श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - एकविंशोऽध्यायः
सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभिः
मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे नरदेव परीक्षित! जब भगवान्को चरणकमल सत्यलोकमा पुग्यो, तब उहाँको नख-चन्द्रको आभाले सत्यलोकको आफ्नै चमकलाई मलिन तुल्याउँदै छुट्टै शोभा पायो। स्वयं ब्रह्माजी पनि उहाँको प्रकाशमा आवृत हुनुभयो। ब्रह्माजीका साथै मरीचि आदि ऋषिहरू, सनन्दन आदि नैष्ठिक ब्रह्मचारीहरू एवं ठुला-ठुला योगीहरूले भगवान्को त्यस चरणकमलको वन्दना गरे ।।१।।
वेदोपवेदा नियमान्विता यमाः
तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ।
ये चापरे योगसमीरदीपित
ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषाः ॥
ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः
स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यलोकमा मूर्तिमान् भएर निवास गर्ने वेद, उपवेद, नियम, यम, तर्क, इतिहास, वेदाङ्ग, पुराण र संहिताहरू तथा जसले योगरूपी वायुद्वारा ज्ञानाग्निलाई प्रज्वलित गरी कर्मफलको कल्मष (पाप) लाई भष्म गरेका छन्, ती महात्माहरूले पनि भगवान्को चरणको वन्दना गरे। यही चरणकमलको स्मरणको महिमाले गर्दा नै उनीहरू केवल कर्मले मात्र प्राप्त हुन नसकिने ब्रह्मलोक पुगेका हुन् ।।२।।
अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णोः
उपाहरत्पद्मभवोऽर्हणोदकम् ।
समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा
यन्नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्वयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको कीर्ति अत्यन्त पवित्र छ। उहाँ विष्णु भगवान्कै नाभिकमलबाट उत्पन्न हुनुभएको हो। उहाँले साक्षात् विश्वरूप भगवान्को माथि उठेको चरण पखाल्नुभयो। त्यसपछि अर्घ्य र पाद्यले पूजा गरी बडो प्रेम र भक्तिपूर्वक भगवान्को स्तुति गर्नुभयो ।।३।।
धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य
पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र ।
स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि
लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरेन्द्र! ब्रह्माको कमण्डलुको त्यही जल विश्वरूप भगवान्को पाउ पखालेर पवित्र हुनाले 'स्वर्धुनी' (गङ्गा) बन्यो। जुन जल आकाशमार्गबाट पृथ्वीमा झरेर भगवान्को उज्वल कीर्ति झैँ तीनै लोकलाई पवित्र तुल्याउँछ ।।४।।
ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादृताः ।
सानुगा बलिमाजह्रुः संक्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् उरुक्रमले आफ्नो विशाल विभूतिलाई केही सङ्कुचित गर्नुभयो, तब ब्रह्मा आदि लोकपालहरूले आफ्ना अनुचरहरूका साथ बडो आदरपूर्वक आफ्ना स्वामी भगवान्का अगाडि उपहारहरू अर्पण गरे ।।५।।
तोयैः समर्हणैः स्रग्भिः दिव्यगन्धानुलेपनैः ।
धूपैर्दीपैः सुरभिभिः लाजाक्षतफलाङ्कुरैः ॥ ६ ॥
स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमांकितैः ।
नृत्यवादित्रगीतैश्च शंखदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले जल, अर्घ्य, पुष्पमाला, दिव्य सुगन्धित चन्दन, धूप, दीप, लाभा, अक्षता, फल र अङ्कुरहरूद्वारा भगवान्को पूजा गरे। भगवान्को पराक्रम र महिमाले युक्त स्तोत्रहरू, जयजयकारको ध्वनि, नृत्य, गीत, वाद्यवादन तथा शङ्ख र दुन्दुभिको शब्दले उहाँको आराधना गरे ।।६-७।।
जाम्बवान् ऋक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजवः ।
विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा मन जस्तै तीव्र वेग भएका ऋक्षराज जाम्बवान्ले सबै दिशामा दौडिएर भेरी बजाउँदै भगवान्को विजयको महोत्सव घोषणा गरे ।।८।।
महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया ।
ऊचुः स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिताः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः तीन पाइला भूमिको याचना गर्ने बहानामा आफ्नो सबै पृथ्वी खोसिएको देखेर असुरहरू अत्यन्त क्रुद्ध भए। उनीहरूले विचार गरे कि हाम्रा स्वामी बलि यस समय यज्ञमा दीक्षित छन्, त्यसैले उनी केही बोल्दैनन्; यस्तो ठानेर उनीहरूले यसो भने–।।९।।
