श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – एकादशोऽध्यायः
ते एवं शंसतो धर्मं वचः पत्युरचेतसः ।
नैवागृह्णन् भयत्रस्ताः पलायनपरा नृप ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे नृप (परीक्षित)! डराएर भागिरहेका ती असुरहरू अर्धचेत जस्तै भएका थिए, त्यसैले उनीहरूले आफ्ना स्वामी वृत्रासुरले भनेका धर्म अनुकूलका वचनलाई पटक्कै ध्यान दिएनन् ।। १ ।।
विशीर्यमाणां पृतनां आसुरीं असुरर्षभः ।
कालानुकूलैः त्रिदशैः काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः समय अनुकूल भएका देवताहरूले असुर सेनालाई अनाथलाई झैँ लखेटिरहेका थिए। आफ्नो सेना यसरी छिन्नभिन्न भएको देखेर असुर शिरोमणि वृत्रासुरलाई असह्य भयो ।। २ ।।
दृष्ट्वातप्यत सङ्क्रुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षितः ।
तान्निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यो देखेर इन्द्रका शत्रु वृत्रासुर क्रोधले चुर भए। उनले अगाडि बढिरहेका देवताहरूलाई आफ्नो बलले रोकेर हप्काउँदै यसरी भन्न थाले ।। ३ ।।
किं व उच्चरितैर्मातुः धावद्भिः पृष्ठतो हतैः ।
न हि भीतवधः श्लाघ्यो न स्वर्ग्यः शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ओ देवताहरू! रणभूमिमा पिठ्युँ फर्काएर भाग्ने असुरहरूलाई पछाडिबाट प्रहार गरेर के बहादुरी देखाउँछौ? यिनीहरू त आफ्नी आमाका विष्ठा समान हुन्। आफूलाई शूरवीर ठान्नेहरूका लागि डराएर भागेकालाई मार्नु न त प्रशंसनीय हुन्छ, न त यसबाट स्वर्ग नै मिल्छ ।। ४ ।।
यदि वः प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि ।
अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद्ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तिमीहरूको हृदयमा युद्ध गर्ने साहस र उत्साह छ र अब उप्रान्त सांसारिक सुख भोग्ने अभिलाषा छैन भने, एकछिन मेरो अगाडि उभिने हिम्मत गर ।। ५ ।।
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् ।
व्यनदत्सुमहाप्राणो येन लोका विचेतसः ॥ ६ ॥
तेन देवगणाः सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै ।
निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हताः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! आफ्नो विशाल शरीरद्वारा शत्रुहरूलाई त्रसित पार्दै वृत्रासुरले यति जोडले गर्जना गरे कि त्यसले सबै लोकलाई व्याकुल बनाइदियो। त्यो भयानक सिंहनाद सुनेर सबै देवताहरू वज्रले हाने झैँ मूर्छित भई भुइँमा ढले ।। ६-७ ।।
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं
गां कम्पयन् उद्यतशूल ओजसा
नेपाली भावानुवादः मदोन्मत्त भएको हात्तीले नर्कटको वन कुल्चे झैँ, युद्धको मैदानमा दुर्दमनीय वृत्रासुरले डरले आँखा चिम्लेका देवसेनालाई खुट्टाले कुल्चन थाले। हातमा त्रिशूल लिएर उनी यसरी दौडिए कि उनको वेगले पृथ्वी नै काम्न थाली ।। ८ ।।
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षितः
स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् ।
चिक्षेप तामापततीं सुदुःसहां
जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सेनाको यस्तो अवस्था देखेर वज्रधारी इन्द्र अत्यन्तै क्रोधित भए। उनले वृत्रासुरमाथि एउटा ठुलो गदा प्रहार गरे। तर आफूतिर आउँदै गरेको त्यो दुःसह गदालाई वृत्रासुरले देब्रे हातले खेलखेलमै समातिदिए ।। ९ ।।
स इन्द्रशत्रुः कुपितो भृशं तया
महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रमः ।
जघान कुम्भस्थल उन्नदन् मृधे
तत्कर्म सर्वे समपूजयन् नृप ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः महापराक्रमी वृत्रासुरले रिसाएर त्यही गदाले इन्द्रको वाहन ऐरावत हात्तीको कुम्भस्थलमा प्रहार गरे। युद्धको मैदानमा उनको यस्तो अद्भुत कौशल देखेर सबैले प्रशंसा गरे ।। १० ।।
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो
विघूर्णितोऽद्रिः कुलिशाहतो यथा ।
अपासरद् भिन्नमुखः सहेन्द्रो
मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्तः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः वृत्रासुरको गदा प्रहारले ऐरावत हात्ती वज्रले ठोकिएको पहाड झैँ फनफनी घुम्न थाल्यो। मुखबाट रगत बगाउँदै र अत्यन्तै पीडामा पर्दै त्यो हात्ती इन्द्रसहित सात धनुष (लगभग २८ हात) पछाडि हट्यो ।। ११ ।।
