श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – दशमोऽध्यायः
( अनुष्टुप् )
प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुवः ।
उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! ध्रुवजीले शिशुमार प्रजापतिकी पुत्री भ्रमि नामकी कन्यासित विवाह गर्नुभयो। उनीहरूबाट कल्प र वत्सर नामका दुई छोराहरू जन्मिए ।।१।।
इलायामपि भार्यायां वायोः पुत्र्यां महाबलः ।
पुत्रं उत्कलनामानं योषिद् रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी महाबली ध्रुवकी अर्की पत्नी वायुकी पुत्री इला थिइन्। उनीबाट उत्कल नामको छोरा र एउटी रत्न समान कन्याको जन्म भयो ।।२।।
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा ।
हतः पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवका भाइ उत्तमको विवाह भएको थिएन। एकदिन शिकार खेल्न गएका बखत हिमालय पर्वतमा एक बलवान् यक्षले उनलाई मारिदियो। छोराको मृत्युपछि उनकी आमा सुरुचि पनि त्यही गति (मृत्यु) मा पुगिन् ।।३।।
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पितः ।
जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गतः पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भाइ मारिएको खबर सुनेपछि ध्रुव क्रोध, अमर्ष र शोकले विह्वल हुँदै बदला लिने उद्देश्यले विजय रथमा चढेर यक्षहरूको देश अलकापुरीमा पुग्नुभयो ।।४।।
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् ।
ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसंकुलाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले उत्तर दिशामा हिमालयको काखमा अवस्थित, रुद्रका अनुचर यक्ष-राक्षसहरूले भरिएको अलकापुरी नगर देख्नुभयो ।।५।।
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहुः खं दिशश्चानुनादयन् ।
येनोद्विग्नदृशः क्षत्तः उपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! महाबाहु ध्रुवले त्यहाँ पुगेर आफ्नो शङ्ख फुक्नुभयो, जसको ध्वनिले सम्पूर्ण आकाश र दिशाहरू गुञ्जायमान भए। त्यो आवाज सुनेर यक्षका पत्नीहरू अत्यन्त भयभीत भए ।।६।।
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटाः ।
असहन्तः तन्निनादं अभिपेतुरुदायुधाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः वीर विदुरजी! ती बलवान् यक्ष योद्धाहरूलाई त्यो शङ्खनाद सह्य भएन। उनीहरू आफ्ना विभिन्न अस्त्र-शस्त्रहरू लिएर ध्रुवजीसँग युद्ध गर्न नगरबाहिर निस्किए ।।७।।
स तान् आपततो वीर उग्रधन्वा महारथः ।
एकैकं युगपत्सर्वान् अहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः महारथी ध्रुव प्रचण्ड धनुर्धारी हुनुहुन्थ्यो। उहाँले आफूतिर जाइलाग्ने प्रत्येक यक्षलाई एकैपटक तीन-तीनवटा वाणले प्रहार गर्नुभयो ।।८।।
ते वै ललाटलग्नैस्तैः इषुभिः सर्व एव हि ।
मत्वा निरस्तमात्मानं आशंसन्कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो निधारमा वाण लागेको देखेर ती सबै यक्षहरूले आफू पराजित भएको महसुस गरे। उनीहरू ध्रुवजीको यस्तो अद्भुत युद्ध-कौशलको प्रशंसा गर्न थाले ।।९।।
तेऽपि चामुममृष्यन्तः पादस्पर्शमिवोरगाः ।
शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षवः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कुल्चिएको सर्पले आघात सहन नसकेझैँ ती यक्षहरूले पनि ध्रुवको पराक्रम सहन सकेनन्। उनीहरूले ध्रुवमाथि पहिलेको भन्दा दोब्बर वाणहरू प्रहार गरे ।।१०।।
ततः परिघनिस्त्रिंशैः प्रासशूलपरश्वधैः ।
शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिः चित्रवाजैः शरैरपि ॥ ११ ॥
अभ्यवर्षन् प्रन्प्रकुपिताः सरथं सहसारथिम् ।
इच्छन्तः तत्प्रतीकर्तुं अयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः बदला लिने इच्छाले एक लाख तीस हजार (तेह्र अयुत) यक्षहरूले अत्यन्त क्रोधित भई रथ र सारथिसहित ध्रुवमाथि परिघ, खड्ग, त्रिशूल, बन्चरो र विभिन्न किसिमका वाणहरूको वर्षा गरे ।।११-१२।।
औत्तानपादिः स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा ।
न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तानपादका पुत्र ध्रुव वाणहरूको भीषण वर्षाले यसरी ढाकिनुभयो कि मुसलधारे वर्षामा पहाड नदेखिएझैँ उहाँलाई पनि देख्न सकिएन ।।१३।।
हाहाकारस्तदैवासीत् सिद्धानां दिवि पश्यताम् ।
हतोऽयं मानवः सूर्यो मग्नः पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशबाट यो दृश्य हेरिरहेका सिद्धगणहरूले हाहाकार गर्दै भन्न लागे— यक्षहरूको सेना रूपी समुद्रमा डुबेर मनुवंशका सूर्य (ध्रुव) अस्ताउन लागे ।।१४।।
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे ।
उदतिष्ठद् रथस्तस्य नीहारादिव भास्करः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यक्षहरू आफ्नो विजयको घोषणा गर्दै सिंह झैँ गर्जन थालेका बेला कुहिरोबाट सूर्य निस्किएझैँ ध्रुवको रथ अचानक बाहिर प्रकट भयो ।।१५।।
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् ।
अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैः घनानीकमिवानिलः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवजीले आफ्नो दिव्य धनुषको टङ्कार गर्दै र प्रचण्ड वाण प्रहार गर्दै हावाले बादललाई उडाएझैँ शत्रुको सेनालाई तितरबितर पारिदिनुभयो ।।१६।।
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् ।
कायान् आविविशुस्तिग्मा गिरीन् अशनयो यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले चलाएका तिखा वाणहरू यक्षका कवचहरू छिचलेर शरीरभित्र यसरी पसे मानौँ इन्द्रको वज्र पर्वतमा प्रवेश गरिरहेको छ ।।१७।।
भल्लैः सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।
ऊरुभिर्हेमतालाभैः दोर्भिर्वलयवल्गुभिः ॥ १८ ॥
हारकेयूरमुकुटैः उष्णीषैश्च महाधनैः ।
आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहराः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! ध्रुवको वाणले काटिएका यक्षका कुण्डलसहितका टाउका, हात्तीका सुँढ झैँ देखिने तिघ्रा, सुनका गहना र बहुमूल्य पगरीहरूले युद्धभूमि ढाकिएको थियो, जसले वीरहरूको मनलाई आकर्षित गरिरहेको थियो ।।१८-१९।।
( इंद्रवज्रा)
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद्
रक्षोगणाः क्षत्रियवर्यसायकैः ।
प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवुः
मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बाँकी रहेका यक्षहरू पनि ध्रुवको वाणले अङ्गभङ्ग भएपछि सिंहबाट डराएका हात्तीहरू झैँ मैदान छाडेर भागे ।।२०।।
अपश्यमानः स तदाततायिनं
महामृधे कञ्चन मानवोत्तमः ।
पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद् द्विषां
न मायिनां वेद चिकीर्षितं जनः ॥ २१ ॥
इति ब्रुवंश्चित्ररथः स्वसारथिं
यत्तः परेषां प्रतियोगशङ्कितः ।
शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं
नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः रणभूमिमा कुनै पनि शत्रु बाँकी नरहेपछि ध्रुवजीले नगर हेर्ने इच्छा राख्नुभयो तर भित्र प्रवेश गर्नुभएन। 'मायावीहरूले के गर्छन् भन्ने थाहा हुँदैन' भन्दै सारथीले सावधान गराएपछि उहाँ सतर्क हुनुभयो। त्यही बेला समुद्र गर्जे झैँ आँधीको आवाज सुनियो र चारैतिर धुलो उड्न थाल्यो ।।२१-२२।।
( अनुष्टुप् )
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वतः ।
विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत् स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षणभरमै आकाशलाई बादलले घेर्यो र बिजुली चम्कँदै ठुलो आवाजमा मेघ गर्जन थाल्यो ।।२३।।
ववृषू रुधिरौघासृक् पूयविण्मूत्रमेदसः ।
निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः निष्पाप विदुरजी! ती बादलले रगत, पीप, विष्टा, मूत्र र बोसोको वर्षा गर्न थाले। ध्रुवजीको अगाडि आकाशबाट टाउको काटिएका धेरै शरीरहरू (कबन्ध) खस्न थाले ।।२४।।
ततः खेऽदृश्यत गिरिः निपेतुः सर्वतोदिशम् ।
गदापरिघनिस्त्रिंश मुसलाः साश्मवर्षिणः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि आकाशमा एउटा पर्वत देखियो, जसबाट ढुङ्गाका साथै गदा, तरवार र मुसलहरू खस्न थाले ।।२५।।
अहयोऽशनिनिःश्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभिः ।
अभ्यधावन् गजा मत्ताः सिंहव्याघ्राश्च यूथशः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विषालु सर्पहरू आँखाबाट आगो ओल्दै ध्रुवतिर झम्टन थाले। त्यसैगरी मत्त हात्ती, सिंह र बाघका बथानहरू पनि उहाँतिरै दौडँदै आए ।।२६।।
समुद्र ऊर्मिभिर्भीमः प्लावयन् सर्वतो भुवम् ।
आससाद महाह्रादः कल्पान्त इव भीषणः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालमा झैँ समुद्र भयंकर गर्जना गर्दै पृथ्वीलाई डुबाउनका लागि अगाडि बढिरहेको देखियो ।।२७।।
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् ।
ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुराः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रूर स्वभावका असुरहरूले आफ्नो आसुरी मायाले यस्ता धेरै डरलाग्दा दृश्यहरू खडा गरे, जसले कायरहरूको मन काम्दथ्यो ।।२८।।
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैः तां मायामतिदुस्तराम् ।
निशम्य तस्य मुनयः शमाशंसन् समागताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः असुरहरूले ध्रुवमाथि यस्तो दुस्तर माया प्रयोग गरेको थाहा पाएर केही मुनिहरू त्यहाँ आए र उहाँको मङ्गलको कामना गर्न थाले ।।२९।।
मुनय ऊचुः–
औत्तानपाद भगवान् तव शार्ङ्गधन्वा
देवः क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् ।
यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा
लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले भने— हे उत्तानपादका पुत्र ध्रुव! शरणागतका दुःख हर्ने शार्ङ्गधनुषधारी भगवान् नारायणले तिम्रा शत्रुहरूलाई नाश गरुन्। उहाँको नाम मात्र सुन्दा र कीर्तन गर्दा पनि मानिसले सजिलै मृत्युलाई जित्न सक्छ ।।३०।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको दशौँ अध्यायमा ध्रुवजीको पारिवारिक जीवन र भाइको मृत्युको बदला लिन गरिएको युद्धको वर्णन छ। ध्रुवजीका दुई पत्नीहरू भ्रमी र इलाबाट सन्तानहरूको जन्म भयो। उनका भाइ उत्तमको विवाह भएको थिएन र शिकार खेल्ने क्रममा एक शक्तिशाली यक्षद्वारा उनको हत्या भयो। यो खबर पाएपछि ध्रुवजी क्रोध र शोकमा डुबे। उनी आफ्नो विजय रथमा चढेर यक्षहरूको नगर अलकापुरी पुगे, जो भगवान् शिवका अनुचरहरूद्वारा सुरक्षित थियो। ध्रुवले त्यहाँ पुगेर शङ्खनाद गरेपछि युद्ध सुरु भयो। सुरुमा ध्रुवले आफ्ना वाणहरूले यक्षहरूलाई घाइते बनाए, तर यक्षहरूले पनि एक लाख तीस हजारको संख्यामा जम्मा भएर ध्रुवमाथि भीषण आक्रमण गरे। ध्रुवजी ती वाणहरूको वर्षामा ओझेल परेको देखेर आकाशमा रहेका सिद्धहरू चिन्तित भए, तर ध्रुवजी कुहिरोबाट सूर्य निस्किएझैँ प्रकट भएर शत्रुको सेनालाई तितरबितर पारिदिए।
युद्धको मैदान काटिएका अङ्गहरू र गहनाहरूले भरियो। ध्रुवको पराक्रम देखेर यक्षहरू भाग्न थाले। जब शत्रुहरू बाँकी रहेनन्, ध्रुवजी नगरभित्र पस्न खोज्दा सारथीले मायावी शत्रुहरूबाट सावधान गराए। लगत्तै यक्षहरूले आसुरी माया फैलाउन थाले। आकाशबाट रगत, पीप र विष्टाको वर्षा भयो, टाउको नभएका शरीरहरू खस्न थाले र काल्पनिक पर्वतबाट अस्त्र-शस्त्रहरू वर्षिन थाले। जताततै हिंस्रक जनावर र प्रलयको समुद्र देखिन थाल्यो। यस्तो विकराल अवस्था देखेर ध्रुवजीको मङ्गल चाहने मुनिहरू त्यहाँ प्रकट भए र उनलाई भगवान् नारायणको शरण पर्न सुझाव दिए। यो अध्यायले ध्रुवको वीरता र असुरहरूको कपटपूर्ण मायावी युद्धको सुन्दर चित्रण गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले क्रोध र मोहको प्रभावलाई प्रस्ट पार्छ। ध्रुवजी, जो एक महान् भक्त थिए, भाइको मृत्युको समाचारले क्रोधित हुनुले यो देखाउँछ कि जबसम्म मानिसमा सांसारिक ममता रहन्छ, तबसम्म ऊ आवेगबाट मुक्त हुन सक्दैन। यक्षहरूसँगको युद्धले जीवनमा आइपर्ने संघर्षको प्रतिनिधित्व गर्छ। आसुरी माया, जसमा रगत र विष्टाको वर्षा हुन्छ, त्यो वास्तवमा संसारको विभत्स र भ्रमपूर्ण रूप हो जसले मानिसलाई आफ्नो लक्ष्यबाट विचलित गराउँछ। मुनिहरूको आगमन र भगवान्को नामको महिमाले यो सङ्केत गर्छ कि जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति वा भ्रममा पनि केवल ईश्वरीय नाम र सत्सङ्गले मात्र सही मार्ग देखाउन सक्छ। ध्रुवको वीरता केवल भौतिक विजय होइन, बरु धैर्य र साहसको प्रतीक हो। अन्त्यमा, मृत्युलाई जित्ने एक मात्र उपाय भगवान्को शरण पर्नु नै हो भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।