न वा अयं ब्रह्मबन्धुः विष्णुर्मायाविनां वरः ।
द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर, यिनी ब्राह्मण होइनन्। यिनी त मायावीहरूमध्ये श्रेष्ठ विष्णु हुन्। ब्राह्मणको रूप धारण गरेर यिनी देवताहरूको स्वार्थ सिद्ध गर्न आएका हुन्" ।।१०।।
अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा ।
सर्वस्वं नो हृतं भर्तुः न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "यज्ञशालामा दण्ड त्याग गरेर दीक्षित हुनुभएका हाम्रा स्वामीसँग बटुको रूप धरेका यी शत्रुले याचनाको निहुँमा हाम्रो सर्वस्व हरण गरे" ।।११।।
सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषतः ।
नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हाम्रा स्वामी सधैँ सत्यव्रतमा हुनुहुन्छ, त्यसमा पनि अहिले यज्ञमा दीक्षित हुनुभएकाले असत्य बोल्न सक्नुहुन्न। उहाँ ब्राह्मणभक्त र दयालु हुनुभएकाले कहिल्यै झुटो बोल्नुहुन्न" ।।१२।।
तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तुः शुश्रूषणं च नः ।
इत्यायुधानि जगृहुः बलेरनुचरासुराः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस्तो अवस्थामा यी शत्रुलाई मार्नु नै हाम्रो धर्म हो र यो नै हाम्रा स्वामी बलिको सेवा पनि हो।" यस्तो सोचेर बलिकका असुर अनुचरहरूले आ-आफ्ना हतियार उठाए ।।१३।।
ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणयः ।
अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवन् जातमन्यवः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! राजा बलिको इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि ती क्रुद्ध भएका असुरहरू हातमा शूल र पट्टिश आदि लिएर वामन भगवान्लाई मार्नका लागि दौडिए ।।१४।।
तान् अभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप ।
प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्नुदायुधाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! दैत्यका सेनापतिहरूलाई आक्रमणका लागि दौडिरहेको देखेर विष्णुका पार्षदहरूले पनि हाँस्दै आफ्ना अस्त्र-शस्त्र उठाएर उनीहरूलाई रोके ।।१५।।
नन्दः सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः ।
कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥
जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः ।
सर्वे नागायुतप्राणाः चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्द, सुनन्द, जय, विजय, प्रबल, बल, कुमुद, कुमुदाक्ष, विष्वक्सेन, गरुड, जयन्त, श्रुतदेव, पुष्पदन्त र सात्वत—यी सबै पार्षदहरू दस हजार हात्तीको बल भएका थिए। उनीहरूले असुर सेनाको संहार गर्न थाले ।।१६-१७।।
हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलिः ।
वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का अनुचरहरूद्वारा आफ्ना सैनिकहरू मारिएको देखेर र आफ्ना सैनिकहरू पनि क्रुद्ध भई लड्न लागेको देखेर राजा बलिले शुक्रचार्यको श्रापलाई स्मरण गर्दै उनीहरूलाई युद्धबाट रोके ।।१८।।
हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः ।
मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले विप्रचित्ति, राहु र नेमि आदि दैत्यहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने– "हे भाइहरू! मेरा कुरा सुन। युद्ध नगर, फर्केर आऊ। अहिले यो समय हाम्रो हितमा छैन" ।।१९।।
यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखोपपत्तये ।
तं नातिवर्तितुं दैत्याः पौरुषैरीश्वरः पुमान् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दैत्यहरू! जो ईश्वर समस्त प्राणीलाई सुख र दुःख दिन समर्थ हुनुहुन्छ, उहाँलाई कुनै पनि मानिसले आफ्नो पुरुषार्थद्वारा जित्न सक्दैन" ।।२०।।
यो नो भवाय प्राग् आसीत् अभवाय दिवौकसाम् ।
स एव भगवान् अद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन काल (समय) पहिले हाम्रो उन्नतिको लागि र देवताहरूको अवनतिको लागि थियो, आज त्यही समय त्यसको विपरीत देवताहरूको हितमा र हाम्रो अहितमा छ" ।।२१।।
बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः ।
सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "बल, मन्त्री, बुद्धि, किल्ला, मन्त्र, औषधि र सामादि चारै उपायहरूद्वारा पनि कुनै भी मनुष्यले कालको गतिलाई उल्लङ्घन गर्न सक्दैन" ।।२२।।
भवद्भिः निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरेः ।
दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब भाग्य (दैव) तिमीहरूको अनुकूल थियो, तब तिमीहरूले नै यी हरि-पार्षदहरूलाई धेरै पटक जितेका थियौ। तर आज दैवको कृपाले उनीहरूले नै हामीलाई जितेर सिंहनाद गरिरहेका छन्" ।।२३।।
एतान्वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि दैव फेरि हाम्रो अनुकूल भयो भने हामी यिनीहरूलाई फेरि जित्नेछौँ। त्यसैले अहिले समय हाम्रो अनुकूल हुने प्रतीक्षा गर" ।।२४।।
श्रीशुक उवाच –
रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षद ताडिताः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! आफ्ना स्वामी बलिको आज्ञा सुनेर र विष्णुका पार्षदहरूद्वारा ताडित भएर ती दैत्य-दानवका सेनापतिहरू रसातलतिर लागे ।।२५।।
अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट् प्रभुचिकीर्षितम् ।
बबन्ध वारुणैः पाशैः बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्को मनसाय बुझेर पक्षीराज गरुडले राजा बलिलाई वरुणको पाशले बाँधिदिए। त्यस दिन यज्ञको पूर्णाहुतिको दिन (अन्तिम दिन) थियो ।।२६।।
हाहाकारो महान् आसीत् रोदस्योः सर्वतो दिशम् ।
निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुद्वारा असुरराज बलि बाँधिएपछि पृथ्वी, आकाश र सबै दिशामा ठुलो हाहाकार मच्चियो ।।२७।।
तं बद्धं वारुणैः पाशैः भगवान् आह वामनः ।
नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञः उदारयशसं नृप ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! वरुणको पाशले बाँधिएका, ऐश्वर्य गुमेका तर स्थिर बुद्धि भएका र उदार यश भएका बलिसँग वामन भगवान्ले भन्नुभयो–।।२८।।
पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर ।
द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयं उपकल्पय ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे असुर! तिमीले मलाई तीन पाइला भूमि दिने प्रतिज्ञा गरेका थियौ। मैले दुई पाइलाले नै समस्त पृथ्वी नापिसकेँ, अब तेस्रो पाइलाका लागि ठाउँ देखाऊ" ।।२९।।
यावत्तपत्यसौ गोभिः यावदिन्दुः सहोडुभिः ।
यावद्वर्षति पर्जन्यः तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "जहाँसम्म सूर्यको ताप पुग्छ, जहाँसम्म चन्द्रमा र नक्षत्रको प्रकाश फैलिन्छ र जहाँसम्म बादलले वर्षा गर्छ, त्यहाँसम्मको सबै पृथ्वी तिम्रो अधिकारमा थियो" ।।३०।।
पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः ।
स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीले हेर्दाहेर्दै मैले मेरो एउटा पाइलाले भूलोक र शरीरले आकाश तथा दिशाहरू र दोस्रो पाइलाले तिम्रो स्वर्गलोक पनि नापिसकेँ। अब यी सबै मेरो भयो" ।।३१।।
प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते ।
विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो प्रतिज्ञा पुरा गर्न नसक्ने व्यक्तिको वास नरकमा हुन्छ। तिम्रा गुरुले पनि यसलाई अनुमोदन गरिसक्नुभएको छ, त्यसैले अब तिमी नरक (पाताल) मा प्रवेश गर" ।।३२।।
वृथा मनोरथस्तस्य दूरः स्वर्गः पतत्यधः ।
प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलंभते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले याचकलाई दिने प्रतिज्ञा गरेर धोका दिन्छ, उसका सबै मनोरथ व्यर्थ हुन्छन्। स्वर्ग त उसको लागि टाढाको कुरा हुन्छ, ऊ अधोगतितिर लाग्छ" ।।३३।।
विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना ।
तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित्समाः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीलाई आफू धनी भएको ठुलो घमण्ड थियो। तिमीले 'दिन्छु' भनेर मलाई धोका दियौ। अब केही वर्षसम्म त्यस असत्यको फल नरकमा गएर भोग" ।।३४।।