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे
प्रायुङ्क्त भूयः स गदां महात्मा ।
इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श
वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ऐरावत र इन्द्रलाई विषण्ण अवस्थामा देखेर ती महात्मा वृत्रासुरले पुन: प्रहार गरेनन् (किनकि वीरहरू थाकेका वा दुःखमा परेका माथि प्रहार गर्दैनन्)। यही बीचमा इन्द्रले आफ्नो अमृतमय हातले सुम्सुम्याएर ऐरावतको घाउ र थकान निको पारे र पुनः युद्धका लागि तयार भए ।। १२ ।।
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं
वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य ।
स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंहः
शोकेन मोहेन हसन् जगाद ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृपेन्द्र! हातमा वज्र लिएर युद्धका लागि तयार भएका आफ्ना भाइ (विश्वरूप) का हत्यारा इन्द्रलाई देखेर वृत्रासुरलाई इन्द्रको त्यो क्रुर पापकर्मको स्मरण भयो। उनी शोक, मोह र घृणा मिश्रित भावले हाँस्दै यसरी भन्न थाले ।। १३ ।।
श्रीवृत्र उवाच–
दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपुः
यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च ।
दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया
मच्छूलनिर्भिन्न दृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वृत्रासुरले भन्यो— आज मेरो सौभाग्य हो कि ब्राह्मण, गुरु र आफ्नै भाइको हत्या गर्ने शत्रु मेरो सामुन्ने उभिएको छ। हे असत्तम (नीच)! अब म छिट्टै तेरो ढुङ्गा जस्तो कठोर हृदयलाई आफ्नो त्रिशूलले छेड्नेछु र भाइको ऋणबाट मुक्त हुनेछु ।। १४ ।।
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजातेः
गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य ।
विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चय्
पशोरिवाकरुणः स्वर्गकामः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आत्मज्ञानी, निष्पाप, यज्ञमा दीक्षित र आफ्नै गुरु समान रहेका मेरो दाजुलाई विश्वासमा पारेर स्वर्गको लोभमा पशुलाई झैँ निर्दयी भई तरवारले शिर काट्यो, त्यो तँ नै होस् ।। १५ ।।
ह्रीश्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां
स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् ।
कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेहं
अस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्राः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः लज्जा, श्री, दया र कीर्तिले तँलाई त्यागिसकेका छन्। तेरो कुकर्मका कारण नरभक्षी राक्षसहरूले पनि तेरो निन्दा गर्छन्। आज मेरो त्रिशूलले वारपार छेडिएको तेरो शरीरलाई आगोले समेत छुने छैन (अर्थात् दाहसंस्कार हुने छैन); गिद्धहरूले ठुँगी-ठुँगी तेरो मासु खानेछन् ।। १६ ।।
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा
ये ह्युद्यतास्त्राः प्रहरन्ति मह्यम् ।
तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात
त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अरू जो अज्ञानी देवताहरू तँ जस्तो क्रुरको पछि लागेर ममाथि प्रहार गर्दै छन्, म मेरो तिखो त्रिशूलले उनीहरूको पनि घाँटी रेटी गणसहितका भूतनाथ (भैरव) लाई बलि चढाउनेछु ।। १७ ।।
अथो हरे मे कुलिशेन वीर
हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह ।
तत्रानृणो भूतबलिं विधाय
मनस्विनां पादरजः प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अथवा हे वीर इन्द्र! यदि यस युद्धमा तैँले आफ्नो वज्रले मेरो शिर काटिस् भने पनि म आफ्नो यो शरीरलाई वन्यजन्तुहरूलाई बलि दिएर ऋणमुक्त हुनेछु र महापुरुषहरूको चरणकमलको शरणमा पुग्नेछु ।। १८ ।।
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं
पुरः स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् ।
मा संशयिष्ठा न गदेव वज्रः
स्यान्निष्फलः कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुरेश! तेरो शत्रु मेरो सामुन्ने हुँदाहुँदै पनि किन आफ्नो अमोघ वज्र प्रहार गर्दैनस्? संकोच नमान, कृपण मानिससँग गरेको याचना जस्तो यो वज्र निष्फल हुने छैन ।। १९ ।।
नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा
हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजितः ।
तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो
यतो हरिर्विजयः श्रीर्गुणास्ततः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे शक्र! तेरो यो वज्र श्रीहरिको तेज र दधीचि ऋषिको तपस्याले शक्तिमान भएको छ। विष्णु भगवान्द्वारा प्रेरित भएर तैँले मलाई मार, किनकि जहाँ श्रीहरि हुनुहुन्छ, त्यहीँ विजय, श्री र सद्गुणहरूको वास हुन्छ ।। २० ।।
अहं समाधाय मनो यथाऽऽह नः
सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे ।
त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो
गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोकः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः म भगवान् सङ्कर्षणको आज्ञा अनुसार आफ्नो मन उहाँकै चरणकमलमा एकाग्र गर्दछु। तेरो वज्रको प्रहारले मेरो सांसारिक बन्धन (पाश) टुट्नेछ र यो मत्र्यलोक त्यागेर म मुनिहरूले पाउने परम गति प्राप्त गर्नेछु ।। २१ ।।
पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां
याः सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् ।
न राति यद् द्वेष उद्वेग आधिः
मदः कलिर्व्यसनं सम्प्रयासः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्ना अनन्य भक्तहरूलाई स्वर्ग, पृथ्वी वा पातालको सम्पत्ति दिनुहुन्न। किनभने ती सम्पत्तिहरूले केवल द्वेष, उद्वेग, मानसिक पीडा, अहङ्कार, कलह र व्यर्थको परिश्रम मात्र निम्त्याउँछन् ।। २२ ।।
त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्
पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र ।
ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो
यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यैः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शक्र! हाम्रा स्वामी श्रीहरिले आफ्ना भक्तको धर्म, अर्थ र काम सम्बन्धी सांसारिक प्रयासलाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ। यसबाट नै भगवान्को विशेष कृपाको अनुमान गर्न सकिन्छ, जुन अरूका लागि दुर्लभ र अकिञ्चन (सम्पत्तिहीन) भक्तका लागि सुलभ हुन्छ ।। २३ ।।
अहं हरे तव पादैकमूल
दासानुदासो भवितास्मि भूयः ।
मनः स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते
गृणीत वाक्कर्म करोतु कायः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः (भगवान्को स्मरण गर्दै वृत्रासुरले प्रार्थना गर्यो) हे हरि! म अर्को जन्ममा पनि तपाईँका चरणकमलमा आश्रित सेवकहरूको पनि सेवक (दासानुदास) बन्न पाऊँ। हे प्राणनाथ! मेरो मनले तपाईँका मङ्गलमय गुणहरूको स्मरण गरिरहोस्, वाणीले तपाईँकै गुनगान गाओस् र शरीर तपाईँकै सेवामा लागिरहोस् ।। २४ ।।
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा
समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वसौभाग्यनिधि! तपाईँलाई छोडेर म न त स्वर्ग, न ब्रह्मलोक, न भूमण्डलको साम्राज्य, न पातालको राज्य, न योगसिद्धि र न त मोक्ष (अपुनर्भव) नै चाहन्छु ।। २५ ।।
अजातपक्षा इव मातरं खगाः
स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधार्ताः ।
प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा
मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी प्वाँख नपलाएका चराका बच्चाहरू आफ्नी आमाको बाटो हेर्छन्, जसरी भोकाएका बाच्छाहरू आमाको दूधका लागि आतुर हुन्छन् र जसरी विरहिणी पत्नी परदेश गएका पतिका लागि छटपटिन्छिन्; त्यसरी नै हे कमलनयन! मेरो मन तपाईँको दर्शनका लागि व्याकुल छ ।। २६ ।।
ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं
संसारचक्रे भ्रमतः स्वकर्मभिः ।
त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे
ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! आफ्नो कर्मले गर्दा संसार चक्रमा भौँतारिरहे पनि तपाईँका प्यारा भक्तहरूसँग मेरो मित्रता बनीरहोस्। तर तपाईँको मायाले देह, छोराछोरी, पत्नी र घरमा आशक्त भएकाहरूसँग मेरो कुनै पनि सम्बन्ध नरहोस् ।। २७ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस एघारौँ अध्यायमा वृत्रासुरको अद्भुत पराक्रम र उनको अनन्य भक्तिभावको वर्णन गरिएको छ। सुरुमा, वृत्रासुरको सेना देवताहरूका अगाडि डराएर भागिरहेको हुन्छ। वृत्रासुरले आफ्ना सैनिकहरूलाई धर्म र वीरताको उपदेश दिए पनि भयभीत असुरहरूले उनको कुरा सुन्दैनन्। त्यसपछि वृत्रासुर आफैँ अगाडि बढेर देवताहरूलाई चुनौती दिन्छन्। उनले भाग्ने शत्रुमाथि प्रहार गर्नु शूरवीरको लक्षण नभएको भन्दै इन्द्रलाई ललकार्छन्। वृत्रासुरले यति जोडले गर्जना गर्छन् कि त्यसको प्रभावले धेरैजसो देवताहरू मूर्छित भएर भुइँमा ढल्छन्। उनी मदोन्मत्त हात्तीले वन कुल्चे झैँ देवसेनालाई कुल्चदै अगाडि बढ्छन्। इन्द्रले उनीमाथि ठुलो गदा प्रहार गर्छन्, तर वृत्रासुरले त्यसलाई देब्रे हातले सहजै समातिदिन्छन्। त्यही गदाले वृत्रासुरले ऐरावत हात्तीमाथि प्रहार गर्छन्, जसका कारण हात्ती रगत बगाउँदै पछाडि हट्छ। वृत्रासुरको यो युद्ध कौशल देखेर दुवै पक्षका योद्धा छक्क पर्छन्। इन्द्र विषण्ण भएको देखेर वृत्रासुरले पुन: प्रहार नगरी धर्मको मर्यादा पालन गर्छन्। इन्द्रले ऐरावतलाई निको पारेर पुनः वज्र लिई अगाडि आउँछन्। वृत्रासुरले इन्द्रलाई आफ्ना भाइ विश्वरूप र गुरुको हत्यारा भन्दै उनको पापकर्मको निन्दा गर्छन्। उनी इन्द्रलाई आफ्नो त्रिशूलले च्यातचुत पार्ने र गिद्धलाई खुवाउने चेतावनी दिन्छन्। वृत्रासुरमा कुनै मृत्युको भय हुँदैन, बरु उनले मृत्युलाई ईश्वर प्राप्तिको माध्यम ठान्छन्। उनले इन्द्रलाई आफ्नो वज्र प्रहार गर्न प्रोत्साहन दिन्छन्, किनकि त्यो वज्र दधीचिको हड्डी र विष्णुको तेजले बनेको हुन्छ। वृत्रासुरले स्पष्ट पार्छन् कि जहाँ भगवान् श्रीहरि हुनुहुन्छ, त्यहीँ विजय निश्चित छ। उनले आफ्नो मन भगवान् सङ्कर्षणको चरणमा एकाग्र गरिसकेका हुन्छन्। युद्धको मैदानमा वृत्रासुरले गरेको स्तुतिले उनलाई असुर भन्दा पनि ठुलो भक्तको रूपमा स्थापित गर्छ। उनले संसारका सबै सम्पत्ति र सिद्धिहरूलाई तुच्छ ठान्छन्। वृत्रासुरले मोक्षको सट्टा केवल भगवान्का भक्तहरूको सङ्गत मात्र माग्छन्। उनको प्रार्थनामा आमाको प्रतिक्षा गर्ने चराको बच्चाको जस्तो व्याकुलता देखिन्छ। यस अध्यायले शत्रुमा पनि महान् गुण र भक्ति हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। अन्ततः यो अध्यायले युद्धको भौतिक पक्षलाई आध्यात्मिक उचाइमा पुर्याउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'असुर' शरीरमा पनि 'परमहंस' को जस्तो चेतना हुन सक्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण दार्शनिक पाठ सिकाउँछ। वृत्रासुरको स्तुतिले भक्तिको पराकाष्ठा देखाउँछ, जहाँ भक्तले मोक्षलाई समेत इन्कार गरेर केवल सेवा मात्र माग्छ। यसले 'अकिञ्चन भक्ति' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ, जस अनुसार भगवान्ले आफ्ना प्रिय भक्तलाई सांसारिक सम्पत्ति नदिएर उनीहरूको आध्यात्मिक उन्नति गर्नुहुन्छ। 'चराको बच्चा र बाच्छा' को उदाहरणले ईश्वर प्रतिको प्राकृतिक र निस्वार्थ प्रेमको दर्शन प्रस्तुत गर्छ। यस अध्यायले 'जहाँ धर्म छ, त्यहीँ विजय छ' (यतो धर्मस्ततो जयः) भन्ने सन्देशलाई दृढ बनाउँछ। वृत्रासुरले मृत्युलाई एउटा बन्धनबाट मुक्ति र ईश्वर मिलनको उत्सवको रूपमा लिएका छन्। यसले संसार चक्रमा घुम्नु परे पनि 'सत्संग' (भक्तहरूको मित्रता) को महत्त्वलाई सर्वोपरि मानेको छ। मायाको प्रभावले परिवार र घरमा आसक्त हुनेहरूबाट टाढा रहने उनको संकल्पले वैराग्यको चरम अवस्था देखाउँछ। कर्मफलले जुन योनिमा जन्मे पनि हृदयमा ईश्वरको स्मृति रहनु नै जीवनको सार्थकता हो भन्ने यसको सार हो। शत्रुको सम्मान र युद्धको मर्यादाले उच्च नैतिक दर्शनको वकालत गर्छ। अन्ततः, भक्तिले कुल वा जातिको सीमा नाघेर आत्मालाई परमात्मासँग जोड्छ भन्ने यस अध्यायको मूल दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment