श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – दशमोऽध्यायः
इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावनः ।
पश्यतां अनिमेषाणां अत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित्! विश्वका भावनास्वरूप भगवान् श्रीहरि इन्द्रलाई त्यसरी आज्ञा दिएर देवताहरूले हेर्दाहेर्दै त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।। १ ।।
तथाभियाचितो देवैः ऋषिः आथर्वणो महान् ।
मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित्)! त्यसपछि देवताहरूले महात्मा अथर्ववेदी ऋषि दधीचिसँग प्रार्थना गरे। देवताहरूको याचना सुनेर दधीचि ऋषिलाई निकै आनन्द आयो र उनी मुसुक्क हाँस्दै यसरी भन्न लागे ।। २ ।।
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् ।
संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवताहरू! के तिमीहरूलाई थाहा छैन कि मृत्युको समयमा शरीरधारी प्राणीलाई कस्तो दुःसह कष्ट हुन्छ? जबसम्म प्राण रहन्छ, तबसम्म प्राणीले अत्यन्तै कष्ट सहनुपर्छ, जसले उसको चेतना नै हराइदिन्छ ।। ३ ।।
जिजीविषूणां जीवानां आत्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः ।
क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा बाँच्न चाहने जीवहरूका लागि आफ्नो शरीर नै सबैभन्दा प्रिय र इष्ट वस्तु हुन्छ। यस्तो स्थितिमा यदि स्वयं विष्णु भगवान्ले नै मागे पनि आफ्नो शरीर दान गर्न कसले उत्साह देखाउला र? ।। ४ ।।
श्रीदेवा ऊचुः –
किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् ।
भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— हे ब्रह्मन्! प्राणीहरूमा दया गर्ने र पुण्यवान्हरूद्वारा प्रशंसित तपाईँ जस्ता महात्माहरूका लागि यो संसारमा त्याग गर्न नसकिने कुन वस्तु छ र? ।। ५ ।।
नूँ स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् ।
यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः निश्चय नै माग्ने व्यक्ति स्वार्थी हुन्छ, उसले अर्काको सङ्कटलाई बुझ्दैन। यदि बुझ्दो हो त उसले माग्ने नै थिएन। त्यसैगरी, समर्थ दाताले पनि यदि माग्नेको विपत्ति बुझ्छ भने उसले कहिल्यै 'नाइँ' भन्दैन। अतः हाम्रो विपत्ति सम्झेर याचना पूरा गरिदिनुहोस् ।। ६ ।।
श्रीऋषिरुवाच –
धर्मं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृताः ।
एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः दधीचि ऋषिले भने— देवताहरू! मैले त तिमीहरूको मुखबाट धर्मको कुरा सुन्नका लागि मात्र अघि त्यसरी प्रतिवाद गरेको हुँ। ल हेर, म आफ्नो यो प्यारो शरीरलाई अहिले नै त्याग्दै छु, जसले एकदिन मलाई आफैँ छाडेर जानेवाला छ ।। ७ ।।
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यशः पुमान् ।
ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामीहरू! जसले यस नाशवान् शरीरद्वारा प्राणीहरूमा दया गरी धर्म र यश आर्जन गर्ने चेष्टा गर्दैन, त्यो व्यक्ति त जड (स्थावर) जीवहरूका लागि पनि शोचनीय हुन्छ ।। ८ ।।
एतावानव्ययो धर्मः पुण्यश्लोकैरुपासितः ।
यो भूतशोकहर्षाभ्यां आत्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अरूको दुःखमा दुःखी र सुखमा सुखी हुनु नै ठूला-ठूला पुण्यवान् महात्माहरूले उपासना गर्ने अविनाशी धर्म हो ।। ९ ।।
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यैः क्षणभङ्गुरैः ।
यन्नोपकुर्यादस्वार्थैः मर्त्यः स्वज्ञातिविग्रहेः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यो कस्तो दीनता र कस्तो कष्टको कुरा हो भने मानिसले आफ्नो यो क्षणभङ्गुर र अन्ततः अरूकै काममा आउने शरीरद्वारा अरूको उपकार गर्दैन! ।। १० ।।
श्रीशुक उवाच –
एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् ।
परे भगवति ब्रह्मणि आत्मानं सन्नयन्जहौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित्! यस्तो निश्चय गरेर महर्षि दधीचिले आफ्नो आत्मालाई परब्रह्म परमात्मामा लीन गर्दै शरीर त्याग गरे ।। ११ ।।
यताक्षासुमनोबुद्धिः तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः ।
आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसका इन्द्रिय, प्राण, मन र बुद्धि संयमित थिए, ती तत्त्वदर्शी ऋषिको संसारको बन्धन काटिइसकेको थियो। उनी योगमा यसरी स्थित भए कि आफ्नो शरीर छुटेको समेत उनले थाहा पाएनन् ।। १२ ।।
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
मुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत् तेजसान्वितः ॥ १३ ॥
वृतो देवगणैः सर्वैः गजेन्द्रोपर्यशोभत ।
स्तूयमानो मुनिगणैः त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुं असुरानीकयूथपैः ।
पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विश्वकर्माले मुनिको हाडबाट बनाएको र भगवान्को तेजले युक्त वज्र लिएर इन्द्र ऐरावत हात्तीमा चढेर सुशोभित भए। मुनिहरूद्वारा स्तुति गरिएका इन्द्र सम्पूर्ण देवगणसहित त्रैलोक्यलाई हर्षित पार्दै वृत्रासुरमाथि आक्रमण गर्न जाइलागे। हे राजन्! शत्रुहरूको सेनाले घेरिएका वृत्रासुरमाथि इन्द्र यसरी जाइलागे, मानौँ क्रोधित भएका रुद्र कालमाथि जाइलाग्दै छन् ।। १३-१५ ।।
ततः सुराणामसुरै रणः परमदारुणः ।
त्रेतामुखे नर्मदायां अभवत् प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सत्ययुगको अन्त्य र त्रेतायुगको सुरुवातमा नर्मदा नदीको किनारमा देवता र असुरहरूको बीचमा अत्यन्तै भयानक युद्ध भयो ।। १६ ।।
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः अश्विभ्यां पितृवह्निभिः ।
मरुद्भिः ऋभुभिः साध्यैः विश्वेदेवैः मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥
दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया ।
नामृष्यन्नसुरा राजन् मृधे वृत्रपुरःसराः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्र, वसु, आदित्य, अश्विनीकुमार, पितृ, अग्नि, मरुद्गण, ऋभु, साध्य र विश्वेदेवहरूका साथमा वज्रधारी इन्द्र आफ्नो तेजले चम्किरहेका थिए। यो देखेर वृत्रासुरको नेतृत्वमा रहेका असुरहरूले सहन सकेनन् ।। १७-१८ ।।
नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽम्बरः ।
हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिः अयोमुखः ॥ १९ ॥
पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः ।
दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशः ॥ २० ॥
सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः ।
प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥
अभ्यर्दयन् असम्भ्रान्ताः सिंहनादेन दुर्मदाः ।
गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैः ॥ २२ ॥
शूलैः परश्वधैः खड्गैः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः ।
सर्वतोऽवाकिरन्शस्त्रैः अस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः नमुचि, शम्बर, अनर्वा, द्विमूर्धा, ऋषभ, अम्बर, हयग्रीव, शङ्कुशिरा, विप्रचित्ति, अयोमुख, पुलोमा, वृषपर्वा, प्रहेति, हेति, उत्कल, सुमाली र माली जस्ता सुवर्णको साजसज्जाले सजिएका हजारौँ दैत्य-दानव, यक्ष र राक्षसहरूले इन्द्रको सेनालाई रोक्न थाले। ती घमण्डी असुरहरूले डराउँदै नडराई सिंहनाद गर्दै गदा, परिघ, बाण, मुद्गर, शूल, खड्ग र भुशुण्डि जस्ता अस्त्र-शस्त्रहरूले देवताहरूमाथि चारैतिरबाट वर्षा गरे ।। १९-२३ ।।
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्नाः शरजालैः समन्ततः ।
पुङ्खानुपुङ्खपतितैः ज्योतींषीव नभोघनैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा बादलले ताराहरूलाई ढाके झैँ, असुरहरूले प्रहार गरेका बाणको वर्षाले देवताहरू चारैतिरबाट पुरिएर अदृश्य भए ।। २४ ।।
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदुः सुरसैनिकान् ।
छिन्नाः सिद्धपथे देवैः लघुहस्तैः सहस्रधा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर ती अस्त्र-शस्त्रको वर्षाले देवताहरूलाई छुन पनि सकेन, किनकि सिपालु हात भएका देवताहरूले आकाशमै ती अस्त्रहरूलाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिए ।। २५ ।।
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिश्रृङ्गद्रुमोपलैः ।
अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब असुरहरूका अस्त्र-शस्त्र सकिए, तब उनीहरूले पहाडका टाकुरा, रूख र ढुङ्गाहरू बर्साउन थाले। तर देवताहरूले ती सबैलाई पनि पहिले झैँ काटेर फालिदिए ।। २६ ।।
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य
शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथाः ।
द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिश्रृङ्गैः
अविक्षतान् तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
सर्वे प्रयासा अभवन्विमोघाः
कृताः कृता देवगणेषु दैत्यैः ।
कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु
क्षुद्रैः प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाचः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्ना सबै प्रहारबाट पनि देवताहरूलाई कुनै चोट नलागेको र उनीहरू सुरक्षित रहेको देखेर असुरहरू डराउन थाले। असुरहरूले गरेका सबै प्रयास त्यसरी नै विफल भए, जसरी भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा रहेका भक्तहरूमाथि नीच मानिसले बोलेका अपशब्द र कटुवचन निष्फल हुन्छन् ।। २७-२८ ।।
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य
नेपाली भावानुवादः आफ्नो प्रयत्न विफल भएको र वीरताको घमण्ड टुटेको देखेर भगवान्का विरोधी ती असुरहरूले रणभूमिमा आफ्ना सेनापति वृत्रासुरलाई एक्लै छाडेर भाग्ने मनसाय बनाए ।। २९ ।।
वृत्रोऽसुरान् तान् अनुगान् मनस्वी
प्रधावतः प्रेक्ष्य बभाष एतत् ।
पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं
भयेन तीव्रेण विहस्य वीरः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वीर वृत्रासुरले आफ्ना अनुयायी र सेनाहरू अत्यन्तै डराएर तितरबितर हुँदै भाग्न लागेको देखेपछि हाँस्दै यसरी भन्न थाल्यो ।। ३० ।।
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां
मुवाच वाचं पुरुषप्रवीरः ।
हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन्
मयानर्वन्छम्बर मे श्रृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः वीरशिरोमणि वृत्रासुरले विप्रचित्ति, नमुचि, पुलोमा, मय, अनर्वा र शम्बर जस्ता दैत्यहरूलाई सम्बोधन गर्दै समय सुहाउँदो वीरोचित वाणीमा भन्यो— हे असुरहरू! मेरो कुरा सुन ।। ३१ ।।
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वतः
प्रतिक्रिया यस्य न चेह कॢप्ता ।
लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं
को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जन्मेका प्राणीको मृत्यु निश्चित छ र यसबाट बच्ने कुनै उपाय यो संसारमा छैन। यदि मर्नु नै छ र मृत्युपछि स्वर्ग वा यश मिल्छ भने कुन बुद्धिमान्ले यस्तो उत्तम मृत्युलाई स्वीकार नगर्ला र? ।। ३२ ।।
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ
यद्ब्रह्मसन्धारणया जितासुः ।
कलेवरं योगरतो विजह्याद्
यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्तः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा दुई प्रकारको मृत्यु अत्यन्तै दुर्लभ र श्रेष्ठ मानिएको छ: एउटा, योगमा लीन भएर प्राणलाई वशमा राखी ब्रह्मचिन्तन गर्दै शरीर त्याग्नु र अर्को, युद्धभूमिमा शत्रुको अगाडि वीरतापूर्वक लड्दा-लड्दै रणशय्यामा वीरगति प्राप्त गर्नु ।। ३३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यो दशौँ अध्याय भगवान्को अन्तर्धानबाट सुरु हुन्छ। भगवान्को निर्देशन अनुसार इन्द्र र अन्य देवताहरू महर्षि दधीचिको आश्रममा पुग्छन्। देवताहरूले संकोच मान्दै ऋषिसँग उनको शरीरको हड्डी माग्छन् ताकि वृत्रासुरलाई मार्न वज्र बनाउन सकियोस्। दधीचि ऋषिले सुरुमा शरीरको महत्त्व र मृत्युको कष्टको बारेमा कुरा गर्दै देवताहरूको परीक्षा लिन्छन्। तर पछि उनी प्राणीहरूको हितका लागि आफ्नो नाशवान् शरीर त्याग्न सहर्ष तयार हुन्छन्। दधीचि ऋषिले सिकाउनुहुन्छ कि जो व्यक्ति यस विनाशी शरीरद्वारा धर्म र यश आर्जन गर्दैन, ऊ पशु समान हुन्छ। उनले आफ्नो चित्तलाई परब्रह्ममा लीन गरेर योगबलद्वारा देहत्याग गर्छन्। त्यसपछि विश्वकर्माले दधीचि ऋषिको हड्डीबाट अत्यन्तै शक्तिशाली अस्त्र 'वज्र' को निर्माण गर्छन्। इन्द्र ऐरावत हात्तीमा चढेर, वज्र हातमा लिई र भगवान्को तेजले सुसज्जित भएर रणभूमिमा पुग्छन्। नर्मदा नदीको किनारमा देवता र असुरहरूको बीचमा अत्यन्तै भीषण युद्ध सुरु हुन्छ। वृत्रासुरको नेतृत्वमा नमुचि, शम्बर र विप्रचित्ति जस्ता शक्तिशाली असुरहरूले देवतामाथि आक्रमण गर्छन्। असुरहरूले गदा, शूल, खड्ग र ढुङ्गाहरूको वर्षा गरेर देवताहरूलाई ढाकिदिन्छन्। तर देवताहरूले ती सबै प्रहारलाई हावामा नै टुक्रा-टुक्रा पारिदिन्छन्। देवताहरूको अभेद्य सुरक्षा देखेर असुरहरू आश्चर्यचकित र भयभीत हुन्छन्। जब असुरहरूका सबै अस्त्र-शस्त्र र प्रयासहरू विफल हुन्छन्, उनीहरू आफ्नो वीरताको घमण्ड त्यागेर भाग्न थाल्छन्। असुरहरूले आफ्ना सेनापति वृत्रासुरलाई पनि रणभूमिमा एक्लै छाडिदिन्छन्। यो देखेपछि वीर वृत्रासुरले आफ्ना सैनिकहरूलाई रोक्दै हाँस्छ र वीरोचित वचन बोल्छ। उसले सम्झाउँछ कि जन्मेपछि मर्नु निश्चित छ, त्यसैले कायर भएर भाग्नु भन्दा वीरगति पाउनु श्रेष्ठ हुन्छ। वृत्रासुरले मृत्युका दुई उत्तम मार्गहरू— योग र युद्धको बारेमा दार्शनिक व्याख्या गर्छ। उसले आफ्ना सेनालाई पीठ देखाएर नभाग्न र धर्मको मार्ग नछाड्न आग्रह गर्छ। यसरी यो अध्यायमा दधीचिको महान् बलिदान र वृत्रासुरको वीरताको सुन्दर चित्रण गरिएको छ। यो युद्ध केवल भौतिक नभई धर्म र अधर्म बीचको संघर्ष पनि हो। अन्ततः यो अध्यायले एउटा ठूलो युद्धको निर्णायक मोडको संकेत गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो छ, जसले शरीरको क्षणभङ्गुरता र आत्माको अमरतालाई उजागर गर्छ। महर्षि दधीचिको बलिदानले 'परोपकाराय पुण्याय' अर्थात् अरूको हितका लागि गरिने त्याग नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यसले बुझाउँछ कि यो भौतिक शरीर एकदिन नाश हुने नै छ, त्यसैले यसलाई सार्थक काममा लगाउनु बुद्धिमानी हो। वृत्रासुर, जो एक असुर हो, उसको मुखबाट निस्किएको वीरोचित वाणीले शत्रुमा पनि धर्म र तत्वज्ञान हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। मृत्युलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्ने वृत्रासुरको दृष्टिकोणले 'मृत्यु सत्य हो' भन्ने शाश्वत सत्यलाई पुष्टि गर्छ। योगद्वारा देहत्याग गर्ने दधीचिको विधिले आध्यात्मिक सर्वोच्चतालाई दर्शाउँछ। अस्त्र-शस्त्रले देवताहरूलाई छुन नसक्नुले 'ईश्वरको कृपा र तेज' को अगाडि आसुरी शक्तिहरू निकम्मा हुन्छन् भन्ने प्रतीक दिन्छ। यसमा 'स्वार्थ' र 'परमार्थ' बीचको द्वन्द्वलाई प्रस्ट्याइएको छ। 'वीरशय्या' र 'ब्रह्मसन्धारणा' लाई मृत्युका दुई श्रेष्ठ मार्ग मानिनुले कर्तव्य र योगको महत्त्व सिकाउँछ। अन्ततः, यो अध्यायले मानिसलाई अहङ्कार त्यागेर धर्मको पक्षमा दृढ रहन प्रेरित गर्छ।
No comments:
Post a Comment