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायमा वामन भगवान्ले विश्वरूप धारण गरी राजा बलिको सर्वस्व ग्रहण गरेको र बलिलाई बन्धनमा पारेको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। जब भगवान्को दोस्रो पाइला सत्यलोकमा पुग्यो, तब ब्रह्माजीले अत्यन्त श्रद्धाका साथ भगवान्को चरण पखाल्नुभयो। ब्रह्माजीको कमण्डलुको जल भगवान्को चरण स्पर्शले गर्दा पावन गङ्गाजीमा परिणत भयो। गङ्गाजी आकाशबाट झरेर तीनै लोकलाई पवित्र पार्ने धाराका रूपमा प्रकट भइन्। ब्रह्मा आदि सबै लोकपाल र ऋषिहरूले भगवान्को अद्भुत महिमाको पूजा र स्तुति गरे। ऋक्षराज जाम्बवान्ले सबै दिशामा भगवान्को विजयको घोषणा गरे। यता, भगवान्ले तीन पाइलाको बहानामा बलिको सर्वस्व हरण गरेको देखेर असुरहरू अत्यन्त क्रोधित भए। उनीहरूले भगवान् वामनलाई "कपट गर्ने विष्णु" भन्दै मार्नका लागि अस्त्र-शस्त्र उठाए। बलिको इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि असुर सेना र विष्णुका पार्षदहरू बीच भीषण युद्ध सुरु भयो। विष्णुका पार्षदहरू दस हजार हात्तीको बल भएकाले उनीहरूले असुर सेनामाथि विजय प्राप्त गर्न थाले। आफ्ना सैनिकहरू मारिएको र दैव (समय) प्रतिकूल भएको देखेर राजा बलिले आफ्ना सेनाहरूलाई युद्धबाट रोके। बलिले भने कि समय नै बलवान् छ, जसले पहिले हामीलाई जिताएको थियो, आज उसैले हामीलाई हराइरहेको छ। उनले आफ्ना सेनालाई अहिलेको समय अनुकूल नभएकाले धैर्य गर्न र रसातल जान आदेश दिए। स्वामीको आज्ञा शिरोधार्य गरी असुरहरू रसातलमा प्रवेश गरे। त्यसपछि भगवान्को सङ्केतमा गरुडजीले राजा बलिलाई वरुणको पाशले बाँधिदिए। बलि बाँधिएको देखेर सारा ब्रह्माण्डमा हाहाकार मच्चियो। बलि ऐश्वर्यहीन भए तापनि आफ्नो सत्यनिष्ठामा अचल र स्थिर बुद्धि भएका थिए। वामन भगवान्ले बलिलाई भन्नुभयो– "तिमीले तीन पाइला दिने वाचा गरेका थियौ।" भगवान्ले भन्नुभयो कि दुई पाइलाले नै मैले भूलोक र स्वर्गलोक नापिसकेँ। अब तिमीले तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ देखाउन नसकेकाले तिमी नरक जान योग्य छौ। भगवान्ले बलिलाई घमण्डी भएको र याचकलाई धोका दिएको आरोप लगाउँदै नरकको डर देखाउनुभयो। यो भगवान्को एउटा लीला थियो, जसले बलिको भक्ति र सत्यको अन्तिम परीक्षा लिइरहेको थियो। बलिले गुरुको श्राप र दैवको प्रतिकूलतालाई पनि शान्तपूर्वक स्वीकार गरे। यसरी बलिको भौतिक अहंकार पूर्ण रूपमा समाप्त भयो। भगवान्ले बलिको धैर्य र उदारतालाई विश्वसामु प्रकट गर्नुभयो। अन्ततः बलिले आफूलाई नै भगवान्को तेस्रो पाइलाका लागि समर्पण गर्न तयार हुने अवस्था यसले सिर्जना गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको प्रमुख दार्शनिक पक्ष 'काल' वा 'समय' को सर्वोच्चता हो; जसलाई कसैले पनि टार्न सक्दैन। राजा बलिको संवादले यो स्पष्ट पार्छ कि सफलता र असफलता दैविक विधान र समयको अधीनमा हुन्छन्। यहाँ 'दान' केवल भौतिक वस्तुको त्याग मात्र नभएर अहंकारको पूर्ण विसर्जन हो भन्ने देखाइएको छ। गरुडद्वारा बलिको बन्धन भक्तिको अर्को तह हो, जहाँ भक्तले आफूलाई भगवान्को इच्छामा पूर्ण रूपमा सुम्पिन्छ। वामन भगवान्को कठोर वाणी वास्तवमा बलिको सत्यको परीक्षा र उनलाई शुद्ध पार्ने प्रक्रिया थियो। "तीन पाउ" को दर्शनले मानिसको मन, बुद्धि र शरीरमाथिको ईश्वरको पूर्ण अधिकारलाई जनाउँछ। गङ्गाको उत्पत्तिले भगवान्को चरणको स्पर्श कति पावन हुन्छ र यसले कसरी अज्ञानको मल पखाल्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यसले यो पनि सिकाउँछ कि आध्यात्मिक मार्गमा हिँड्दा कहिलेकाहीँ आफ्ना प्रियजन र भौतिक सुख पनि गुम्न सक्छ। बलिको 'स्थिर प्रज्ञा' ले साँचो ज्ञानीले दुःख र सुख दुवैलाई समान रूपमा हेर्छ भन्ने कुरा पुष्टि गर्छ। अन्ततः, यसले यो प्रमाणित गर्छ कि परमात्माले जसलाई बन्धनमा पार्नुहुन्छ, वास्तवमा उसलाई नै संसारको मायाबाट मुक्त गराउनुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment