्म परमात्मामा कहिले प्रकट हुन्छन् त कहिले हुँदैनन्, तर परमात्मा सदैव निर्विकार हुनुहुन्छ ।।१७।।
कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं
आत्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमीहरूले समस्त प्राणीका आत्मा, समय, प्रकृति र पुरुषका पनि नियन्ता भगवान्लाई अनन्य भावले भजन गर, जसले आफ्नो तेजले मायाका गुणहरूलाई नष्ट गर्नुहुन्छ ।।१८।।
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त प्राणीमा दयाभाव राख्नाले, जे प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सन्तुष्ट हुनाले र आफ्ना इन्द्रियहरूलाई संयममा राख्नाले भगवान् जनार्दन शीघ्र प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।१९।।
अविरतमेधितभावनोपहूतः ।
निजजनवशगत्वमात्मनोऽयन्
न सरति छिद्रवदक्षरः सतां हि ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हृदयबाट सबै प्रकारका सांसारिक इच्छाहरू हटेका छन् र जसले निरन्तर भगवान्को चिन्तन गर्दछन्, त्यस्ता शुद्ध भक्तको हृदयमा आह्वान गर्नासाथ भगवान् प्रकट हुनुहुन्छ। उहाँ आफ्ना भक्तहरूको वशमा हुनुहुन्छ र उनीहरूलाई कहिल्यै छोडेर जानुहुन्न ।।२०।।
हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।
श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये
विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जो मानिसहरू आफ्नो विद्या, धन, कुल र कर्मको घमण्डमा परेर निर्धन तर परम भक्तहरूको अपमान गर्छन्, त्यस्ता दुष्टहरूको पूजा भगवान् श्रीहरि कहिल्यै स्वीकार गर्नुहुन्न ।।२१।।
द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्णः ।
न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रः
कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको पछि स्वयं लक्ष्मी र अनेकौँ देवताहरू दौडिरहन्छन्, तर उहाँ स्वयं पूर्ण हुनुभएकोले कसैको अपेक्षा राख्नुहुन्न, केवल आफ्ना भक्तहरूको प्रेमको अधीनमा रहनुहुन्छ, त्यस्ता कृतज्ञ भगवान्लाई कुन विवेकी पुरुषले भुल्न सक्ला र? ।।२२।।
इति प्रचेतसो राजन् अन्याश्च भगवत्कथाः ।
श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय ऋषि भन्नुहुन्छ– हे राजा विदुर! यसरी प्रचेताहरूलाई भगवान्का अनेकौँ दिव्य कथाहरू सुनाएर देवर्षि नारद ब्रह्मलोकतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।२३।।
हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययुः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचेताहरूले पनि नारद मुनिको मुखबाट संसारको मल धोइदिने भगवान् श्रीहरिको यश सुनेर उहाँकै चरणकमलको ध्यान गर्दै परम गति प्राप्त गरे ।।२४।।
एतत्तेऽभिहितं क्षत्तः यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।
प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! तिमीले मलाई प्रचेताहरू र नारद मुनिको संवादका बारेमा सोधेका थियौ, मैले यो श्रीहरिको महिमाले युक्त कथा तिमीलाई सुनाएँ ।।२५।।
य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः ।
वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव स्वामी भन्नुहुन्छ– हे राजा परीक्षित! स्वायम्भुव मनुका पुत्र उत्तानपादको वंशको वर्णन त भयो, अब राजा प्रियव्रतको वंशको बारेमा पनि सुन ।।२६।।
भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले नारद मुनिबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरेर, पुनः पृथ्वीको शासन गरी पुत्रहरूलाई राज्य बाँडेर परम पद प्राप्त गरेका थिए ।।२७।।
क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् ।
प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुनेः
दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय ऋषिको मुखबाट भगवान्का यस्ता पावन कथाहरू सुनेर भक्त विदुरको हृदय प्रेमले भरियो, उनी आँसुले व्याकुल भए र मुनिको चरणमा दण्डवत् प्रणाम गर्दै आफ्नो हृदयमा भगवान्लाई धारण गरे ।।२८।।
सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना ।
दर्शितस्तमसः पारो यत्राकिञ्चनगो हरिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो– हे महायोगिन्! हजुरको कृपाले आज मैले यो अज्ञानको अन्धकारबाट पार पाउने मार्ग पाएँ, जहाँ निर्धनका धन भगवान् श्रीहरि विराजनुहुन्छ ।।२९।।
इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् ।
स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेव स्वामी भन्नुहुन्छ– यसरी मैत्रेय ऋषिलाई प्रणाम गरेर विदुरजी आफ्ना बन्धु–बान्धवहरूलाई भेट्न हस्तिनापुरतर्फ लागे ।।३०।।
आयुर्धनं यशः स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा! जो कसैले भगवान्मा आत्मसमर्पण गर्ने यी राजाहरूको पवित्र कथा सुन्दछ, उसले दीर्घायु, धन, यश, कल्याण र ऐश्वर्यका साथै अन्त्यमा परम गति प्राप्त गर्दछ ।।३१।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे
प्रचेतौपाख्यानं नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय प्रचेताहरूको मोक्ष यात्राको सुखद अन्त्य र देवर्षि नारदको दिव्य उपदेशमा केन्द्रित छ। प्राचीनबर्हि राजाका दश पुत्र प्रचेताहरूले दश हजार वर्षसम्म समुद्रभित्र तपस्या गरेर भगवान् विष्णु र शिवको साक्षात् दर्शन पाएका थिए। उनीहरूले लामो समयसम्म पृथ्वीको शासन गरे, तर अन्त्यमा राजसुखलाई क्षणभंगुर ठानेर गृहत्याग गरे। प्रचेताहरूले पश्चिम समुद्रको तटमा पुन: ध्यान र योगको अभ्यास सुरु गरे, जहाँ उनीहरूले प्राणीमात्रमा परमात्माको दर्शन गर्ने संकल्प लिएका थिए। उनीहरूको यो निष्ठा देखेर देवर्षि नारद त्यहाँ प्रकट हुनुभयो।
प्रचेताहरूले नारद मुनिसँग संसारको दुख र आसक्तिबाट मुक्त हुने उपाय सोधे। यसको उत्तरमा नारद मुनिले भक्ति मार्गको सर्वोत्कृष्टता वर्णन गर्नुभयो। नारदजीले मानिसको जन्म, कर्म, विद्या र आयुको सार्थकता केवल भगवत् सेवामा मात्र रहेको स्पष्ट पार्नुभयो। उहाँले रूखको जरामा पानी हाल्दा हाँगाबिँगाहरू आफैँ सन्तुष्ट भए जस्तै भगवान् विष्णुको आराधना गर्दा सारा जगतको सेवा हुने रहस्य उद्घाटन गर्नुभयो। नारद मुनिले भगवान्को निरपेक्ष र परम स्वतन्त्र स्वरूपको चर्चा गर्दै उहाँ केवल प्रेम र भक्तिद्वारा मात्र वशमा हुनुहुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिनुभयो।
अन्ततः नारदको उपदेशबाट प्रचेताहरूले परम ज्ञान प्राप्त गरे र भगवद्धाम प्रस्थान गरे। यो अध्यायमा विदुर र मैत्रेय ऋषिको संवाद पनि सकिन्छ र कथा पुनः हस्तिनापुरतर्फ मोडिन्छ। राजा उत्तानपाद र प्रियव्रतको वंशको चर्चा गर्दै भागवतको यो खण्डले मानिसलाई कर्मभन्दा माथि उठेर भक्तितर्फ लाग्न प्रेरित गर्दछ। सम्पूर्ण अध्यायले संसारको सार नै श्रीहरिको सेवा र शरणागति हो भन्ने सन्देश दिँदै भक्तिको महिमा गाएको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन र अद्वैत–भक्तिको अनुपम संगम हो। यहाँ 'मूलनिषेचन' को उदाहरण दिएर 'सर्वात्मभाव' को दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ, जसले ईश्वरलाई जगतको निमित्त र उपादान दुवै कारण मान्दछ। नारद मुनिले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई सूर्य र किरणको जस्तै अविभाज्य रहेको चित्रण गर्नुभएको छ। संसारका नाम, रूप र गुणहरू केवल मायाको खेल हुन् र निर्विकार ब्रह्ममा यी शक्तिहरू आकाशमा बादल जस्तै आउने–जाने गर्दछन् भन्ने वेदान्त दर्शन यहाँ झल्कन्छ। भक्ति केवल कर्मकाण्ड मात्र नभई यो त अहङ्कारको विसर्जन र सबैमा ईश्वरीय सत्ताको बोध हो भन्ने यसको मूल दर्शन हो। यहाँ 'अकिञ्चन भक्ति' को चर्चा गरिएको छ, जसमा धन, कुल र विद्याको मद नभएको व्यक्ति मात्र परमात्माको नजिक पुग्न सक्छ भनिएको छ। अन्त्यमा, ज्ञान र वैराग्यको चरम अवस्था नै भक्ति हो भन्ने कुरा यस अध्यायले दार्शनिक रूपमा पुष्टि गरेको छ।
No comments:
Post a Comment