श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – एकोनविंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
यो विद्याश्रुतसम्पन्न आत्मवान् नानुमानिकः ।
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि संन्यसेत् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– जो शास्त्रको ज्ञान र अनुभवले पूर्ण छ, जसको बुद्धि केवल अनुमानमा आधारित छैन, उसले यो दृश्य जगत्लाई माया मात्र सम्झिएर त्यो ज्ञान र आफूलाई ममा विसर्जन गरी शान्त हुनुपर्छ ।। १ ।।
ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थी हेतुश्च संमतः ।
स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः ज्ञानी पुरुषका लागि म नै इष्ट, म नै लक्ष्य र म नै प्राप्तिको साधन हुँ। उसको लागि स्वर्ग र मोक्ष पनि म नै हुँ। मबाहेक उसलाई अर्को कुनै पनि वस्तु प्रिय लाग्दैन ।। २ ।।
ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम ।
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः ज्ञान र विज्ञानद्वारा सिद्ध भएका पुरुषहरूले मेरो श्रेष्ठ पदलाई प्राप्त गर्दछन्। त्यसैले ज्ञानी मलाई अत्यन्त प्रिय छ, किनभने उसले ज्ञानद्वारा मलाई नै धारण गरेको हुन्छ ।। ३ ।।
तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च ।
नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः तपस्या, तीर्थ, जप, दान वा अन्य कुनै पनि पवित्र कार्यले त्यो सिद्धि प्राप्त हुन सक्दैन, जुन सिद्धि ज्ञानको एक सानो अंशले प्राप्त गर्न सकिन्छ ।। ४ ।।
तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावितः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे उद्धव! ज्ञान र विज्ञानले सम्पन्न भएर आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई चिन र भक्तिपूर्वक मलाई भजन गर ।। ५ ।।
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वाऽऽत्मानमात्मनि ।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालका मुनिहरूले आफ्नो अन्तःकरणमा ज्ञानरूपी यज्ञद्वारा सर्वयज्ञपति म परमात्माको आरधना गरेर नै परम सिद्धिलाई प्राप्त गरेका थिए ।। ६ ।।
त्वय्युद्धवाऽश्रयति यस्त्रिविधो विकारो
मायान्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत् ।
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्यु
राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! तिमीमा जुन जन्म-मृत्यु जस्ता विकारहरू देखिन्छन्, ती केवल बीचमा देखिने माया मात्र हुन्। जुन वस्तु सुरु र अन्तमा हुँदैन, त्यो बीचमा पनि हुँदैन। त्यसैले यी विकारहरूको तिमीसँग कुनै वास्तविक सम्बन्ध छैन ।। ७ ।।
उद्धव उवाच –
ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैत
द्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते
त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भन्नुभयो– हे विश्वेश्वर! हे विश्वमूर्ते! मलाई वैराग्य र विज्ञानसहितको त्यो विशुद्ध सनातन ज्ञान र हजुरको भक्तियोगको बारेमा बताइदिनुहोस्, जसलाई ठूला-ठूला महापुरुषहरूले पनि खोजिरहेका हुन्छन् ।। ८ ।।
तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे
संतप्यमानस्य भवाध्वनीश ।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि
द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ईश! यो संसारको मार्गमा त्रिविध ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) ले पोलिएर दुःख पाइरहेको मलाई अमृत वर्षा गर्ने हजुरका चरण-कमलरूपी छाताबाहेक शरण लिने अरू कुनै ठाउँ देख्दिनँ ।। ९ ।।
दष्टं जनं संपतितं बिलेऽस्मिन्
कालाहिना क्षुद्रसुखोरुतर्षम् ।
समुद्धरैनं कृपयाऽऽपवर्ग्यै
र्वचोभिरासिञ्च महानुभाव ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः हे महानुभाव! कालरूपी सर्पले डसेर संसारको खाडलमा खसेको र तुच्छ सुखको तिर्खाले व्याकुल भएको मलाई आफ्ना अमृतमय उपदेशद्वारा उद्धार गर्नुहोस् ।। १० ।।
श्रीभगवानुवाच –
इत्थमेतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– प्राचीन कालमा धर्मका ज्ञाताहरूमध्ये श्रेष्ठ पितामह भीष्मलाई राजा युधिष्ठिरले हामी सबैको उपस्थितिमा यसै प्रकारले प्रश्न गर्नुभएको थियो ।। ११ ।।
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः ।
श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः महाभारतको युद्ध समाप्त भएपछि आफ्ना आफन्तहरूको मृत्युले व्याकुल हुनुभएका युधिष्ठिरले धेरै प्रकारका धर्महरू सुनेपछि अन्तमा 'मोक्ष-धर्म' का बारेमा जिज्ञासा राख्नुभएको थियो ।। १२ ।।
तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान् ।
ज्ञानवैराग्यविज्ञान श्रद्धा भक्त्युपबृंहितान् ।। १३ ।।
नेपाली भावादुवादः मैले त्यतिबेला भीष्म पितामहको मुखबाट जुन ज्ञान, वैराग्य, विज्ञान, श्रद्धा र भक्तिले भरिएका कुराहरू सुनेको थिएँ, तिनै कुराहरू म तिमीलाई बताउनेछु ।। १३ ।।
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।
ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रकृति, पुरुष, महत्तत्त्व, अहङ्कार, ५ तन्मात्रा, ११ इन्द्रिय, ५ महाभूत र ३ गुण गरी यी २८ तत्त्वहरूलाई सबै प्राणीमा देख्नु र ती सबैमा एउटै परमात्मा व्याप्त हुनुहुन्छ भनी जान्नु नै वास्तविक 'ज्ञान' हो ।। १४ ।।
एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।
स्थित्युत्पत्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः परमात्माबाट उत्पन्न भएका यी दृश्य पदार्थहरू उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका अधीनमा छन् र नश्वर छन् भनी प्रत्यक्ष अनुभव गर्नु नै 'विज्ञान' हो ।। १५ ।।
आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यदन्वियात् ।
पुनस्तत्प्रतिसंक्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन तत्त्व सृष्टिको आदि, मध्य र अन्तमा सधैँ विद्यमान रहन्छ र प्रलयपछि पनि बाँकी रहन्छ, त्यो नै एकमात्र 'सत्' (ब्रह्म) हो ।। १६ ।।
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रुति (शास्त्र), प्रत्यक्ष, ऐतिह्य (इतिहास) र अनुमान गरी यी चार प्रमाणद्वारा संसारको अनित्यता बुझेर विवेकी पुरुष संसारबाट विरक्त हुन्छ ।। १७ ।।
कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्चादमङ्गलम् ।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः कर्मका फलहरू विनाशकारी छन्, त्यसैले स्वर्गदेखि ब्रह्मलोकसम्मका सबै सुखहरूलाई बुद्धिमान् पुरुषले यस लोकका वस्तुहरूलाई झैँ नश्वर र दुःखमय देख्दछ ।। १८ ।।
भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ ।
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप उद्धव! तिमी मलाई अत्यन्त प्रिय छौ, त्यसैले मैले पहिले पनि तिमीलाई भक्तियोगको बारेमा बताएको थिएँ। अब म पुनः भक्तिका उत्तम साधनहरू बताउँदै छु, सुन ।। १९ ।।
श्रद्धाऽमृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम् ।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो अमृतमय कथामा श्रद्धा राख्नु, निरन्तर मेरो नाम र गुणहरूको कीर्तन गर्नु, मेरो पूजामा निष्ठा राख्नु र स्तुतिहरूद्वारा मेरो स्तवन गर्नु भक्तिका लक्षण हुन् ।। २० ।।
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् ।
मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो सेवामा आदर भाव राख्नु, साष्टाङ्ग प्रणाम गर्नु, मेरा भक्तहरूको विशेष पूजा गर्नु र सबै प्राणीमा म परमात्मा नै छु भन्ने बुद्धि राख्नु उत्तम भक्ति हो ।। २१ ।।
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः आफ्ना शारीरिक चेष्टाहरू मेरो प्रसन्नताका लागि गर्नु, वाणीले मेरा गुणहरूको वर्णन गर्नु, मन मलाई अर्पण गर्नु र सबै सांसारिक कामनाहरूलाई त्याग्नु नै भक्तिको मार्ग हो ।। २२ ।।
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च ।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो निमित्त धन, भोग र सुखको त्याग गरिदिनु। जति पनि यज्ञ, दान, होम, जप, व्रत वा तपस्या गरिन्छ, ती सबै मेरो प्रसन्नताका लागि मात्र गर्नु ।। २३ ।।
एवम् धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवाऽत्मनिवेदिनाम् ।
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी यी धर्महरूको पालना गर्दै ममा आत्मनिवेदन गर्ने मनुष्यहरूमा मेरो अनन्य भक्ति पैदा हुन्छ। भक्ति प्राप्त भएपछि अर्को कुनै पनि वस्तु पाउन बाँकी रहँदैन ।। २४ ।।
यदाऽऽत्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्वोपबृंहितम् ।
धर्मं ज्ञानं सवैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः जब चित्त सत्त्वगुणले युक्त भएर म परमात्मामा अर्पित र शान्त हुन्छ, तब मनुष्यले धर्म, ज्ञान, वैराग्य र ऐश्वर्य स्वतः प्राप्त गर्दछ ।। २५ ।।
यदर्पितं तद् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।
रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः तर जब त्यो चित्त इन्द्रियहरूको पछि लागेर संसारका विकल्पहरूमा भौँतारिन्छ, तब त्यो रजोगुणी र असत्यमा आसक्त हुन पुग्छ। यसलाई तिमी ज्ञानको विपरीत अर्थात् अज्ञान सम्झ ।। २६ ।।
धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।
गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो भक्ति उत्पन्न गराउने प्रवृत्ति नै 'धर्म' हो। सबैमा एकत्व (परमात्मा) देख्नु नै 'ज्ञान' हो। विषयहरूमा अनासक्त हुनु नै 'वैराग्य' हो र अणिमा आदि सिद्धिहरू नै 'ऐश्वर्य' हुन् ।। २७ ।।
उद्धव उवाच –
यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वारिकर्शन ।
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भन्नुभयो– हे शत्रुनाशक भगवन्! यम र नियम कति प्रकारका छन्? हे कृष्ण! शम, दम, तितिक्षा र धैर्य केलाई भनिन्छ? ।। २८ ।।
किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते ।
कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः दान, तप, शूरता, सत्य र ऋत के हुन्? त्याग, धन, इष्ट, यज्ञ र दक्षिणाको वास्तविक स्वरूप के हो? ।। २९ ।।
पुंसः किंस्विद् बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव ।
का विद्या हीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः हे केशव! पुरुषको वास्तविक बल, भग (ऐश्वर्य), लाभ, उत्तम विद्या, लज्जा (ह्री), श्री, सुख र दुःख के हुन्? ।। ३० ।।
कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ।
कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम् ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः पण्डित को हो र मूर्ख को हो? सुमार्ग, कुमार्ग, स्वर्ग, नरक, बन्धु र घरको वास्तविक अर्थ के हो? ।। ३१ ।।
क आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ।
एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः धनी, दरिद्र, कृपण र ईश्वर को-को हुन्? हे भक्तवत्सल भगवन्! मेरा यी प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् ।। ३२ ।।
श्रीभगवानुवाच –
अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो हीरसञ्चयः ।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाऽभयम् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी नगर्नु), असङ्ग (अनासक्ति), ह्री (कुकर्ममा लज्जा), असञ्चय (अपरिग्रह), आस्तिकता, ब्रह्मचर्य, मौन, स्थिरता, क्षमा र अभय—यी १२ 'यम' हुन् ।। ३३ ।।
शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धाऽऽतिथ्यं मदर्चनम् ।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी शौच, जप, तप, होम, श्रद्धा, आतिथ्य, मेरो पूजा, तीर्थाटन, परोपकार, सन्तोष र गुरुको सेवा—यी १२ 'नियम' हुन् ।। ३४ ।।
एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः ।
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः यी यम र नियमहरूको पालना गर्ने मानिसले जे इच्छा राख्छ, त्यो स्वतः प्राप्त गर्दछ ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धि म परमात्मामा स्थिर हुनु 'शम' हो।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः कसैलाई दण्ड नदिनु (अहिंसा) नै श्रेष्ठ 'दान' हो। कामनाहरूको त्याग नै 'तप' हो। आफ्नो स्वभाव (माया) लाई जित्नु 'शौर्य' हो र सबैमा परमात्मालाई देख्नु नै 'सत्य' हो ।। ३७ ।।
ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः संन्यास उच्यते ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्य र प्रिय वाणी 'ऋत' हो। कर्ममा आसक्ति नहुनु नै 'शौच' हो र संन्यास नै वास्तविक 'त्याग' हो ।। ३८ ।।
धर्म इष्टं धनं नृणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः ।
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः धर्म नै मानिसको इष्ट 'धन' हो। म (परमात्मा) नै वास्तविक 'यज्ञ' हुँ। ज्ञानको उपदेश दिनु नै 'दक्षिणा' हो र प्राणायाम नै परम 'बल' हो ।। ३९ ।।
भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः ।
विद्याऽऽत्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा हीरकर्मसु ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो ऐश्वर्य नै 'भग' हो। मेरो उत्तम भक्ति नै 'लाभ' हो। आत्मामा द्वैतको नाश हुनु नै 'विद्या' हो र नराम्रो काममा घृणा हुनु नै 'लज्जा' हो ।। ४० ।।
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः ।
दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित् ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः निरपेक्षता (अपेक्षाहीनता) नै 'श्री' हो। सुख-दुःखभन्दा माथि उठ्नु नै 'सुख' हो र विषयभोगको आशा राख्नु 'दुःख' हो। बन्धन र मोक्षलाई जान्ने नै 'पण्डित' हो ।। ४१ ।।
मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः ।
उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः यो नश्वर शरीरलाई नै आत्मा सम्झने 'मूर्ख' हो। मतिर लैजाने मार्ग नै 'सुमार्ग' हो र चित्तको चञ्चलता 'कुमार्ग' हो। सत्त्वगुणको उदय हुनु नै 'स्वर्ग' हो ।। ४२ ।।
नरकस्तम उन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे ।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः तमोगुणको वृद्धि हुनु 'नरक' हो। हे सखा! गुरु नै वास्तविक 'बन्धु' हुन् र यो मानव शरीर नै 'घर' हो। गुणहरूले सम्पन्न व्यक्ति नै वास्तविक 'धनी' हो ।। ४३ ।।
दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः असन्तुष्ट व्यक्ति नै 'दरिद्र' हो। जसले इन्द्रिय जित्न सकेको छैन, त्यो 'कृपण' हो। विषयमा आसक्ति नभएको व्यक्ति 'ईश्वर' हो र गुणहरूमा फसेको व्यक्ति 'अनीश्वर' हो ।। ४४ ।।
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।
गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! तिम्रा सबै प्रश्नहरूको उत्तर मैले विस्तारमा बताएको छु। धेरै वर्णन गर्नुको साटो एउटै कुरा बुझ– वस्तुमा गुण र दोष देख्नु नै ठूलो 'दोष' हो र यी दुवै दृष्टिबाट मुक्त हुनु नै वास्तविक 'गुण' हो ।। ४५ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एघारौँ स्कन्धको उन्नाइसौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई ज्ञान, विज्ञान र भक्तिको गूढ रहस्य बताउनुभएको छ। यस अध्यायको सुरुवातमा भगवान्ले ज्ञानी भक्तको महिमा वर्णन गर्दै ज्ञानी पुरुष नै मलाई सबैभन्दा प्रिय छ भन्नुभएको छ। भगवान्का अनुसार शास्त्रको ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन, त्यसलाई अनुभवमा उतार्नु (विज्ञान) अनिवार्य छ। यो दृश्य जगत् माया मात्र हो भन्ने बुझेर सबै ज्ञान म परमात्मामा समर्पित गर्नु नै वास्तविक सिद्धि हो। श्रीकृष्णले उद्धवलाई भीष्म पितामह र राजा युधिष्ठिरको संवाद स्मरण गराउँदै मोक्ष धर्मको व्याख्या गर्नुभएको छ। २८ तत्त्वहरूमा एउटै परमात्मा व्याप्त छ भनी देख्नु 'ज्ञान' हो भने ती तत्त्वहरूको उत्पत्ति र विनासलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्नु 'विज्ञान' हो। जो सृष्टिको सुरु, मध्य र अन्तमा रहन्छ, त्यही नै एक मात्र 'सत्य' ब्रह्म हो। भगवान्ले प्रत्यक्ष, अनुमान, श्रुति र ऐतिह्य गरी चार प्रमाणका बारेमा पनि चर्चा गर्नुभएको छ। यी प्रमाणहरूद्वारा संसारको नश्वरता बुझेर मानिस विरक्त हुनुपर्छ। स्वर्गका सुखहरू पनि यस लोकका सुख जस्तै क्षणभङ्गुर र दुःखदायी छन् भनी जान्नुपर्छ। त्यसपछि भगवान्ले भक्तिका लक्षण र साधनहरूको सूची प्रस्तुत गर्नुभएको छ। कथा श्रवणमा श्रद्धा, नाम कीर्तन, मेरो पूजामा निष्ठा र स्तुतिगान नै भक्तिका आधार हुन्। भगवान्का भक्तहरूको सेवा गर्नु र सबै प्राणीमा म परमात्मालाई देख्नु नै उत्कृष्ट भक्ति हो। जति पनि धर्म, दान, व्रत र तप गरिन्छ, ती सबै मलाई अर्पण गर्नुपर्छ। यस्तो अनन्य भक्तिले मानिसलाई परम पदमा पुर्याउँछ। जब चित्त ममा अर्पित हुन्छ, तब धर्म, ज्ञान र वैराग्य स्वतः प्राप्त हुन्छन्। इन्द्रियको पछि लाग्ने चित्त अज्ञानको कारण हो भने ममा स्थिर हुने चित्त ज्ञानको स्रोत हो। भगवान्ले १२ यम र १२ नियमको सुन्दर व्याख्या गर्नुभएको छ। अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य जस्ता यम र शौच, सन्तोष, जप, तप जस्ता नियमको पालना अनिवार्य छ। उद्धवका अनेक प्रश्नहरूको उत्तर दिँदै श्रीकृष्णले शम, दम, तितिक्षा र धृतिको अलौकिक परिभाषा दिनुभएको छ। बुद्धि ममा स्थिर हुनु शम हो भने इन्द्रिय संयम नै दम हो। प्रिय र हितकारी वचन बोल्नु नै ऋत हो भने कर्ममा आसक्ति नहुनु नै शौच हो। भगवान्ले पण्डित, मूर्ख, धनी, गरिब, स्वर्ग र नरकको पारम्परिक परिभाषालाई बदल्दै आध्यात्मिक अर्थ दिनुभएको छ। अन्तमा, गुण र दोषको खोजी गर्नु नै दोष हो र दुवैभन्दा माथि उठ्नु नै वास्तविक गुण हो भन्दै अध्यायको समापन गर्नुभएको छ। यसरी श्रीकृष्णले उद्धवलाई पूर्णत्वको मार्ग देखाउनुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गम्भीर र क्रान्तिकारी छ। यसले बाह्य आचरणभन्दा आन्तरिक चेतना र दृष्टिकोण परिवर्तनमा जोड दिन्छ। 'ज्ञान' लाई केवल बौद्धिक कसरतका रूपमा नभई 'एकात्म्य दर्शन' (सबैमा एकत्व) का रूपमा परिभाषित गरिएको छ। संसारलाई माया मानेर त्याग्नु मात्र होइन, बरु सबैमा ईश्वर देख्नु नै वास्तविक वैराग्य हो। 'विज्ञान' ले सैद्धान्तिक ज्ञानलाई अपरोक्ष अनुभूतिमा बदल्ने कुरा सिकाउँछ। यम र नियमहरूको आध्यात्मिक परिभाषाले मानव स्वभावलाई ईश्वरतर्फ मोड्ने काम गर्छ। 'गुणदोषदृशिर्दोषो' अर्थात् अरूमा गुण वा दोष देख्नु नै मनको अशुद्धि हो भन्ने विचारले अद्वैत दर्शनको उच्च अवस्थालाई झल्काउँछ। यसले स्वर्ग र नरकलाई भौगोलिक स्थानका रूपमा नभई मनको सत्त्व र तम गुणको अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरेको छ। वास्तविक धनी त्यो हो जो गुणले सम्पन्न छ र वास्तविक दरिद्र त्यो हो जो असन्तुष्ट छ। यो दर्शनले मानिसलाई वर्तमानमा र समभावमा बाँच्न प्रेरित गर्छ। अन्ततः, भक्ति नै ज्ञान र विज्ञानलाई पूर्णता दिने र परमात्मासँग जोड्ने अन्तिम सेतु हो भन्ने यसको मुख्य सार हो।
No comments:
Post a Comment