श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(वसंततिलका)
एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री
सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः ।
विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य
तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कित सिद्धिभूमिम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! भगवान् कपिलको यस्तो वचन सुनेपछि कर्दमजीकी प्रिय पत्नी माता देवहूतिको मोहको पर्दा फाटेर गयो। उहाँले तत्त्व प्रतिपादक साङ्ख्यशास्त्रका आधारभूमि भगवान् कपिलदेवजीलाई प्रणाम गरेर स्तुति गर्न लाग्नुभयो ।।१।।
देवहूतिरुवाच –
(इन्द्रवज्रा)
अथाप्यजोऽन्तःसलिले शयानं
भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।
गुणप्रवाहं सदशेषबीजं
दध्यौ स्वयं यत् जठराब्जजातः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहूतिले भन्नुभयो— हे कपिलदेव! ब्रह्माजी हजुरकै नाभिकमलबाट प्रकट हुनुभएको थियो। उहाँले प्रलयकालीन जलमा शयन गर्नुहुने हजुरको पञ्चभूत, इन्द्रिय र मनोमय विग्रहको ध्यान गर्नुभएको थियो, जुन सत्वादि गुणको प्रवाहले युक्त, सत्स्वरूप र कार्य-कारणको बीज हो ।।२।।
स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते
गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिः
आत्मेश्वरोऽतर्क्य सहस्रशक्तिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर निष्कृय, सत्यसङ्कल्प, सम्पूर्ण जीवका ईश्वर र हजारौँ अचिन्त्य शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ। हजुरले आफ्ना शक्तिलाई गुणको प्रवाहका रूपमा ब्रह्मादि अनन्त मूर्तिहरूमा विभक्त गरी तिनीहरूद्वारा नै विश्वको रचना आदि गर्नुहुन्छ ।।३।।
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ
कथं नु यस्योदर एतदासीत् ।
विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः
शेते स्म मायाशिशुरङ्घ्रिपानः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! यो कस्तो विचित्र कुरा हो भने, प्रलयकालमा जसको गर्भमा यो सारा संसार लीन हुन्छ र जो कल्पान्तमा मायामय बालकको रूप धारण गरी खुट्टाको औँला चुस्दै वटवृक्षको पातमा एक्लै सुत्नुहुन्छ, उनै हजुरलाई मैले गर्भमा धारण गरेँ ।।४।।
त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां
निदेशभाजां च विभो विभूतये ।
यथावतारास्तव सूकरादयः
तथायमप्यात्म पथोपलब्धये ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! हजुर पापीहरूको दमन र आफ्ना आज्ञाकारी भक्तहरूको अभ्युदय एवं कल्याणका लागि स्वेच्छाले देह धारण गर्नुहुन्छ। जसरी हजुरको वराह आदि अवतार भएको छ, त्यसै गरी यो कपिलावतार पनि मुमुक्षुहरूलाई आत्मज्ञानको मार्ग देखाउनका लागि भएको हो ।।५।।
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद्
यत्प्रह्वणाद् यत् स्मरणादपि क्वचित् ।
श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते
कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुरको नाम श्रवण वा कीर्तन गर्नाले, हजुरलाई प्रणाम गर्नाले वा स्मरण मात्र गर्नाले पनि चाण्डाल (कुकुरको मासु खाने) समेत यज्ञ गर्न योग्य ब्राह्मण समान पूजनीय हुन्छ भने हजुरको प्रत्यक्ष दर्शन पाउने त कृत्य-कृत्य हुन्छन् नै, यसमा के भन्नु छ र? ।।६।।
अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान्
यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ।
तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या
ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! जसको जिब्रोको अग्रभागमा हजुरको पवित्र नाम रहन्छ, त्यो चाण्डाल भए पनि सर्वश्रेष्ठ हो। हजुरको नाम उच्चारण गर्नेहरूले पूर्वजन्ममा नै तपस्या, हवन, तीर्थस्नान र वेदाध्ययन जस्ता सबै सदाचारको पालना गरिसकेका हुन्छन् ।।७।।
तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं
प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं
वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलदेवजी! हजुर साक्षात् परब्रह्म र परम पुरुष हुनुहुन्छ। एकाग्र अन्तःकरणले हजुरकै चिन्तन गरिन्छ। हजुरले आफ्नो तेजले मायाको गुणप्रवाहलाई शान्त गरिदिनुहुन्छ। हजुर विष्णुस्वरूप र सम्पूर्ण वेदका ज्ञाता हुनुहुन्छ, हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।।८।।
मैत्रेय उवाच –
ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् ।
वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— माताले यसरी स्तुति गरेपछि मातृवत्सल भगवान् कपिलदेवजीले उहाँलाई गम्भीर वाणीमा भन्नुभयो ।।९।।
कपिल उवाच –
मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे ।
आस्थितेन परां काष्ठां अचिराद् अवरोत्स्यसि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलदेवजीले भन्नुभयो— हे माता! मैले बताएको यो सुगम मार्गको अवलम्बन गर्नाले तपाईँले छिट्टै नै परमपद प्राप्त गर्नुहुनेछ ।।१०।।
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभिः ।
येन मां अभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विदः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ मेरो यस मतमा विश्वास गर्नुहोस्, जसलाई ब्रह्मवादीहरूले सेवन गरेका छन्। यसबाट तपाईँले मेरो अभय स्वरूप प्राप्त गर्नुहुनेछ; तर जो यो मार्ग जान्दैनन्, तिनीहरू जन्म-मृत्युको चक्रमा परिरहन्छन् ।।११।।
मैत्रेय उवाच–
इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं तां आत्मनो गतिम् ।
स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— यस प्रकार आत्मगतिको उपदेश दिएर भगवान् कपिल आफ्नी ब्रह्मवादिनी माताको अनुमति लिई त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।।१२।।
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् ।
तस्मिन् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवहूतिजी पनि सरस्वती नदीको मुकुट समान त्यस आश्रममा छोराले दिएको उपदेश अनुसार योग साधनाद्वारा समाधिमा रहन लाग्नुभयो ।।१३।।
अभीक्ष्ण अवगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् ।
आत्मानं च उग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिकाल स्नान गर्नाले उहाँका घुम्रिएका कपाल जटामा परिणत भए। बोक्राका वस्त्र (चीर) लगाएको उहाँको शरीर उग्र तपस्याका कारण निकै दुब्लो भयो ।।१४।।
प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् ।
स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजापति कर्दमको योगबलले प्राप्त भएको र देवताहरूले समेत इच्छा गर्ने त्यो अनुपम गृहस्थीको सुख उहाँले चटक्कै त्याग्नुभयो ।।१५।।
पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।
आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।
रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ दूधको भुँवा जस्तै सेता शय्या, हात्तीको दाँतका पलङ, सुनका आसन र स्फटिक एवं मरकतमणिले बनेका भित्ताहरू थिए र जहाँ मणिमय दीपहरू बलिरहन्थे, त्यस्तो ऐश्वर्यलाई उहाँले त्यागिदिनुभयो ।।१६-१७।।
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमैः ।
कूजद् विहङ्गमिथुनं गायन् मत्तमधुव्रतम् ॥ १८ ॥
यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः ।
वाप्यां उत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः फूलैफूलले भरिएका वृक्षहरू, चराचुरुङ्गीको मधुर स्वर र कमलको सुगन्ध आउने तलाउमा कर्दमजीसँग गरेका क्रीडाहरूको संस्मरणलाई उहाँले ज्ञानद्वारा जित्नुभयो ।।१८-१९।।
हित्वा तदीप्सिततमं अप्याखण्डलयोषिताम् ।
किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्राणीले समेत चाहना गर्ने त्यो सुखलाई त्यागेर उहाँ केवल पुत्र-वियोगको शोकले केही समय उदास देखिनुभयो ।।२०।।
वनं प्रव्रजिते पत्यौ अपत्यविरहातुरा ।
ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः पतिको वनगमन र पुत्रको वियोगले गर्दा तत्त्वज्ञानी भएर पनि उहाँ बाच्छो हराएको गाई झैँ व्याकुल देखिनुहुन्थ्यो ।।२१।।
तमेव ध्यायती देवं अपत्यं कपिलं हरिम् ।
बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वत्स विदुर! आफ्ना पुत्रका रूपमा रहेका भगवान् हरिको नै निरन्तर चिन्तन गर्दागर्दै केही समयमै उहाँ त्यो ऐश्वर्यशाली घरप्रति पूर्णतः निःस्पृह हुनुभयो ।।२२।।
ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् ।
सुतः प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलदेवजीले बताउनुभएको भगवान्को प्रसन्न मुखकमल र अङ्ग-प्रत्यङ्गको समस्त एवं पृथक्-पृथक् रूपमा उहाँले ध्यान गर्न थाल्नुभयो ।।२३।।
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा ।
युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रबल भक्ति, वैराग्य र उचित अनुष्ठानद्वारा प्राप्त ज्ञानले गर्दा उहाँलाई ब्रह्म-साक्षात्कार भयो ।।२४।।
विशुद्धेन तदात्मानं आत्मना विश्वतोमुखम् ।
स्वानुभूत्या तिरोभूत मायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध चित्तद्वारा उहाँले सर्वव्यापक परमात्माको अनुभव गर्नुभयो, जसले उहाँको मायाजनित अज्ञान र देहाभिमानलाई पूर्णतः हटाएर आत्मज्ञानमा स्थित गरायो ।।२५।।
ब्रह्मण्यवस्थितमतिः भगवति आत्मसंश्रये ।
निवृत्तजीवापत्तित्वात् क्षीणक्लेशाऽऽप्त निर्वृतिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः परब्रह्म भगवान्मा बुद्धि स्थिर हुनाले उहाँको जीवभाव समाप्त भयो र उहाँ सबै क्लेशबाट मुक्त भई परमानन्दमा मग्न हुनुभयो ।।२६।।
नित्यारूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा ।
न सस्मार तदाऽऽत्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः निरन्तर समाधिमा रहेकाले उहाँलाई आफ्नो शरीरको समेत होस रहेन। जसरी निद्राबाट बिउँझिएको मानिसलाई सपनाको शरीरको याद रहँदैन, उहाँलाई पनि देहाभिमान रहेन ।।२७।।
तद्देहः परतः पोषोऽपि अकृशश्चाध्यसम्भवात् ।
बभौ मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको शरीरको हेरचाह अरूले नै गर्थे। मानसिक क्लेश नभएका कारण उहाँको शरीर दुब्लो थिएन। धुवाँले ढाकिएको अग्नि झैँ उहाँको तेज चम्किरहेको थियो ।।२८।।
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् ।
दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः कपाल छरिएको र वस्त्र खसेको भए तापनि भगवान् वासुदेवमा चित्त लीन भएकाले उहाँलाई आफ्नो शरीरको सुर्ता थिएन। दैव (ईश्वर) ले नै उहाँको रक्षा गरिरहेको थियो ।।२९।।
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् ।
आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तं अवाप ह ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! यस प्रकार देवहूतिले कपिलदेवजीले बताउनुभएको मार्गद्वारा केही समयमै नित्य मुक्त परमात्मस्वरूप भगवान्लाई प्राप्त गर्नुभयो ।।३०।।
तद्वीरासीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! उहाँले जुन स्थानमा सिद्धि प्राप्त गर्नुभयो, त्यो ठाउँ तीनै लोकमा 'सिद्धपद' नामले विख्यात भयो ।।३१।।
तस्यास्तद्योगविधुतं आर्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् ।
स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सौम्य विदुर! योगद्वारा उहाँले शरीर त्याग गर्दा त्यो शरीर एक पवित्र नदीका रूपमा परिणत भयो, जुन नदी सिद्धहरूद्वारा सेवित र सिद्धि प्रदान गर्ने नदीका रूपमा प्रख्यात छ ।।३२।।
कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् ।
मातरं समनुज्ञाप्य प्राग् उदीचीं दिशं ययौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः महायोगी भगवान् कपिल माताको आज्ञा लिई पिताको आश्रमबाट उत्तर-पूर्व (ईशान) दिशातिर लाग्नुभयो ।।३३।।
सिद्धचारण गन्धर्वैः मुनिभिश्च अप्सरोगणैः ।
स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः गङ्गा-सागर सङ्गममा समुद्रले उहाँलाई अर्घ्य दिएर स्वागत गरे। सिद्ध, चारण, गन्धर्व र मुनिहरूबाट स्तुत हुँदै उहाँ त्यहीँ रहनुभयो ।।३४।।
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुतः ।
त्रयाणामपि लोकानां उपशान्त्यै समाहितः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः साङ्ख्याचार्यहरूबाट वन्दित भगवान् कपिल तीनै लोकको शान्तिका लागि अहिले पनि समाधिमा स्थित हुनुहुन्छ ।।३५।।
एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ ।
कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावनः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः निष्पाप विदुरजी! तपाईँले सोधे अनुसार मैले भगवान् कपिल र देवहूतिको यो परम पवित्र संवाद सुनाएँ ।।३६।।
(पुष्पिताग्रा)
य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते
कपिलमुनेर्मतं आत्मयोगगुह्यम् ।
भगवति कृतधीः सुपर्णकेतौ
उपलभते भगवत् पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलमुनिको यो अध्यात्मयोगको गूढ रहस्य जो पुरुषले श्रवण वा वर्णन गर्दछ, ऊ भगवान् गरुडध्वजको भक्तिले युक्त भई चाँडै नै श्रीहरिको चरणारविन्द प्राप्त गर्न सफल हुन्छ ।।३७।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो ३३ औँ अध्याय तृतीय स्कन्धको उपसंहार हो, जसमा साङ्ख्य दर्शनका प्रणेता भगवान् कपिल र माता देवहूतिको संवाद पूर्ण भएको छ। भगवान् कपिलको उपदेश सुनेपछि माता देवहूतिको अज्ञान र मोहको पर्दा सधैँका लागि फाटेर गयो। देवहूतिले भगवान् कपिललाई साक्षात् नारायणका रूपमा चिनिन् र उहाँको भव्य स्तुति गरिन्। उनले भनिन्— ब्रह्माजीको उत्पत्ति पनि हजुरकै नाभिकमलबाट भएको हो, हजुर नै सम्पूर्ण सृष्टिको कारण हुनुहुन्छ। उनले भगवान्को महिमा गाउँदै भनिन् कि हजुरको नाम मात्र लिने चाण्डाल पनि ब्राह्मण समान पूजनीय हुन्छ। भगवान् कपिलले मातालाई फेरि एक पटक यो भक्ति र ज्ञानको सुमार्गमा लाग्न प्रोत्साहन दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि यस मार्गले मातालाई अभय र परम पदमा पुर्याउनेछ। उपदेश सकिएपछि भगवान् कपिल माताको अनुमति लिएर उत्तर-पूर्व दिशा (गङ्गा-सागर सङ्गम) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो। आमा देवहूतिले पनि छोराले सिकाएको योग विधिद्वारा सरस्वती नदीको किनारमा कठोर तपस्या सुरु गरिन्। उनले आफ्ना सबै ऐश्वर्य र सुख-सुविधालाई चटक्कै त्यागेर भिक्षुणी झैँ जीवन बिताइन्। त्रिकाल स्नान र तपस्याका कारण उनको कपाल जटा भयो र शरीर निकै सुक्यो। उनी छोराको वियोगले केही समय व्याकुल थिइन्, तर ज्ञानले गर्दा त्यो शोकलाई जितिन्। उनले भगवान् कपिलले बताउनुभएको परमात्माको स्वरूपमा आफ्नो ध्यान एकाग्र गरिन्। विस्तारै उनको चित्त शुद्ध भयो र उनले आफूभित्रै सर्वव्यापी परमात्माको दर्शन गरिन्। निरन्तर समाधिमा रहेका कारण उनले आफ्नो 'म' र 'मेरो' भन्ने भाव पूर्णतः त्यागिन्। समाधिको अवस्थामा उनलाई आफ्नो शरीर र वस्त्रको समेत होस रहेन। उनको तेज यति प्रखर थियो कि मैलो शरीरमा पनि उनी धुवाँबिनाको आगो झैँ चम्किन्थिन्। अन्ततः उनले आफ्नो शरीर त्यागिन् र साक्षात् परमात्मामा लीन भइन्। उनले सिद्धि प्राप्त गरेको त्यो पवित्र स्थानलाई आज पनि 'सिद्धपद' भनिन्छ। उनको शरीर योगको प्रभावले एउटा पवित्र नदीमा परिणत भयो, जुन नदीले भक्तहरूलाई सिद्धि प्रदान गर्छ। भगवान् कपिल गङ्गा र समुद्रको सङ्गममा पुग्दा स्वयं समुद्रले उहाँको स्वागत गरे। भगवान् कपिल अहिले पनि त्यहीँ बसेर तीनै लोकको कल्याणका लागि समाधिस्थ हुनुहुन्छ। साङ्ख्याचार्यहरू र सिद्धहरू उहाँको महिमा गाउँदै उहाँकै वरिपरि रहन्छन्। ऋषि मैत्रेयले विदुरलाई यो कथा सुनाउँदै भन्नुभयो कि यो संवादले मानिसलाई पवित्र बनाउँछ। यो साङ्ख्य दर्शनले प्रकृति र पुरुषको भेद बुझाई मुक्तिको बाटो देखाउँछ। देवहूति र कपिलको यो संवादले भक्ति र ज्ञानको अपूर्व सङ्गम प्रस्तुत गर्दछ। यो कथाले एउटी आमा कसरी आफ्नै छोराको ज्ञानबाट मुक्त हुन सक्छिन् भन्ने उदाहरण दिएको छ। यसले देखाउँछ कि भगवान्को भक्ति नै संसारको सबैभन्दा ठुलो सुख हो। यो कथा सुन्ने र सुनाउने दुवैलाई आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त हुन्छ। यसरी तृतीय स्कन्धको समापन भक्ति र वैराग्यको सन्देशका साथ भएको छ।
दार्शनिक पक्ष
नामको महिमा: भगवान्को नाममा यति शक्ति छ कि यसले जाति र कुलको सीमा नाघेर जोसुकैलाई पवित्र बनाउन सक्छ। भक्ति र ज्ञानको सम्बन्ध: साँचो भक्तिले स्वतः वैराग्य र ज्ञानलाई जन्म दिन्छ। साङ्ख्य दर्शनको सार: प्रकृति जड छ र पुरुष (आत्मा) चेतन छ; यी दुईको विवेक नै मुक्तिको आधार हो। जीव र ईश्वरको सम्बन्ध: माता देवहूतिले छोरालाई भगवान् मान्नुले श्रद्धाको उच्च अवस्थालाई झल्काउँछ। समाधिको स्थिति: जसमा शरीरको समेत याद रहँदैन, त्यही नै वास्तविक ब्रह्म-साक्षात्कार हो। मायाको निवृत्ति: जब ज्ञानको प्रकाश उदय हुन्छ, तब मायाको अँध्यारो स्वतः हराउँछ। अवतारको उद्देश्य: भगवान् संसारमा ज्ञानको मार्ग (आपथ) देखाउनका लागि अवतार लिनुहुन्छ। त्यागको महत्त्व: आत्मज्ञान नभएसम्म सांसारिक ऐश्वर्यको मोह छुट्दैन, तर ज्ञान भएपछि यो तुच्छ लाग्छ। कृतज्ञता: यो संवादले भगवान्प्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ। अन्तिम लक्ष्य: यो सारा सृष्टिको र हाम्रो जीवनको एउटै लक्ष्य भनेको भगवान्को चरणारविन्दमा लीन हुनु हो।
