श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - एकोनविंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मनः ।
बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! राजा ययाति यसरी स्त्रीको वशमा परेर विषयभोगमा तल्लीन रहे। एक दिन जब उनले आफ्नो पतन भइरहेको थाहा पाए, तब उनमा वैराग्य जाग्यो। त्यसपछि उनले देवयानीलाई यो गाथा सुनाए ।। १ ।।
श्रृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि ।
धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भृगुनन्दिनी! तिमी यो इतिहास सुन। यस पृथ्वीमा म जस्ता विषयी पुरुषहरूको चरित्र यस्तै हुन्छ। वनमा बस्ने जितेन्द्रिय पुरुषहरूले गाउँमा बस्ने विषयी पुरुषहरूको दुःख देखेर उनीहरूको कल्याण कसरी होला भनी विचार गर्दछन् र शोक गर्दछन् ।। २ ।।
बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मनः ।
ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै एउटा बाख्रो वनमा आफ्नो मनपर्ने वस्तु खोज्दै घुमिरहेको थियो। त्यसै बेला उसले एउटी बाख्री आफ्नै कर्मको वशमा परेर कुवामा खसेको देख्यो ।। ३ ।।
तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन् ।
व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो बाख्रो अत्यन्त कामुक थियो। उसले ती बाख्रीलाई कसरी इनारबाट निकाल्ने भन्ने उपाय सोच्न थाल्यो। उसले आफ्नो सिङको अग्रभागले इनारको किनार खनेर बाटो बनाइदियो ।। ४ ।।
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल ।
तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजाः कान्तकामिनीः ॥ ५ ॥
पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् ।
स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धनः ।
रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ती सुन्दरी बाख्री इनारबाट बाहिर निस्किन्, तब उनले त्यसै बाख्रोलाई पतिको रूपमा रोजिन्। त्यो दाह्री भएको बाख्रो हृष्टपुष्ट, मैथुन–कलामा निपुण र बाख्रीहरूलाई मनपर्ने खालको थियो। अरू धेरै बाख्रीहरूले पनि जब उसलाई देखे, तब उनीहरूले पनि उसैलाई पतिको रूपमा स्वीकार गरे। कामरूपी पिशाचको वशमा परेको त्यो बाख्रो धेरै बाख्रीहरूसँग रति–क्रीडामा मग्न भयो र उसले आफ्नो स्वरूपलाई नै बिर्सियो ।। ५–६ ।।
तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया ।
विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो प्राणप्यारो पतिलाई अन्य बाख्रीहरूसँग विहार गरिरहेको देखेर, कुवाबाट उद्धार पाएकी ती बाख्रीले पतिको त्यस्तो व्यवहार सहन सकिनन् ।। ७ ।।
तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् ।
इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दुःखिता ययौ ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मित्रको रूपमा रहेको त्यो शत्रु समान, क्षणिक प्रेम गर्ने र इन्द्रिय सुखमा मात्र रमाउने कामुक पतिलाई त्यागेर ती बाख्री दुःखी हुँदै आफ्ना मालिककहाँ गइन् ।। ८ ।।
सोऽपि चानुगतः स्त्रैणः कृपणस्तां प्रसादितुम् ।
कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि संधितुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीको वशमा परेको त्यो दीन बाख्रो पनि उनलाई फकाउन 'म्याँ–म्याँ' गर्दै पछि–पछि लाग्यो, तर बाटोमा उनलाई मनाउन सकेन ।। ९ ।।
तस्य तत्र द्विजः कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद् रुषा ।
लम्बन्तं वृषणं भूयः सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ती बाख्रीका मालिक एक ब्राह्मण थिए। उनले रिसले त्यस बाख्रोको झुण्डिरहेको अण्डकोष काटिदिए। तर पछि बाख्रीको प्रयोजनका लागि ती योगवेत्ता ब्राह्मणले पुनः त्यसलाई जोडिदिए ।। १० ।।
सम्बद्धवृषणः सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया ।
कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्रे! यसरी अण्डकोष जोडिएपछि त्यो बाख्रोले इनारबाट उद्धार गरिएको बाख्रीसँग धेरै समयसम्म विषयभोग गर्यो, तर आजसम्म पनि उसलाई तृप्ति मिलेको छैन ।। ११ ।।
तथाहं कृपणः सुभ्रु भवत्याः प्रेमयन्त्रितः ।
आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! मेरो अवस्था पनि ठ्याक्कै त्यस्तै छ। म तिम्रो प्रेमको बन्धनमा परेर अत्यन्त दीन भएको छु। तिम्रो मायाले मोहित भएको कारण मैले आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई समेत चिन्न सकेको छैन ।। १२ ।।
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
न दुह्यन्ति मनःप्रीतिं पुंसः कामहतस्य ते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिये! यस पृथ्वीमा भएका सम्पूर्ण अन्न (धान, जौ आदि), सुन, पशु र स्त्रीहरू– यी सबै प्राप्त गर्दा पनि कामवासनाले जर्जर भएको मानिसको मनमा कहिल्यै सन्तोष हुँदैन ।। १३ ।।
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः विषयको भोग गर्नाले कहिल्यै पनि कामवासना शान्त हुँदैन। बरु आगोमा घिउ हाल्दा आगो झन् दन्किए जस्तै भोगले कामना झन् बढेर जान्छ ।। १४ ।।
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् ।
समदृष्टेस्तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिसले कुनै पनि प्राणीप्रति अमङ्गल भाव राख्दैन र सबैलाई समान दृष्टिले हेर्न थाल्छ, तब उसको लागि सबै दिशा सुखमय हुन्छन् ।। १५ ।।
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः जीर्यतो या न जीर्यते ।
तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्दबुद्धि भएका मानिसहरूले त्याग्न नसक्ने र शरीर वृद्ध हुँदा पनि कहिल्यै बूढो नहुने जुन तृष्णा छ, त्यो नै दुःखको रास हो। अतः कल्याण चाहने पुरुषले यस्तो तृष्णालाई तुरुन्तै त्याग्नुपर्छ ।। १६ ।।
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् ।
बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले आफ्नी आमा, दिदी–बहिनी वा छोरीसँग पनि एकान्तमा बस्नु हुँदैन। किनकि इन्द्रियहरू यति बलवान् हुन्छन् कि तिनले ठूला–ठूला विद्वान्हरूलाई समेत विचलित गराइदिन्छन् ।। १७ ।।
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत् ।
तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले एक हजार वर्षसम्म निरन्तर विषयहरूको उपभोग गरेँ, तापनि हरेक क्षण ती विषयहरूप्रति मेरो तृष्णा बढिरहेकै छ ।। १८ ।।
तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् ।
निर्द्वन्द्वो निरहंकारश्चरिष्यामि मृगैः सह ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, अब म यस तृष्णालाई त्यागेर आफ्नो मन ब्रह्ममा एकाग्र गर्नेछु। म द्वन्द्वरहित र अहङ्कारशून्य भएर वनमा मृगहरूसँगै विचरण गर्नेछु ।। १९ ।।
दृष्टं श्रुतमसद् बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न सन्दिशेत् ।
संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः देखेका र सुनेका सबै भोगहरू असत्य हुन् भन्ने सम्झेर तिनको चिन्तन र चर्चा गर्नु हुँदैन। किनकि ती संसार चक्रमा फसाउने र आत्माको विनाश गर्ने तत्व हुन्। यो रहस्य जान्ने नै वास्तविक विद्वान् र आत्मज्ञानी हो ।। २० ।।
इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वयः ।
दत्त्वा स्वां जरसं तस्मादाददे विगतस्पृहः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! यति भनेर राजा ययातिले आफ्नो पुत्र पुरुको यौवन उनैलाई फिर्ता गरिदिए र आफ्नो बुढ्यौली आफूले लिएर पूर्ण रूपमा निस्पृह भए ।। २१ ।।
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् ।
प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनले दक्षिण–पूर्व दिशामा द्रुह्युलाई, दक्षिणमा यदुलाई, पश्चिममा तुर्वसुलाई र उत्तरमा अनुलाई राजा बनाए ।। २२ ।।
भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् ।
अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण भूमण्डलको राज्यमा सबैभन्दा योग्य पुत्र पुरुलाई अभिषिक्त गरी अन्य दाजुहरूलाई उनको अधीनमा रहने गरी आज्ञा दिएर उनी वनतर्फ लागे ।। २३ ।।
आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु सः ।
क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विजः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै वर्षसम्म इन्द्रिय र मनद्वारा विषयहरूको सेवा गरेका राजा ययातिले, पखेटा पलाएपछि चराले गुड छोडेझैँ, एकै क्षणमा सबै आशक्तिहरू त्यागिदिए ।। २४ ।।
स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग
आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिंङ्गः ।
परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे
लेभे गतिं भागवतीं प्रतीतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा गएर राजा ययाति सबै प्रकारका सङ्गत र मोहबाट मुक्त भए। आत्मज्ञानद्वारा उनले आफ्नो सूक्ष्म शरीर (त्रिगुणमय लिङ्ग शरीर) को बन्धनलाई तोडे। त्यसपछि उनले निर्मल परब्रह्म भगवान् वासुदेवमा लीन भई परम पद प्राप्त गरे ।। २५ ।।
श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मनः ।
स्त्रीपुंसोः स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब देवयानीले यो गाथा सुनिन्, उनले यो आफूलाई शिक्षा दिनका लागि भनिएको बुझिन्। उनले बुझिन् कि स्त्री–पुरुषको स्नेहका कारण हुने व्याकुलता र संसारको सम्बन्ध एउटा परिहास वा सपना जस्तै मात्र हो ।। २६ ।।
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् ।
विज्ञायेश्वर तन्त्राणां मायाविरचितं प्रभोः ॥ २७ ॥
सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी ।
कृष्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः बटुवाहरू प्यास मेटाउन पानी पिउने ठाउँमा भेला भए झैँ, यस संसारमा आफन्त र मित्रहरूको भेट पनि ईश्वरको मायाद्वारा रचित क्षणिक संयोग मात्र हो भन्ने कुरा उनले बुझिन्। त्यसपछि भृगुनन्दिनी देवयानीले सबै आशक्तिहरू त्यागेर आफ्नो मन भगवान् श्रीकृष्णमा एकाग्र गरिन् र आफ्नो अहङ्कार रूपी बन्धनलाई नष्ट गरिन् ।। २७–२८ ।।
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले प्रार्थना गरिन्– सम्पूर्ण विश्वका सृष्टिकर्ता, सबै प्राणीहरूको हृदयमा निवास गर्ने, शान्त र अनन्त स्वरूप भगवान् वासुदेवलाई म नमस्कार गर्दछु ।। २९ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गतको उन्नाइसौँ अध्याय राजा ययातिको वैराग्य र मोक्षको कथामा केन्द्रित छ। राजा ययातिले आफ्नो जीवनको लामो समय इन्द्रिय सुख र भोगविलासका साथ व्यतीत गरेका थिए। तर हजारौँ वर्षसम्म भोग गर्दा पनि उनको मनमा शान्ति र तृप्ति प्राप्त हुन सकेन। बरु, उनले अनुभव गरे कि भोगले इच्छा शान्त हुनुको साटो आगोमा घिउ हाले झैँ झन् दन्किएर बढ्दो रहेछ। यस सत्यलाई आत्मसात् गरेपछि उनले आफ्नी पत्नी देवयानीलाई एउटा बाख्रो र बाख्रीको प्रतीक कथा (गाथा) सुनाए। यस गाथामा कामुक बाख्रो जसरी एउटी बाख्रीको मोहमा परेर आफ्नो स्वरूप भुल्छ, त्यसरी नै मानिस पनि मायामा फस्छ भन्ने देखाइएको छ। ययातिले आफ्ना छोरा पुरुबाट मागेको यौवन उनैलाई फिर्ता गरिदिए। उनले आफ्नो बुढ्यौलीलाई पुनः स्वीकार गरेर पूर्ण रूपमा वैराग्य धारण गरे। ययातिले आफ्ना छोराहरू यदु, तुर्वसु, द्रुह्यु र अनुलाई विभिन्न दिशाहरूको राज्य सुम्पिए। सबैभन्दा योग्य कान्छा छोरा पुरुलाई उनले भूमण्डलको मुख्य राजाका रूपमा अभिषेक गरे। त्यसपछि उनी आफ्ना सबै राजकीय सुख र मोह त्यागेर वनतर्फ लागे। वनमा उनले कठोर तपस्या र आत्मचिन्तन सुरु गरे। उनले इन्द्रियहरूलाई अन्तर्मुखी बनाएर परब्रह्म वासुदेवमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित गरे। बिस्तारै उनको अहङ्कार र देहाभिमान नष्ट हुँदै गयो। अन्ततः उनले भगवान्को परम पद (भागवती गति) प्राप्त गरे। यता देवयानीले पनि ययातिका कुरा सुनेर संसारको अनित्यता बुझिन्। उनले संसारका नाता–सम्बन्धलाई बटुवाहरू पानी पिउने ठाउँमा भेटिए झैँ क्षणिक रहेको महसुस गरिन्। देवयानीले पनि सबै आशक्ति त्यागेर भगवान् श्रीकृष्णमा शरण लिइन्। उनले आफ्नो मनलाई पूर्ण रूपमा भक्तिमा लगाएर आत्मज्ञान प्राप्त गरिन्। यो अध्यायले मानिसलाई भोगबाट योगतर्फ लाग्न प्रेरित गर्दछ। यसले बुझाउँछ कि भौतिक वस्तुले क्षणिक सुख दिए पनि वास्तविक आनन्द परमात्माको चिन्तनमा मात्र छ। यसरी राजा ययाति र देवयानी दुवैले अन्ततः सांसारिक मायाजाल तोडेर मोक्ष प्राप्त गरे। यो कथा मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य नै भगवत् प्राप्ति हो भन्ने सन्देश दिँदै समाप्त हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष भनेको 'भोगबाट तृप्ति सम्भव छैन' भन्ने शाश्वत सत्य हो। राजा ययातिको जीवनले स्पष्ट पार्छ कि इच्छा र कामनाहरू अनन्त हुन्छन्, जुन बाहिरी वस्तुद्वारा कहिल्यै शान्त हुँदैनन्। उपभोगले वासना झन् बढेर जाने भएकाले यसलाई 'हविषा कृष्णवर्त्मेव' अर्थात् आगोमा घिउको उपमा दिइएको छ। दार्शनिक दृष्टिले यो अध्यायले 'वैराग्य' लाई मोक्षको पहिलो खुट्किलो मानेको छ। यहाँ प्रयुक्त बाख्रो र बाख्रीको कथाले जीवात्मा र उसको विषयप्रतिको मोहलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले इन्द्रियहरूको प्रबलतालाई चित्रण गर्दै विद्वान् व्यक्ति पनि सचेत रहनुपर्ने चेतावनी दिएको छ। अध्यायले 'समदर्शिता' को महत्त्वलाई जोड दिँदै सबै प्राणीमा ईश्वर देख्ने दृष्टि नै सुखको मार्ग हो भनी सिकाएको छ। लिङ्ग शरीरको नाश र परब्रह्ममा लीन हुनु नै जीवनको चरम लक्ष्य रहेको यहाँ स्पष्ट पारिएको छ। अन्ततः यो अध्यायले प्रवृत्तिमार्ग (भोग) बाट निवृत्तिमार्ग (त्याग) तर्फको यात्रालाई जीवनको सार्थकता मानेको छ। यो दर्शनले मानिसलाई अहङ्कार मुक्त भई आत्मज्ञानमा स्थित हुन प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment