श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – द्वादशोऽध्यायः
न रोधयति मां योगो न सांख्यं धर्म एव च ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ।। १ ।।
व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।
यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे प्रिय उद्धव! सत्सङ्गले सबै प्रकारका आसक्तिहरूलाई नाश गरिदिन्छ। जसरी सत्सङ्गले मलाई वशमा पार्न सकिन्छ, त्यसरी योग, साङ्ख्य, धर्मपालन, स्वाध्याय, तपस्या, त्याग, इष्टापूर्त (कुवा-बगैँचा निर्माण), दक्षिणा, व्रत, यज्ञ, वेद, तीर्थ, नियम र यमहरूले पनि मलाई वशमा पार्न सक्दैनन् ।। १–२ ।।
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ।। ३ ।।
विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः ।
रजस्तमः प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगेऽनघ ।। ४ ।।
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।
वृषपर्वा बलिर्वाणो मयश्चाथ विभीषणः ।। ५ ।।
सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः ।
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप उद्धव! सत्सङ्गकै कारणले विभिन्न युगहरूमा रजोगुण र तमोगुण प्रधान स्वभाव भएका दैत्य, राक्षस, पशु, पक्षी, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक र विद्याधरहरूले मलाई प्राप्त गरे। त्यसैगरी मनुष्यहरूमा वैश्य, शूद्र, स्त्री र अन्त्यज (चाण्डाल) हरूले पनि मलाई पाए। वृत्रासुर, प्रह्लाद, वृषपर्वा, बलि, बाणासुर, मय दानव, विभीषण, सुग्रीव, हनुमान, जाम्बवान्, गजेन्द्र, जटायु, तुलाधार वैश्य, धर्मव्याध, कुब्जा, व्रजका गोपिनीहरू र यज्ञपत्नजस्ता धेरैले सत्सङ्गद्वारा नै मेरो परम पद प्राप्त गरेका छन् ।। ३–६ ।।
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।
अव्रतातप्ततपसः सत्सङ्गान्मामुपागताः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः तिनीहरूले न त वेद पढेका थिए, न महापुरुषहरूको उपासना नै गरेका थिए; न कुनै कठिन व्रत बसेका थिए, न तपस्या नै गरेका थिए, केवल सत्सङ्गको प्रभावले नै मलाई प्राप्त गरे ।। ७ ।।
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः ।
येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! केवल अनन्य प्रेमपूर्ण भावले गर्दा गोपिनीहरू, गाईहरू, यमलार्जुन जस्ता वृक्षहरू, मृगहरू र अन्य मूढ बुद्धि भएका कालिय नागजस्ता जीवहरूले पनि मलाई सजिलै प्राप्त गरे ।। ८ ।।
यं न योगेन सांख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।
व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैःप्राप्नुयाद् यत्नवान् अपि ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः ठुला साधकहरूले ठुलो प्रयत्न गर्दा पनि योग, साङ्ख्य, दान, व्रत, तपस्या, यज्ञ, व्याख्या, स्वाध्याय र सन्न्यासद्वारा जुन पद प्राप्त गर्न सक्दैनन्, त्यो पद केवल सत्सङ्गद्वारा प्राप्त हुन्छ ।। ९ ।।
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते
श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः ।
विगाढभावेन न मे वियोग–
नेपाली भावानुवादः जब अक्रूरले म र दाजु बलरामलाई मथुरा लैजानुभयो, तब ममा अत्यन्त अनुराग भएका गोपिनीहरू मेरो वियोगको तीव्र वेदनाले गर्दा विक्षिप्त भए। उनीहरूका लागि मबाहेक सुखको अर्को कुनै आधार नै थिएन ।। १० ।।
तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता
मयैव वृन्दावनगोचरेण ।
क्षणार्धवत्ताः पुनरङ्ग तासां
हीना मया कल्पसमा बभूवुः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! म प्रियतमसँग वृन्दावनमा रहँदा तिनका ती रातहरू आधा क्षण जस्तो गरी बितेका थिए। तर म नहुँदा तिनै रातहरू गोपिनीहरूका लागि एक कल्प समान लामा भए ।। ११ ।।
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध–
यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये
नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी समाधिमा रहेका मुनिहरूले बाह्य जगत् र आफ्नो शरीरको सुध पाउँदैनन्, त्यसरी नै ममा चित्त अर्पण गरेका ती गोपिनीहरूले आफ्नो देह र परायाको भेद बिर्सिए। जसरी नदीहरू समुद्रमा मिसिएपछि आफ्नो छुट्टै नाम र रूप त्यागेर समुद्रमय हुन्छन्, त्यसरी नै ती गोपिनीहरू ममा तल्लीन भई ममय भएका थिए ।। १२ ।।
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबलाः ।
ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो वास्तविक स्वरूप थाहा नपाए पनि केवल मप्रतिको कामभाव र सत्सङ्गको बलले गर्दा हजारौँ गोपिनीहरूले मलाई उपपति (जार) का रूपमा चाहेर पनि अन्ततः परब्रह्मस्वरूप मलाई नै प्राप्त गरे ।। १३ ।।
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।
प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ।। १४ ।।
मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् ।
याहि सर्वात्मभावेन मया स्याः कुतोभयः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे उद्धव! तिमी श्रुति-स्मृतिले विधान गरेका विधि र निषेधहरू, प्रवृत्ति र निवृत्ति मार्ग तथा सुन्न बाँकी र सुनिसकेका सबै कुरालाई त्यागेर सबै प्राणीका आत्मस्वरूप मेरो मात्र शरणमा आऊ। सर्वात्मभावले मेरो शरण लिएपछि तिमी पूर्ण रूपले भयरहित हुनेछौ ।। १४–१५ ।।
उद्धव उवाच –
संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर ।
न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मनः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर! हजुरको उपदेश सुनिरहँदा पनि मेरो मनमा रहेको संशय हटेको छैन, जसले गर्दा मेरो मन अझै भ्रमित भइरहेको छ। (हजुरले कहिले कर्मकाण्ड र कहिले शरणागतिको कुरा गर्दा म दोधारमा परेको छु) ।। १६ ।।
श्रीभगवानुवाच –
स एष जीवो विवरप्रसूतिः
प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।
मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं
मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– वास्तवमा जीव रूपले म नै सबैको हृदयमा विद्यमान छु। परा वाणीका रूपमा आधारचक्रमा प्रवेश गरी प्राणवायुको सहायताले सूक्ष्म मनोमय रूप धारण गर्दै पश्यन्ती र मध्यमा हुँदै अन्त्यमा कण्ठ आदि स्थानबाट मात्रा, स्वर र वर्णको रूपमा वैखरी वाणी बनी म नै स्थूल रूपमा प्रकट हुन्छु ।। १७ ।।
यथानलः खेऽनिलबन्धुरूष्मा
बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।
अणुः प्रजातो हविषा समिध्यते
तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा रहेको ताप (ऊष्मा) काठलाई बलपूर्वक मन्थन गर्दा वायुको सहयोगले सानो झिल्काको रूपमा प्रकट हुन्छ र घिउ हालेपछि ठुलो आगो बन्दछ, त्यसरी नै म पनि शब्दब्रह्मका रूपमा क्रमशः पराबाट वैखरी वाणीसम्म प्रकट हुन्छु ।। १८ ।।
एवं गदिः कर्म गतिर्विसर्गो
घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः श्रुतिश्च ।
सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः
सूत्रं रजः सत्वतमोविकारः ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः यसैगरी बोली, काम, हिँडाइ, मलमूत्र त्याग, सुँघ्ने, चाख्ने, हेर्ने, छुने र सुन्ने क्रियाहरू तथा सङ्कल्प, निश्चय, अभिमान, महत्तत्त्व एवं सत्त्व, रज र तम गुणका सबै विकारहरू मेरा नै अभिव्यक्ति हुन् ।। १९ ।।
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि–
विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति
बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः अव्यक्त र अद्वितीय परमात्मा नै कालक्रममा त्रिगुणमय शक्तिको आश्रय लिएर अनेक रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। जसरी एउटै बीउले माटोको संसर्ग पाएपछि अनेक हाँगाबिँगा र रूप धारण गर्दछ, त्यसरी नै म मायाशक्तिको आश्रयले अनेक देखिन्छु ।। २० ।।
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं
पटो यथा तन्तुवितानसंस्थः ।
यएष संसारतरुः पुराणः
कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी कपडा धागोमा ओतप्रोत हुन्छ, त्यसरी नै यो सम्पूर्ण विश्व ममा नै आश्रित छ। यो सनातन संसार रूपी वृक्ष कर्ममय छ र यसले भोग एवं मोक्ष रूपी फूल र फलहरू उत्पन्न गर्दछ ।। २१ ।।
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः
पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।
दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड–
नेपाली भावानुवादः यो संसारवृक्षका पाप र पुण्य गरी दुई बीउ छन्; अनन्त वासना रूपी सयौँ जरा छन्; सत्त्व, रज र तम गुणका तीनवटा काण्ड (फेद) छन्; पाँच ज्ञानेन्द्रिय रूपी पाँच हाँगा र पाँच विषय रूपी पाँच रस छन्। एघार इन्द्रिय रूपी शाखाहरू छन्। यसमा जीव र ईश्वर रूपी दुई पक्षीले गुँड बनाएका छन्। वात, पित्त र कफ रूपी तीन बोक्रा छन् भने सुख र दुःख यसका दुई फल हुन्। यो वृक्ष सूर्यमण्डलसम्म फैलिएको छ ।। २२ ।।
अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा
ग्रामेचरा एकमरण्यवासाः ।
हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै–
नेपाली भावानुवादः विषय-वासनामा फसेका संसारी मानिसहरू यस वृक्षको दुःख रूपी फल खान्छन् भने वनमा बस्ने विवेकी हंश (ज्ञानी) हरू सुख (मोक्ष) रूपी फल खान्छन्। जसले गुरुको कृपाले मायामय र बहुरूपी म परमात्मालाई चिन्न सक्छ, उसले नै वेदको वास्तविक रहस्य बुझेको हुन्छ ।। २३ ।।
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या
बिद्याकुठारेण शितेन धीरः ।
विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः
सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! यसरी गुरुको उपासना र अनन्य भक्तिद्वारा प्राप्त भएको ज्ञान रूपी धारिलो बन्चरोले सावधानीपूर्वक आफ्नो देहाभिमान र संशयलाई काटेर आत्मसाक्षात्कार गर र अन्त्यमा त्यो साधन रूपी शस्त्रलाई पनि परित्याग गरी ममा लीन होऊ ।। २४ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एघारौँ स्कन्धको बाह्रौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई सत्सङ्गको महिमा र आत्मज्ञानको गहिरो उपदेश दिनुभएको छ। यस अध्यायको प्रारम्भमा भगवान् भन्नुहुन्छ कि योग, साङ्ख्य, दान, तपस्या वा वेद अध्ययनले मलाई त्यसरी वशमा पार्न सकिँदैन, जसरी सत्सङ्गले सकिन्छ। सत्सङ्गले मानिसका सबै भौतिक आसक्तिहरूलाई जरैदेखि उखेलेर फालिदिन्छ। भगवान्ले इतिहासका धेरै उदाहरणहरू दिनुभएको छ, जहाँ असुर, राक्षस, पशु, पक्षी र साधारण मनुष्यहरूले केवल सत्सङ्गकै बलमा परम पद प्राप्त गरे। वृत्रासुर, प्रह्लाद, बलि, विभीषण, हनुमान र गजेन्द्रजस्ता पात्रहरूले कुनै ठुलो शास्त्र पढेका थिएनन्, तर उनीहरूले भगवान्को सामीप्य पाए। विशेष गरी व्रजका गोपिनीहरूको उदाहरण दिँदै भगवान् भन्नुहुन्छ कि उनीहरूले मलाई केवल जार (उपपति) को रूपमा प्रेम गरे पनि सत्सङ्गको प्रभावले म परब्रह्मलाई नै प्राप्त गरे। गोपिनीहरूको प्रेम यति गहिरो थियो कि मेरो वियोगमा उनीहरूलाई एक पल पनि कल्प जस्तो लाग्थ्यो। उनीहरू ममा त्यसरी नै मिसिए, जसरी नदीहरू समुद्रमा मिसिएपछि आफ्नो नाम र रूप हराउँछन्। भगवान्ले उद्धवलाई स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि शास्त्रका विधि-निषेधहरू भन्दा मेरो अनन्य शरणमा आउनु नै श्रेष्ठ मार्ग हो। उद्धवले आफ्नो मनको भ्रम व्यक्त गरेपछि भगवान्ले वाणीको उत्पत्ति र शब्दब्रह्मको रहस्य सम्झाउनुहुन्छ। भगवान् नै परा, पश्यन्ती, मध्यमा र वैखरी वाणीका रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ भन्ने कुरा अग्नि र काठको दृष्टान्तबाट स्पष्ट पारिएको छ। यो संसारलाई एउटा सनातन वृक्षको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसमा जीव र ईश्वर दुई पक्षीका रूपमा रहेका छन्। यस वृक्षका दुई फल छन्– एउटा संसारीले खाने दुःख र अर्को ज्ञानीले खाने सुख (मोक्ष)। पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच महाभूत र मन यसका हाँगाबिँगा हुन्। यो वृक्ष कर्ममा आधारित छ र यसले जीवलाई जन्म-मृत्युको चक्रमा घुमाइरहन्छ। भगवान् भन्नुहुन्छ कि म नै सबैको आत्मा हुँ र ममै यो जगत् ओतप्रोत छ। अज्ञानीहरूले मलाई अनेक देख्छन्, तर ज्ञानीले मलाई मात्र देख्छन्। गुरुको सेवा र भक्तिबाट प्राप्त हुने ज्ञान नै त्यो बन्चरो हो, जसले यो संसार वृक्षको बन्धन काट्न सक्छ। भगवान्ले उद्धवलाई आफ्नो देहाभिमान त्यागेर आत्मस्वरूपमा स्थित हुन प्रेरित गर्नुहुन्छ। अन्त्यमा, ज्ञान प्राप्त भएपछि साधनको रूपमा प्रयोग गरिएको त्यो ज्ञानको अहंकारलाई पनि त्याग्नुपर्ने सन्देश दिइएको छ। यसरी यो अध्यायले भक्ति र ज्ञानको सुन्दर समन्वय गर्दै सत्सङ्गलाई सबैभन्दा प्रभावकारी साधनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'सत्सङ्ग र शरणागति' हो। भगवान्ले यहाँ ज्ञान र योगभन्दा भक्ति र सन्तको सङ्गतलाई माथि राख्नुभएको छ। 'शब्दब्रह्म' र 'परब्रह्म' को अभिन्नतालाई यहाँ वाणीको विकासक्रम (परा-वैखरी) बाट दर्शाइएको छ। संसारलाई 'वृक्ष' को रूपक दिएर यसको नश्वरता र कर्मको जटिलतालाई बुझाइएको छ। 'जीव' र 'ईश्वर' को सम्बन्धलाई एउटै वृक्षमा बस्ने दुई पक्षीका रूपमा वर्णन गरिनु उपनिषदीय दर्शनको सार हो। 'माया' को संसर्गले एउटै परमात्मा अनेक रूपमा देखिनु यसको मुख्य अद्वैतवादी सिद्धान्त हो। गोपिनीहरूको प्रेमलाई 'काम' बाट 'प्रेम' र 'प्रेम' बाट 'ब्रह्मज्ञान' मा परिणत भएको देखाइएको छ। शास्त्रका विधि-निषेधहरू पार गरेपछि मात्र वास्तविक 'कुतोभय' (भयरहित) अवस्था प्राप्त हुन्छ भन्ने यसको निष्कर्ष हो। 'ज्ञान रूपी कुठार' ले अज्ञान काट्ने कुराले विवेकको महत्त्वलाई पुष्टि गर्दछ। अन्त्यमा, साधनको त्याग गरी साध्यमा लीन हुनु नै जीवनको अन्तिम दार्शनिक उपलब्धि मानिएको छ।
No comments:
Post a Comment