श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – त्रयोदशोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
शुक उवाच–
साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम ।
यन्नूतनयसीशस्य शृण्वन्नपि कथां मुहुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाभाग परीक्षित् ! तपाईं धेरै भाग्यमानी हुनुहुन्छ । भक्तहरूमा तपाईंको स्थान श्रेष्ठ छ । त्यसैले तपाईंले भगवान्का लीला-कथाहरू पटक-पटक सुनेर पनि फेरि त्यही कथा सुन्नका लागि सुन्दर प्रश्न गर्नुभयो ।। १ ।।
(मिश्र)
सतामयं सारभृतां निसर्गो
यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि ।
प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत्
स्त्रियां विटानामिव साधु वार्ता ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कामुक पुरुषका अगाडि महिलाहरूको चर्चा गर्दा नयाँ-नयाँ अनुभव हुन्छ, त्यसरी ही भगवान्को गुण-कथा सुन्ने, गाउने र मन चिन्तनमा लगाउने तत्त्वग्राही सज्जनहरूका लागि भगवान्का सुन्दर कथाहरू सधैँ नयाँ लाग्दछन् ।। २ ।।
(अनुष्टुप्)
शृणुष्वावहितो राजन् अपि गुह्यं वदामि ते ।
ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! भगवान्को यो लीला अत्यन्त रहस्यमयी छ, तापनि म तपाईंलाई सुनाउँछु, सावधान भएर सुन्नुहोस् । किनभने गुरुले आफ्ना प्रिय एवं श्रद्धालु शिष्यलाई अत्यन्त गोप्य रहस्य पनि बताइदिन्छन् ।। ३ ।।
तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् ।
सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तपाईंलाई पहिले बताए अनुसार, भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छा र आफ्ना साथी गोपबालकहरूलाई मृत्युस्वरूप अघासुरको मुखबाट बचाएर यमुनाको तिरमा ल्याई यसो भन्नुभयो– ।। ४ ।।
(वंशस्था)
अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्याः
स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छवालुकम् ।
स्फुटत्सरोगन्धहृतालिपत्रिक–
ध्वनिप्रतिध्वानलसद्द्रुमाकुलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा प्रिय साथीहरू ! हेर, यमुनाजीको यो तट निकै सुन्दर छ । यहाँको बालुवा कति नरम र सफा छ; हाम्रा लागि खेल्ने सबै सामग्री यहाँ उपलब्ध छन् । यहाँ सरोवरमा फुलेका कमलका फूलहरूबाट आकर्षित भएर भ्रमरहरू गुन्जिरहेका छन् । वनमा अनेक थरी फूलहरू फुलेका छन्, जसको सुगन्धले आकर्षित भएर भौँराहरू र चराचुरुङ्गीहरूको मधुर चिरबिरले यहाँका वृक्षहरूको सौन्दर्य बढाइरहेको छ ।। ५ ।।
(अनुष्टुप्)
अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिताः ।
वत्साः समीपेऽपः पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः साथीहरू ! अब दिन चढिसकेको छ र हामीलाई भोकले पनि सताइसकेको छ, त्यसैले हामीले यहीँ भोजन गर्नुपर्छ । बाच्छाहरूले पनि पानी पिएर नजिकैको हरियो घाँसमा बिस्तारै चरुन् ।। ६ ।।
तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुध्य शाद्वले ।
मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा सुनेर बालकहरूले 'हुन्छ' भन्दै बाच्छाहरूलाई पानी खुवाएर हरियो चउरमा छोडिदिए । अनि आ-आफ्ना खाजाका पोकाहरू खोलेर भगवान् श्रीकृष्णका साथमा आनन्दपूर्वक खाजा खान थाले ।। ७ ।।
(मिश्र)
कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलै–
रभ्याननाः फुल्लदृशो व्रजार्भकाः ।
सहोपविष्टा विपिने विरेजु–
श्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकायाः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला भगवान् श्रीकृष्ण सबैको बीचमा बस्नुभयो र गोठालाहरू उहाँको वरिपरि गोलाकार भएर उहाँतर्फै मुख फर्काएर बसे । सबैका आँखा प्रफुल्ल थिए । यसरी बस्दा, जसरी कमलको फूलका वरिपरि रहेका पत्रहरूले शोभा पाउँछन्, त्यसरी नै कृष्णको निकट रहेका ती बालकहरूको सुन्दर शोभा देखिन्थ्यो ।। ८ ।।
(अनुष्टुप्)
केचित् पुष्पैर्दलैः केचित् पल्लवैरङ्कुरैः फलैः ।
शिग्भिस्त्वग्भिर्दृषद्भिश्च बुभुजुः कृतभाजनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले फूल, कसैले पात, कसैले अङ्कुर, कसैले फल, कसैले कपडा (शिकी) त कसैले ढुङ्गाका टुक्रालाई नै थाल बनाएर खाजा खान थाले ।। ९ ।।
सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् ।
हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रुः सहेश्वराः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपबालकहरूले आ-आफ्नो रुचि अनुसारका परिकार एक-अर्कालाई देखाउँदै, हाँस्दै र हसाउँदै भगवान्सँगै खाजा खान थाले ।। १० ।।
(मन्दाक्रान्ता)
बिभ्रद् वेणुं जठरपटयोः शृङ्गवेत्रे च कक्षे ।
वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु ।
तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः
स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला यज्ञका भोक्ता भगवान् श्रीकृष्णको स्वरूप निकै आकर्षक थियो । उहाँले कम्मरको पटुकामा बाँसुरी घुसार्नुभएको थियो, काखीमा सिङको बाजा र बेतको लौरी च्याप्नुभएको थियो । देब्रे हत्केलामा दही-भातको गाँस र औँलाका कापमा अचारका टुक्राहरू लिएर साथीहरूलाई ठट्टाले हसाउँदै भोजन गरिरहनुभएको थियो । भगवान्को यस्तो बाललीला स्वर्गबाट देवताहरू पनि आश्चर्य मान्दै हेरिरहेका थिए ।। ११ ।।
(अनुष्टुप्)
भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु ।
वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंश शिरोमणि ! यसरी भगवान्मा मग्न भएर बालकहरूले भोजन गरिरहेका बेला, बाच्छाहरू हरियो घाँसको लोभमा वनको धेरै टाढा पुगे ।। १२ ।।
तान् दृष्ट्वार भयसंत्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् ।
मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू नदेखेर बालकहरू डराएको देखी भयका पनि भय (भयनाशक) श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे मेरा प्रिय मित्रहरू ! तिमीहरू भोजन नछोड, म बाच्छाहरू खोजेर लिएर आउनेछु ।। १३ ।।
इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरेष्वात्मवत्सकान् ।
विचिन्वन् भगवान् कृष्णः सपाणिकवलो ययौ ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोठालाहरूलाई यसो भन्दै भगवान् कृष्ण हातमा गाँस लिएरै पहाड, गुफा र कुञ्जहरूमा आफ्ना बाच्छाहरू खोज्न निस्कनुभयो ।। १४ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायार्भकस्येशितु– ।
द्रष्टुं मञ्जु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् ।
नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खेऽवस्थितो यः पुरा ।
दृष्ट्वाहघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! आकाशमा रहेका ब्रह्माजी अघासुरको मुक्ति देखेर पहिले नै विस्मित हुनुहुन्थ्यो । उहाँले यी मानवरूप धारी बालक (कृष्ण) को अन्य महिमा हेर्ने इच्छाले बाच्छाहरू र ग्वालाहरूलाई अन्तै लगेर लुकाइदिनुभयो । ती ब्रह्माजी पनि तिनै भगवान्को नाभी-कमलबाट जन्मिएका हुन् ।। १५ ।।
(अनुष्टुप्) ततो वत्सानदृष्ट्वैवत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् ।
उभौ अपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू नभेटिएपछि भगवान् कृष्ण यमुनाको तटमा फर्कनुभयो, तर त्यहाँ ग्वालाहरूलाई पनि देख्नुभएन । त्यसपछि उहाँले जङ्गलका सबैतिर खोज्नुभयो ।। १६ ।।
क्वाप्यदृष्ट्वावन्तर्विपिने वत्सान् पालांश्च विश्ववित् ।
सर्वं विधिकृतं कृष्णः सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कतै पनि बाच्छा र बालकहरू भेटिएनन्, तब सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले यो सबै ब्रह्माको कार्य हो भन्ने कुरा तुरुन्तै थाहा पाउनुभयो ।। १७ ।।
ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातॄणां च कस्य च ।
उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वरः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजी र बालकका आमाहरू दुवैलाई प्रसन्न पार्नका लागि विश्वस्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णले स्वयंलाई नै बाच्छा र गोठाला बालकहरूको रूपमा विस्तार गर्नुभयो ।। १८ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्यावत् कराङ्घ्र्यादिकं ।
यावद् यष्टिविषाणवेणुदलशिग्यावद् विभूषाम्बरम् ।
यावत् शीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं ।
सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदजः सर्वस्वरूपो बभौ ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! ती बालक र बाच्छाहरूको सङ्ख्या जति थियो, शरीरको बनोट, हात-खुट्टा, लौरी, सिङ, बाँसुरी, लुगा र गहना जस्ता थिए, उस्तै रूपमा भगवान् प्रकट हुनुभयो । उनीहरूको स्वभाव, गुण, नाम र उमेर अनुसारकै रूप धारण गरेर भगवान्ले 'यो सारा जगत् विष्णुमय छ' भन्ने वेदवाणीलाई चरितार्थ गरिदिनुभयो ।। १९ ।।
(अनुष्टुप्)
स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपैः ।
क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला भगवान् स्वयं बाच्छा र स्वयं नै गोठाला बालक बन्नुभयो । आफ्नै रूपका बाच्छाहरूलाई आफ्नै रूपका बालकहरूद्वारा चराउँदै र अनेक खेल खेल्दै उहाँ ब्रजमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २० ।।
तत्तद्वत्सान् पृथङ् नीत्वा तत्तद्गो्ष्ठे निवेश्य सः ।
तत्तद् आत्माभवद् राजंस्तत्तत्सद्म प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! जुन बालकका जुन बाच्छाहरू थिए, तिनलाई उही गोठमा पुर्याएर भगवान् प्रत्येक बालकको रूपमा आ-आफ्ना घरमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २१ ।।
(मिश्र)
तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता
उत्थाप्य दोर्भिः परिरभ्य निर्भरम् ।
स्नेहस्नुतस्तन्यपयःसुधासवं
मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँसुरीको आवाज सुन्नेबित्तिकै आमाहरू दौडिएर आए र आफ्ना बालक (जो साक्षात् परब्रह्म हुन्) लाई अँगालोमा हाले । उनीहरूको वात्सल्य प्रेमले स्तनबाट दूध बग्न थाल्यो र आफ्ना छोरा सम्झेर भगवान्लाई नै दूध पियाउन थाले ।। २२ ।।
ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपना–
लङ्काररक्षातिलकाशनादिभिः ।
संलालितः स्वाचरितैः प्रहर्षयन्
सायं गतो यामयमेन माधवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! प्रत्येक साँझ वनबाट फर्केपछि आमाहरूले उनीहरूलाई नुहाइदिने, चन्दन लगाइदिने र गहना पहिर्याइदिने जस्ता सेवा गर्थे । भगवान् श्रीकृष्ण पनि बालककै रूपमा उनीहरूलाई आनन्द दिँदै समय बिताउन थाल्नुभयो ।। २३ ।।
गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं
ङ्कारघोषैः परिहूतसङ्गतान् ।
स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन्
मुहुर्लिहन्त्यः स्रवदौधसं पयः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनबाट गाईहरू गोठमा फर्केपछि आफ्ना बाच्छाहरूलाई बोलाउँथे । बाच्छाहरू आउनासाथ उनीहरूलाई चाट्दै र स्तनबाट बगेको दूध खुवाउँदै गाईहरूले अगाध प्रेम प्रकट गर्थे ।। २४ ।।
(अनुष्टुप्)
गोगोपीनां मातृतास्मिन् सर्वा स्नेहर्धिकां विना ।
पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गाई र गोपिनीहरूको आफ्ना सन्तानप्रतिको प्रेम पहिलेभन्दा धेरै गुणा बढेर गयो । भगवान्ले पनि बालककै रूपमा व्यवहार गर्नुभयो, तर यो कुनै कृत्रिम माया नभई साक्षात् भगवान्कै स्वरूपको प्रभाव थियो ।। २५ ।।
व्रजौकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्ल्याब्दमन्वहम् ।
शनैर्निःसीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्रजवासीहरूको आफ्ना छोराछोरीप्रतिको प्रेम एक वर्षसम्म निरन्तर बढ्दै गयो । उनीहरूले आफ्ना सन्तानमा श्रीकृष्णमा जस्तै असीम प्रेम पाउन थाले ।। २६ ।।
इत्थमात्माऽऽत्मनाऽऽत्मानं वत्सपालमिषेण सः ।
पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वनगोष्ठयोः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परमात्मा श्रीकृष्णले स्वयं नै बाच्छा र गोठाला बालक बनेर एक वर्षसम्म वन र गोठहरूमा लीला गर्नुभयो ।। २७ ।।
एकदा चारयन् वत्सान् सरामो वनमाविशत् ।
पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वजः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब एक वर्ष पूरा हुन पाँच-छ दिन मात्र बाँकी थियो, तब एक दिन श्रीकृष्ण बलरामजीका साथमा बाच्छाहरू चराउन वनमा जानुभयो ।। २८ ।।
ततो विदूराच्चरतो गावो वत्सानुपव्रजम् ।
गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो ददृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः गोवर्धन पर्वतको शिखरमा चरिरहेका गाईहरूले टाढा ब्रजको नजिकै आफ्ना बाच्छाहरू चरिरहेको देखे ।। २९ ।।
(मिश्र)
दृष्ट्वामथ तत्स्नेहवशोऽस्मृतात्मा
स गोव्रजोऽत्यात्मपदुर्गमार्गः ।
द्विपात्ककुद्ग्री व उदास्यपुच्छो–
ऽगाद्धुङ्कृतैरास्रुपया जवेन ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू देख्नेबित्तिकै गाईहरू स्नेहले विह्वल भए । गोठालाहरूले रोक्न खोज्दा पनि नटेरी उनीहरू कठिन बाटोबाट दौडिए । थुनबाट दूध बगाउँदै, पुच्छर र टाउको ठाडो पारेर उनीहरू यति तीव्र वेगले दौडिए कि मानौँ दुई खुट्टाले मात्र दौडिरहेका छन् ।। ३० ।।
(अनुष्टुप्)
समेत्य गावोऽधो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन् ।
गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्यः स्वौधसं पयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः नयाँ बाच्छा पाइसकेका भए पनि गाईहरूले आफ्ना पुराना बाच्छाहरूलाई देख्नासाथ स्नेहपूर्वक चाट्न र दूध खुवाउन थाले । उनीहरू आफ्ना बाच्छाहरूलाई निल्न खोजेझैँ गरी मग्न भएर चाटिरहेका थिए ।। ३१ ।।
गोपास्तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना ।
दुर्गाध्वकृच्छ्रतोऽभ्येत्य गोवत्सैर्ददृशुः सुतान् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः गाईहरूलाई रोक्न नसक्दा गोपहरूलाई लाज र रिस उठ्यो । धेरै कष्टका साथ तल ओर्लेर हेर्दा उनीहरूले आफ्ना छोराहरूलाई बाच्छाहरूसँगै देखे ।। ३२ ।।
(मिश्र)
तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया
जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान् ।
उदुह्य दोर्भिः परिरभ्य मूर्धनि
घ्राणैरवापुः परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना बालकहरूलाई देख्नेबित्तिकै उनीहरूको रिस शान्त भयो र हृदय प्रेमले भरियो । उनीहरूले छोराहरूलाई काखमा लिएर, अँगालो हालेर र शिर सुँघेर परम आनन्द प्राप्त गरे ।। ३३ ।।
(अनुष्टुप्)
ततः प्रवयसो गोपास्तोकाश्लेषसुनिर्वृताः ।
कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रवः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः वृद्ध गोपहरू आफ्ना छोराहरूलाई अँगालो हालेर अत्यन्त हर्षित भए । त्यहाँबाट फर्किँदा पनि उनीहरूको आँखामा छोराहरूप्रतिको स्नेहका कारण आँसु भरिएको थियो ।। ३४ ।।
व्रजस्य रामः प्रेमर्द्धेर्वीक्ष्यौत्कण्ठ्यमनुक्षणम् ।
मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रजवासीहरूको यो अचम्मको प्रेम र दूध छोडिसकेका बाच्छाहरूप्रति गाईहरूको यस्तो आशक्ति देखेर कारण थाहा नपाउनुभएका बलरामजी विचार गर्न थाल्नुभयो ।। ३५ ।।
किमेतदद्भुषतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि ।
व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कस्तो आश्चर्य हो ! ब्रजवासीहरूको र मेरो पनि यी बाच्छाहरू र बालकहरूप्रति भगवान् श्रीकृष्णमा जस्तै असीम प्रेम किन बढिरहेको छ ? ।। ३६ ।।
केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्युतासुरी ।
प्रायो मायास्तु मे भर्तुर्नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कसको माया हो ? कुनै देवता, मनुष्य वा असुरको त होइन ? मलाई समेत मोहित पार्ने यो माया पक्कै पनि मेरा स्वामी श्रीकृष्णकै हुनुपर्छ ।। ३७ ।।
इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान् सवयसानपि ।
सर्वानाचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन सः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो विचार गरेर बलरामजीले ज्ञानदृष्टिले हेर्दा ती सबै बाच्छा र बालकका रूपमा श्रीकृष्णलाई मात्र देख्नुभयो ।। ३८ ।।
(मिश्र)
नैते सुरेशा ऋषयो न चैते
त्वमेव भासीश भिदाश्रयेऽपि ।
सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदे–
त्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलोऽवैत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले श्रीकृष्णलाई भन्नुभयो– 'हे भगवन् ! यी बालक र बाच्छाहरू न देवता हुन् न ऋषि; यी सबै रूपमा तपाईं मात्र हुनुहुन्छ ।' त्यसपछि भगवान्ले ब्रह्माको सबै वृत्तान्त सुनाउनुभयो र बलरामजीले सबै कुरा बुझ्नुभयो ।। ३९ ।।
(अनुष्टुप्)
तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा ।
पुरोवदाब्दं क्रीडन्तं ददृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! त्यतिन्जेलमा ब्रह्माजी आफ्नो लोकबाट ब्रजमा फर्कनुभयो । उहाँको समय अनुसार एक 'त्रुटि' (अत्यन्तै छोटो समय) मात्र बितेको थियो, तर यहाँ एक वर्ष बितिसकेको थियो । उहाँले श्रीकृष्णलाई पहिलेझैँ खेलिरहेको देख्नुभयो ।। ४० ।।
यावन्तो गोकुले बालाः सवत्साः सर्व एव हि ।
मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिताः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी सोच्न थाल्नुभयो– 'मैले त सबै बालक र बाच्छाहरूलाई मायाले बेहोस पारेर राखेको थिएँ, उनीहरू त अझै उठेका छैनन् होला ।' ।। ४१ ।।
इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्माया मोहितेतरे ।
तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'फेरि यहाँ यी बालक र बाच्छाहरू कहाँबाट आए, जो एक वर्षदेखि भगवान्सँग खेलिरहेका छन् ?' ।। ४२ ।।
एवमेतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभूः ।
सत्याः के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै बेरसम्म ध्यान गर्दा पनि ब्रह्माजीले कुन वास्तविक र कुन प्रतिरूप हुन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउन सक्नुभएन ।। ४३ ।।
एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्वमोहनम् ।
स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहितः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वलाई मोहित पार्ने भगवान् श्रीकृष्णलाई मोहित पार्न खोज्दा ब्रह्माजी आफैँ आफ्नै मायाले मोहित हुनुभयो ।। ४४ ।।
तम्यां तमोवन्नैहारं खद्योतार्चिरिवाहनि ।
महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जतः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी रातको अँध्यारोमा कुहिरोको केही चल्दैन र दिनको उज्यालोमा जुनकिरीको प्रकाश हराउँछ, त्यसरी नै सर्वेश्वर भगवान्का अगाडि अल्पज्ञको मायाले आफ्नै अस्तित्व गुमाउँछ ।। ४५ ।।
तावत्सर्वे वत्सपालाः पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् ।
व्यदृश्यन्त घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः ॥ ४६ ॥
चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाराजीवपाणयः ।
किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले हेर्दाहेर्दै सबै बाच्छा र गोठालाहरू भगवान्कै चतुर्भुज स्वरूपमा देखिए । उनीहरू घनश्याम वर्णका थिए, पहेंलो वस्त्र पहिरिएका थिए र हातमा शङ्ख, चक्र, गदा एवं पद्म लिएका थिए । शिरमा मुकुट, कानमा कुण्डल र घाँटीमा वनमालाले उनीहरू सुसज्जित थिए ।। ४६-४७ ।।
श्रीवत्साङ्गददोरत्न कम्बुकङ्कणपाणयः ।
नूपुरैः कटकैर्भाताः कटिसूत्राङ्गुलीयकैः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न, पाखुरामा बाजूबन्द र हातमा रत्नजडित कङ्गनहरू थिए । खुट्टामा नूपुर र कम्मरमा करधनीले उहाँहरू सुशोभित हुनुहुन्थ्यो ।। ४८ ।।
आङ्घ्रिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभिः ।
कोमलैः सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितैः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः शिरदेखि पाउसम्म भक्तहरूले अर्पण गरेका कोमल तुलसीका मालाहरूले उहाँहरू सुसज्जित हुनुहुन्थ्यो ।। ४९ ।।
चन्द्रिकाविशदस्मेरैः सारुणापाङ्गवीक्षितैः ।
स्वकार्थानामिव रजःसत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालकाः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको मुस्कान चन्द्रमाझैँ उज्ज्वल र दृष्टि करुणाले भरिएको थियो, जसले भक्तहरूको कामना पूर्ण गरिरहेको भान हुन्थ्यो ।। ५० ।।
आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैर्मूर्तिमद्भिश्चराचरैः ।
नृत्यगीताद्यनेकार्हैः पृथक् पृथगुपासिताः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादेखि झारपातसम्मका सारा चराचर प्राणीहरू मूर्तिमान् भएर उहाँहरूको सेवा र स्तुति गरिरहेका थिए ।। ५१ ।।
अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिर्विभूतिभिः ।
चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः परीता महदादिभिः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अणिमा आदि अष्ट सिद्धि र चौबीस तत्त्वहरूले उहाँहरूलाई घेरेका थिए ।। ५२ ।।
कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभिः ।
स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भिरुपासिताः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः काल, स्वभाव, संस्कार र कर्म पनि मूर्तिमान् भएर उहाँको उपासना गरिरहेका थिए ।। ५३ ।।
सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तयः ।
अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषद्दृशाम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबै सत्य, ज्ञान र अनन्त आनन्दस्वरूप साक्षात् परब्रह्म नै थिए, जसको महिमा उपनिषद्का ज्ञानीहरूले पनि पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सक्दैनन् ।। ५४ ।।
एवं सकृद् ददर्शाजः परब्रह्मात्मनोऽखिलान् ।
यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्रह्माजीले ती सबैमा एउटै परमात्माको रूप देख्नुभयो, जसकै प्रकाशले यो सम्पूर्ण जगत् प्रकाशित छ ।। ५५ ।।
ततोऽतिकुतुकोद्वृत्तस्तिमितैकादशेन्द्रियः ।
तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दृश्य देखेर ब्रह्माजी स्तब्ध हुनुभयो । उहाँका सबै इन्द्रियहरू मन्त्रमुग्ध भए र उहाँ ब्रजकी अधिष्ठात्री देवीका अगाडि काठको पुतलीझैँ मौन भएर उभिनुभयो ।। ५६ ।।
(शिखरिणी)
शुक उवाच–
साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम ।
यन्नूतनयसीशस्य शृण्वन्नपि कथां मुहुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाभाग परीक्षित् ! तपाईं धेरै भाग्यमानी हुनुहुन्छ । भक्तहरूमा तपाईंको स्थान श्रेष्ठ छ । त्यसैले तपाईंले भगवान्का लीला-कथाहरू पटक-पटक सुनेर पनि फेरि त्यही कथा सुन्नका लागि सुन्दर प्रश्न गर्नुभयो ।। १ ।।
(मिश्र)
सतामयं सारभृतां निसर्गो
यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि ।
प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत्
स्त्रियां विटानामिव साधु वार्ता ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कामुक पुरुषका अगाडि महिलाहरूको चर्चा गर्दा नयाँ-नयाँ अनुभव हुन्छ, त्यसरी ही भगवान्को गुण-कथा सुन्ने, गाउने र मन चिन्तनमा लगाउने तत्त्वग्राही सज्जनहरूका लागि भगवान्का सुन्दर कथाहरू सधैँ नयाँ लाग्दछन् ।। २ ।।
(अनुष्टुप्)
शृणुष्वावहितो राजन् अपि गुह्यं वदामि ते ।
ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! भगवान्को यो लीला अत्यन्त रहस्यमयी छ, तापनि म तपाईंलाई सुनाउँछु, सावधान भएर सुन्नुहोस् । किनभने गुरुले आफ्ना प्रिय एवं श्रद्धालु शिष्यलाई अत्यन्त गोप्य रहस्य पनि बताइदिन्छन् ।। ३ ।।
तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् ।
सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तपाईंलाई पहिले बताए अनुसार, भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छा र आफ्ना साथी गोपबालकहरूलाई मृत्युस्वरूप अघासुरको मुखबाट बचाएर यमुनाको तिरमा ल्याई यसो भन्नुभयो– ।। ४ ।।
(वंशस्था)
अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्याः
स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छवालुकम् ।
स्फुटत्सरोगन्धहृतालिपत्रिक–
ध्वनिप्रतिध्वानलसद्द्रुमाकुलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा प्रिय साथीहरू ! हेर, यमुनाजीको यो तट निकै सुन्दर छ । यहाँको बालुवा कति नरम र सफा छ; हाम्रा लागि खेल्ने सबै सामग्री यहाँ उपलब्ध छन् । यहाँ सरोवरमा फुलेका कमलका फूलहरूबाट आकर्षित भएर भ्रमरहरू गुन्जिरहेका छन् । वनमा अनेक थरी फूलहरू फुलेका छन्, जसको सुगन्धले आकर्षित भएर भौँराहरू र चराचुरुङ्गीहरूको मधुर चिरबिरले यहाँका वृक्षहरूको सौन्दर्य बढाइरहेको छ ।। ५ ।।
(अनुष्टुप्)
अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिताः ।
वत्साः समीपेऽपः पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः साथीहरू ! अब दिन चढिसकेको छ र हामीलाई भोकले पनि सताइसकेको छ, त्यसैले हामीले यहीँ भोजन गर्नुपर्छ । बाच्छाहरूले पनि पानी पिएर नजिकैको हरियो घाँसमा बिस्तारै चरुन् ।। ६ ।।
तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुध्य शाद्वले ।
मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा सुनेर बालकहरूले 'हुन्छ' भन्दै बाच्छाहरूलाई पानी खुवाएर हरियो चउरमा छोडिदिए । अनि आ-आफ्ना खाजाका पोकाहरू खोलेर भगवान् श्रीकृष्णका साथमा आनन्दपूर्वक खाजा खान थाले ।। ७ ।।
(मिश्र)
कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलै–
रभ्याननाः फुल्लदृशो व्रजार्भकाः ।
सहोपविष्टा विपिने विरेजु–
श्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकायाः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला भगवान् श्रीकृष्ण सबैको बीचमा बस्नुभयो र गोठालाहरू उहाँको वरिपरि गोलाकार भएर उहाँतर्फै मुख फर्काएर बसे । सबैका आँखा प्रफुल्ल थिए । यसरी बस्दा, जसरी कमलको फूलका वरिपरि रहेका पत्रहरूले शोभा पाउँछन्, त्यसरी नै कृष्णको निकट रहेका ती बालकहरूको सुन्दर शोभा देखिन्थ्यो ।। ८ ।।
(अनुष्टुप्)
केचित् पुष्पैर्दलैः केचित् पल्लवैरङ्कुरैः फलैः ।
शिग्भिस्त्वग्भिर्दृषद्भिश्च बुभुजुः कृतभाजनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले फूल, कसैले पात, कसैले अङ्कुर, कसैले फल, कसैले कपडा (शिकी) त कसैले ढुङ्गाका टुक्रालाई नै थाल बनाएर खाजा खान थाले ।। ९ ।।
सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् ।
हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रुः सहेश्वराः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपबालकहरूले आ-आफ्नो रुचि अनुसारका परिकार एक-अर्कालाई देखाउँदै, हाँस्दै र हसाउँदै भगवान्सँगै खाजा खान थाले ।। १० ।।
(मन्दाक्रान्ता)
बिभ्रद् वेणुं जठरपटयोः शृङ्गवेत्रे च कक्षे ।
वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु ।
तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः
स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला यज्ञका भोक्ता भगवान् श्रीकृष्णको स्वरूप निकै आकर्षक थियो । उहाँले कम्मरको पटुकामा बाँसुरी घुसार्नुभएको थियो, काखीमा सिङको बाजा र बेतको लौरी च्याप्नुभएको थियो । देब्रे हत्केलामा दही-भातको गाँस र औँलाका कापमा अचारका टुक्राहरू लिएर साथीहरूलाई ठट्टाले हसाउँदै भोजन गरिरहनुभएको थियो । भगवान्को यस्तो बाललीला स्वर्गबाट देवताहरू पनि आश्चर्य मान्दै हेरिरहेका थिए ।। ११ ।।
(अनुष्टुप्)
भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु ।
वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंश शिरोमणि ! यसरी भगवान्मा मग्न भएर बालकहरूले भोजन गरिरहेका बेला, बाच्छाहरू हरियो घाँसको लोभमा वनको धेरै टाढा पुगे ।। १२ ।।
तान् दृष्ट्वार भयसंत्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् ।
मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू नदेखेर बालकहरू डराएको देखी भयका पनि भय (भयनाशक) श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे मेरा प्रिय मित्रहरू ! तिमीहरू भोजन नछोड, म बाच्छाहरू खोजेर लिएर आउनेछु ।। १३ ।।
इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरेष्वात्मवत्सकान् ।
विचिन्वन् भगवान् कृष्णः सपाणिकवलो ययौ ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोठालाहरूलाई यसो भन्दै भगवान् कृष्ण हातमा गाँस लिएरै पहाड, गुफा र कुञ्जहरूमा आफ्ना बाच्छाहरू खोज्न निस्कनुभयो ।। १४ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायार्भकस्येशितु– ।
द्रष्टुं मञ्जु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् ।
नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खेऽवस्थितो यः पुरा ।
दृष्ट्वाहघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! आकाशमा रहेका ब्रह्माजी अघासुरको मुक्ति देखेर पहिले नै विस्मित हुनुहुन्थ्यो । उहाँले यी मानवरूप धारी बालक (कृष्ण) को अन्य महिमा हेर्ने इच्छाले बाच्छाहरू र ग्वालाहरूलाई अन्तै लगेर लुकाइदिनुभयो । ती ब्रह्माजी पनि तिनै भगवान्को नाभी-कमलबाट जन्मिएका हुन् ।। १५ ।।
(अनुष्टुप्) ततो वत्सानदृष्ट्वैवत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् ।
उभौ अपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू नभेटिएपछि भगवान् कृष्ण यमुनाको तटमा फर्कनुभयो, तर त्यहाँ ग्वालाहरूलाई पनि देख्नुभएन । त्यसपछि उहाँले जङ्गलका सबैतिर खोज्नुभयो ।। १६ ।।
क्वाप्यदृष्ट्वावन्तर्विपिने वत्सान् पालांश्च विश्ववित् ।
सर्वं विधिकृतं कृष्णः सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कतै पनि बाच्छा र बालकहरू भेटिएनन्, तब सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले यो सबै ब्रह्माको कार्य हो भन्ने कुरा तुरुन्तै थाहा पाउनुभयो ।। १७ ।।
ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातॄणां च कस्य च ।
उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वरः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजी र बालकका आमाहरू दुवैलाई प्रसन्न पार्नका लागि विश्वस्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णले स्वयंलाई नै बाच्छा र गोठाला बालकहरूको रूपमा विस्तार गर्नुभयो ।। १८ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्यावत् कराङ्घ्र्यादिकं ।
यावद् यष्टिविषाणवेणुदलशिग्यावद् विभूषाम्बरम् ।
यावत् शीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं ।
सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदजः सर्वस्वरूपो बभौ ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! ती बालक र बाच्छाहरूको सङ्ख्या जति थियो, शरीरको बनोट, हात-खुट्टा, लौरी, सिङ, बाँसुरी, लुगा र गहना जस्ता थिए, उस्तै रूपमा भगवान् प्रकट हुनुभयो । उनीहरूको स्वभाव, गुण, नाम र उमेर अनुसारकै रूप धारण गरेर भगवान्ले 'यो सारा जगत् विष्णुमय छ' भन्ने वेदवाणीलाई चरितार्थ गरिदिनुभयो ।। १९ ।।
(अनुष्टुप्)
स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपैः ।
क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला भगवान् स्वयं बाच्छा र स्वयं नै गोठाला बालक बन्नुभयो । आफ्नै रूपका बाच्छाहरूलाई आफ्नै रूपका बालकहरूद्वारा चराउँदै र अनेक खेल खेल्दै उहाँ ब्रजमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २० ।।
तत्तद्वत्सान् पृथङ् नीत्वा तत्तद्गो्ष्ठे निवेश्य सः ।
तत्तद् आत्माभवद् राजंस्तत्तत्सद्म प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! जुन बालकका जुन बाच्छाहरू थिए, तिनलाई उही गोठमा पुर्याएर भगवान् प्रत्येक बालकको रूपमा आ-आफ्ना घरमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २१ ।।
(मिश्र)
तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता
उत्थाप्य दोर्भिः परिरभ्य निर्भरम् ।
स्नेहस्नुतस्तन्यपयःसुधासवं
मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँसुरीको आवाज सुन्नेबित्तिकै आमाहरू दौडिएर आए र आफ्ना बालक (जो साक्षात् परब्रह्म हुन्) लाई अँगालोमा हाले । उनीहरूको वात्सल्य प्रेमले स्तनबाट दूध बग्न थाल्यो र आफ्ना छोरा सम्झेर भगवान्लाई नै दूध पियाउन थाले ।। २२ ।।
ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपना–
लङ्काररक्षातिलकाशनादिभिः ।
संलालितः स्वाचरितैः प्रहर्षयन्
सायं गतो यामयमेन माधवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! प्रत्येक साँझ वनबाट फर्केपछि आमाहरूले उनीहरूलाई नुहाइदिने, चन्दन लगाइदिने र गहना पहिर्याइदिने जस्ता सेवा गर्थे । भगवान् श्रीकृष्ण पनि बालककै रूपमा उनीहरूलाई आनन्द दिँदै समय बिताउन थाल्नुभयो ।। २३ ।।
गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं
ङ्कारघोषैः परिहूतसङ्गतान् ।
स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन्
मुहुर्लिहन्त्यः स्रवदौधसं पयः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनबाट गाईहरू गोठमा फर्केपछि आफ्ना बाच्छाहरूलाई बोलाउँथे । बाच्छाहरू आउनासाथ उनीहरूलाई चाट्दै र स्तनबाट बगेको दूध खुवाउँदै गाईहरूले अगाध प्रेम प्रकट गर्थे ।। २४ ।।
(अनुष्टुप्)
गोगोपीनां मातृतास्मिन् सर्वा स्नेहर्धिकां विना ।
पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गाई र गोपिनीहरूको आफ्ना सन्तानप्रतिको प्रेम पहिलेभन्दा धेरै गुणा बढेर गयो । भगवान्ले पनि बालककै रूपमा व्यवहार गर्नुभयो, तर यो कुनै कृत्रिम माया नभई साक्षात् भगवान्कै स्वरूपको प्रभाव थियो ।। २५ ।।
व्रजौकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्ल्याब्दमन्वहम् ।
शनैर्निःसीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्रजवासीहरूको आफ्ना छोराछोरीप्रतिको प्रेम एक वर्षसम्म निरन्तर बढ्दै गयो । उनीहरूले आफ्ना सन्तानमा श्रीकृष्णमा जस्तै असीम प्रेम पाउन थाले ।। २६ ।।
इत्थमात्माऽऽत्मनाऽऽत्मानं वत्सपालमिषेण सः ।
पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वनगोष्ठयोः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परमात्मा श्रीकृष्णले स्वयं नै बाच्छा र गोठाला बालक बनेर एक वर्षसम्म वन र गोठहरूमा लीला गर्नुभयो ।। २७ ।।
एकदा चारयन् वत्सान् सरामो वनमाविशत् ।
पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वजः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब एक वर्ष पूरा हुन पाँच-छ दिन मात्र बाँकी थियो, तब एक दिन श्रीकृष्ण बलरामजीका साथमा बाच्छाहरू चराउन वनमा जानुभयो ।। २८ ।।
ततो विदूराच्चरतो गावो वत्सानुपव्रजम् ।
गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो ददृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः गोवर्धन पर्वतको शिखरमा चरिरहेका गाईहरूले टाढा ब्रजको नजिकै आफ्ना बाच्छाहरू चरिरहेको देखे ।। २९ ।।
(मिश्र)
दृष्ट्वामथ तत्स्नेहवशोऽस्मृतात्मा
स गोव्रजोऽत्यात्मपदुर्गमार्गः ।
द्विपात्ककुद्ग्री व उदास्यपुच्छो–
ऽगाद्धुङ्कृतैरास्रुपया जवेन ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरू देख्नेबित्तिकै गाईहरू स्नेहले विह्वल भए । गोठालाहरूले रोक्न खोज्दा पनि नटेरी उनीहरू कठिन बाटोबाट दौडिए । थुनबाट दूध बगाउँदै, पुच्छर र टाउको ठाडो पारेर उनीहरू यति तीव्र वेगले दौडिए कि मानौँ दुई खुट्टाले मात्र दौडिरहेका छन् ।। ३० ।।
(अनुष्टुप्)
समेत्य गावोऽधो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन् ।
गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्यः स्वौधसं पयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः नयाँ बाच्छा पाइसकेका भए पनि गाईहरूले आफ्ना पुराना बाच्छाहरूलाई देख्नासाथ स्नेहपूर्वक चाट्न र दूध खुवाउन थाले । उनीहरू आफ्ना बाच्छाहरूलाई निल्न खोजेझैँ गरी मग्न भएर चाटिरहेका थिए ।। ३१ ।।
गोपास्तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना ।
दुर्गाध्वकृच्छ्रतोऽभ्येत्य गोवत्सैर्ददृशुः सुतान् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः गाईहरूलाई रोक्न नसक्दा गोपहरूलाई लाज र रिस उठ्यो । धेरै कष्टका साथ तल ओर्लेर हेर्दा उनीहरूले आफ्ना छोराहरूलाई बाच्छाहरूसँगै देखे ।। ३२ ।।
(मिश्र)
तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया
जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान् ।
उदुह्य दोर्भिः परिरभ्य मूर्धनि
घ्राणैरवापुः परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना बालकहरूलाई देख्नेबित्तिकै उनीहरूको रिस शान्त भयो र हृदय प्रेमले भरियो । उनीहरूले छोराहरूलाई काखमा लिएर, अँगालो हालेर र शिर सुँघेर परम आनन्द प्राप्त गरे ।। ३३ ।।
(अनुष्टुप्)
ततः प्रवयसो गोपास्तोकाश्लेषसुनिर्वृताः ।
कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रवः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः वृद्ध गोपहरू आफ्ना छोराहरूलाई अँगालो हालेर अत्यन्त हर्षित भए । त्यहाँबाट फर्किँदा पनि उनीहरूको आँखामा छोराहरूप्रतिको स्नेहका कारण आँसु भरिएको थियो ।। ३४ ।।
व्रजस्य रामः प्रेमर्द्धेर्वीक्ष्यौत्कण्ठ्यमनुक्षणम् ।
मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रजवासीहरूको यो अचम्मको प्रेम र दूध छोडिसकेका बाच्छाहरूप्रति गाईहरूको यस्तो आशक्ति देखेर कारण थाहा नपाउनुभएका बलरामजी विचार गर्न थाल्नुभयो ।। ३५ ।।
किमेतदद्भुषतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि ।
व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कस्तो आश्चर्य हो ! ब्रजवासीहरूको र मेरो पनि यी बाच्छाहरू र बालकहरूप्रति भगवान् श्रीकृष्णमा जस्तै असीम प्रेम किन बढिरहेको छ ? ।। ३६ ।।
केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्युतासुरी ।
प्रायो मायास्तु मे भर्तुर्नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कसको माया हो ? कुनै देवता, मनुष्य वा असुरको त होइन ? मलाई समेत मोहित पार्ने यो माया पक्कै पनि मेरा स्वामी श्रीकृष्णकै हुनुपर्छ ।। ३७ ।।
इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान् सवयसानपि ।
सर्वानाचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन सः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो विचार गरेर बलरामजीले ज्ञानदृष्टिले हेर्दा ती सबै बाच्छा र बालकका रूपमा श्रीकृष्णलाई मात्र देख्नुभयो ।। ३८ ।।
(मिश्र)
नैते सुरेशा ऋषयो न चैते
त्वमेव भासीश भिदाश्रयेऽपि ।
सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदे–
त्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलोऽवैत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले श्रीकृष्णलाई भन्नुभयो– 'हे भगवन् ! यी बालक र बाच्छाहरू न देवता हुन् न ऋषि; यी सबै रूपमा तपाईं मात्र हुनुहुन्छ ।' त्यसपछि भगवान्ले ब्रह्माको सबै वृत्तान्त सुनाउनुभयो र बलरामजीले सबै कुरा बुझ्नुभयो ।। ३९ ।।
(अनुष्टुप्)
तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा ।
पुरोवदाब्दं क्रीडन्तं ददृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! त्यतिन्जेलमा ब्रह्माजी आफ्नो लोकबाट ब्रजमा फर्कनुभयो । उहाँको समय अनुसार एक 'त्रुटि' (अत्यन्तै छोटो समय) मात्र बितेको थियो, तर यहाँ एक वर्ष बितिसकेको थियो । उहाँले श्रीकृष्णलाई पहिलेझैँ खेलिरहेको देख्नुभयो ।। ४० ।।
यावन्तो गोकुले बालाः सवत्साः सर्व एव हि ।
मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिताः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी सोच्न थाल्नुभयो– 'मैले त सबै बालक र बाच्छाहरूलाई मायाले बेहोस पारेर राखेको थिएँ, उनीहरू त अझै उठेका छैनन् होला ।' ।। ४१ ।।
इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्माया मोहितेतरे ।
तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'फेरि यहाँ यी बालक र बाच्छाहरू कहाँबाट आए, जो एक वर्षदेखि भगवान्सँग खेलिरहेका छन् ?' ।। ४२ ।।
एवमेतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभूः ।
सत्याः के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै बेरसम्म ध्यान गर्दा पनि ब्रह्माजीले कुन वास्तविक र कुन प्रतिरूप हुन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउन सक्नुभएन ।। ४३ ।।
एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्वमोहनम् ।
स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहितः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वलाई मोहित पार्ने भगवान् श्रीकृष्णलाई मोहित पार्न खोज्दा ब्रह्माजी आफैँ आफ्नै मायाले मोहित हुनुभयो ।। ४४ ।।
तम्यां तमोवन्नैहारं खद्योतार्चिरिवाहनि ।
महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जतः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी रातको अँध्यारोमा कुहिरोको केही चल्दैन र दिनको उज्यालोमा जुनकिरीको प्रकाश हराउँछ, त्यसरी नै सर्वेश्वर भगवान्का अगाडि अल्पज्ञको मायाले आफ्नै अस्तित्व गुमाउँछ ।। ४५ ।।
तावत्सर्वे वत्सपालाः पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् ।
व्यदृश्यन्त घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः ॥ ४६ ॥
चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाराजीवपाणयः ।
किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले हेर्दाहेर्दै सबै बाच्छा र गोठालाहरू भगवान्कै चतुर्भुज स्वरूपमा देखिए । उनीहरू घनश्याम वर्णका थिए, पहेंलो वस्त्र पहिरिएका थिए र हातमा शङ्ख, चक्र, गदा एवं पद्म लिएका थिए । शिरमा मुकुट, कानमा कुण्डल र घाँटीमा वनमालाले उनीहरू सुसज्जित थिए ।। ४६-४७ ।।
श्रीवत्साङ्गददोरत्न कम्बुकङ्कणपाणयः ।
नूपुरैः कटकैर्भाताः कटिसूत्राङ्गुलीयकैः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न, पाखुरामा बाजूबन्द र हातमा रत्नजडित कङ्गनहरू थिए । खुट्टामा नूपुर र कम्मरमा करधनीले उहाँहरू सुशोभित हुनुहुन्थ्यो ।। ४८ ।।
आङ्घ्रिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभिः ।
कोमलैः सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितैः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः शिरदेखि पाउसम्म भक्तहरूले अर्पण गरेका कोमल तुलसीका मालाहरूले उहाँहरू सुसज्जित हुनुहुन्थ्यो ।। ४९ ।।
चन्द्रिकाविशदस्मेरैः सारुणापाङ्गवीक्षितैः ।
स्वकार्थानामिव रजःसत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालकाः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको मुस्कान चन्द्रमाझैँ उज्ज्वल र दृष्टि करुणाले भरिएको थियो, जसले भक्तहरूको कामना पूर्ण गरिरहेको भान हुन्थ्यो ।। ५० ।।
आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैर्मूर्तिमद्भिश्चराचरैः ।
नृत्यगीताद्यनेकार्हैः पृथक् पृथगुपासिताः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादेखि झारपातसम्मका सारा चराचर प्राणीहरू मूर्तिमान् भएर उहाँहरूको सेवा र स्तुति गरिरहेका थिए ।। ५१ ।।
अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिर्विभूतिभिः ।
चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः परीता महदादिभिः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अणिमा आदि अष्ट सिद्धि र चौबीस तत्त्वहरूले उहाँहरूलाई घेरेका थिए ।। ५२ ।।
कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभिः ।
स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भिरुपासिताः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः काल, स्वभाव, संस्कार र कर्म पनि मूर्तिमान् भएर उहाँको उपासना गरिरहेका थिए ।। ५३ ।।
सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तयः ।
अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषद्दृशाम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबै सत्य, ज्ञान र अनन्त आनन्दस्वरूप साक्षात् परब्रह्म नै थिए, जसको महिमा उपनिषद्का ज्ञानीहरूले पनि पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सक्दैनन् ।। ५४ ।।
एवं सकृद् ददर्शाजः परब्रह्मात्मनोऽखिलान् ।
यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्रह्माजीले ती सबैमा एउटै परमात्माको रूप देख्नुभयो, जसकै प्रकाशले यो सम्पूर्ण जगत् प्रकाशित छ ।। ५५ ।।
ततोऽतिकुतुकोद्वृत्तस्तिमितैकादशेन्द्रियः ।
तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दृश्य देखेर ब्रह्माजी स्तब्ध हुनुभयो । उहाँका सबै इन्द्रियहरू मन्त्रमुग्ध भए र उहाँ ब्रजकी अधिष्ठात्री देवीका अगाडि काठको पुतलीझैँ मौन भएर उभिनुभयो ।। ५६ ।।
(शिखरिणी)
इतीरेशेऽतर्क्ये
निजमहिमनि स्वप्रमितिके ।
परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ ।
अनीशेऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति
च्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! भगवान्को महिमा तर्कभन्दा बाहिर छ । जब ब्रह्माजीले समेत यो के हो भनेर ठम्याउन सक्नुभएन, तब भगवान्ले आफ्नो मायाको पर्दा हटाइदिनुभयो ।। ५७ ।।
(अनुष्टुप्)
ततोऽर्वाक् प्रतिलब्धाक्षः कः परेतवदुत्थितः ।
कृच्छ्रादुन्मील्य वै दृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीले बाह्य ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो र मरेको व्यक्ति बिउँझिएझैँ गरी उठ्नुभयो । उहाँले निकै कष्टले आँखा खोलेर आफू र यो संसारलाई देख्नुभयो ।। ५८ ।।
सपद्येवाभितः पश्यन् दिशोऽपश्यत् पुरःस्थितम् ।
वृन्दावनं जनाजीव्यद्रुमाकीर्णं समाप्रियम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले वरिपरि हेर्दा हरियाली र फलफूलले भरिएको सुन्दर वृन्दावन देख्नुभयो, जो सबैका लागि प्रिय छ ।। ५९ ।।
यत्र नैसर्गदुर्वैराः सहासन् नृमृगादयः ।
मित्राणीवाजितावासद्रुतरुट्तर्षकादिकम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ भगवान् श्रीकृष्णको बास छ, त्यहाँ स्वाभाविक शत्रुता भएका बाघ र मानिस जस्ता प्राणीहरू पनि मित्रवत् बस्छन् र त्यहाँ क्रोध एवं लोभको कुनै स्थान छैन ।। ६० ।।
(वसन्ततिलका)
तत्रोद्वहत्पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं
ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधबोधम् ।
वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व–
देकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्रह्माजीले अगाध ज्ञानसम्पन्न परब्रह्म श्रीकृष्णलाई एउटा सामान्य गोठालो बालकको रूपमा हातमा गाँस लिएर बाच्छाहरू खोजिरहेको देख्नुभयो ।। ६१ ।।
दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य
पृथ्व्यां वपुः कनकदण्डमिवाभिपात्य ।
स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्घ्रियुग्मं
नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई देख्नेबित्तिकै ब्रह्माजी आफ्नो वाहनबाट ओर्लेर सुनको लौरोझैँ पृथ्वीमा दण्डवत् ढोग्नुभयो । उहाँले आफ्ना चारै मुकुटले भगवान्को चरण स्पर्श गर्नुभयो र हर्षको आँसुले भगवान्का पाउ पखाल्नुभयो ।। ६२ ।।
(अनुष्टुप्)
उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् ।
आस्ते महित्वं प्राग्दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी पटक-पटक उठ्दै र भगवान्को चरणमा ढोग्दै उहाँको दिव्य महिमाको स्मरण गर्न थाल्नुभयो ।। ६३ ।।
(वंशस्थ)
शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मु
कुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धरः ।
कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः
सवेपथुर्गद्गमदयैलतेलया ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बिस्तारै उठेर आँखा पुछ्दै, भगवान्का अगाडि शिर झुकाएर, हात जोडी काम्दै गद्गद स्वरमा उहाँको स्तुति गर्न लाग्नुभयो ।। ६४ ।।
परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ ।
अनीशेऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति
च्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! भगवान्को महिमा तर्कभन्दा बाहिर छ । जब ब्रह्माजीले समेत यो के हो भनेर ठम्याउन सक्नुभएन, तब भगवान्ले आफ्नो मायाको पर्दा हटाइदिनुभयो ।। ५७ ।।
(अनुष्टुप्)
ततोऽर्वाक् प्रतिलब्धाक्षः कः परेतवदुत्थितः ।
कृच्छ्रादुन्मील्य वै दृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीले बाह्य ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो र मरेको व्यक्ति बिउँझिएझैँ गरी उठ्नुभयो । उहाँले निकै कष्टले आँखा खोलेर आफू र यो संसारलाई देख्नुभयो ।। ५८ ।।
सपद्येवाभितः पश्यन् दिशोऽपश्यत् पुरःस्थितम् ।
वृन्दावनं जनाजीव्यद्रुमाकीर्णं समाप्रियम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले वरिपरि हेर्दा हरियाली र फलफूलले भरिएको सुन्दर वृन्दावन देख्नुभयो, जो सबैका लागि प्रिय छ ।। ५९ ।।
यत्र नैसर्गदुर्वैराः सहासन् नृमृगादयः ।
मित्राणीवाजितावासद्रुतरुट्तर्षकादिकम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ भगवान् श्रीकृष्णको बास छ, त्यहाँ स्वाभाविक शत्रुता भएका बाघ र मानिस जस्ता प्राणीहरू पनि मित्रवत् बस्छन् र त्यहाँ क्रोध एवं लोभको कुनै स्थान छैन ।। ६० ।।
(वसन्ततिलका)
तत्रोद्वहत्पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं
ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधबोधम् ।
वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व–
देकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्रह्माजीले अगाध ज्ञानसम्पन्न परब्रह्म श्रीकृष्णलाई एउटा सामान्य गोठालो बालकको रूपमा हातमा गाँस लिएर बाच्छाहरू खोजिरहेको देख्नुभयो ।। ६१ ।।
दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य
पृथ्व्यां वपुः कनकदण्डमिवाभिपात्य ।
स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्घ्रियुग्मं
नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई देख्नेबित्तिकै ब्रह्माजी आफ्नो वाहनबाट ओर्लेर सुनको लौरोझैँ पृथ्वीमा दण्डवत् ढोग्नुभयो । उहाँले आफ्ना चारै मुकुटले भगवान्को चरण स्पर्श गर्नुभयो र हर्षको आँसुले भगवान्का पाउ पखाल्नुभयो ।। ६२ ।।
(अनुष्टुप्)
उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् ।
आस्ते महित्वं प्राग्दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी पटक-पटक उठ्दै र भगवान्को चरणमा ढोग्दै उहाँको दिव्य महिमाको स्मरण गर्न थाल्नुभयो ।। ६३ ।।
(वंशस्थ)
शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मु
कुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धरः ।
कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः
सवेपथुर्गद्गमदयैलतेलया ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बिस्तारै उठेर आँखा पुछ्दै, भगवान्का अगाडि शिर झुकाएर, हात जोडी काम्दै गद्गद स्वरमा उहाँको स्तुति गर्न लाग्नुभयो ।। ६४ ।।
इति
श्रीमद्भावगवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस त्रयोदशोऽध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको अचिन्त्य महिमा र ब्रह्माजीको मोह भङ्ग भएको अत्यन्तै रोचक एवं मर्मस्पर्शी प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ । अघासुरको वधपछि श्रीकृष्ण आफ्ना सखाहरूसँग यमुनाको तटमा भोजन गर्न बस्नुहुन्छ । भोजनको आनन्दमा रमाइरहेका बेला बाच्छाहरू हरियो घाँसको लोभमा टाढा पुग्छन् । श्रीकृष्णले आफ्ना साथीहरूलाई नडराउन भन्दै हातमा दही-भातको गाँस लिएरै बाच्छाहरू खोज्न निस्कनुहुन्छ । यही अवसरमा ब्रह्माजीले श्रीकृष्णको प्रभाव जाँच्नका लागि बालक र बाच्छाहरूलाई लुकाइदिनुहुन्छ । फर्केर आउँदा कसैलाई नदेखेपछि श्रीकृष्णले यो ब्रह्माजीको लीला हो भन्ने बुझ्नुहुन्छ र ब्रजका आमाहरू एवं गाईहरूको ममतालाई अक्षुण्ण राख्न आफैँलाई ती सबै बालक र बाच्छाहरूको रूपमा विस्तार गर्नुहुन्छ ।
यो क्रम एक वर्षसम्म चल्छ, जहाँ ब्रजका आमाहरूले आफ्ना छोराहरूमा र गाईहरूले आफ्ना बाच्छाहरूमा साक्षात् श्रीकृष्णकै प्रेम महसुस गर्छन् । एक वर्षपछि जब ब्रह्माजी फर्केर आउनुहुन्छ, उहाँ आश्चर्यचकित हुनुहुन्छ । उहाँले आफूले लुकाएका बालकहरू पनि त्यहीँ देख्नुहुन्छ र बाहिर श्रीकृष्णसँग खेलिरहेका बालकहरू पनि उस्तै देख्नुहुन्छ । ब्रह्माजीले कुन वास्तविक हो भनेर छुट्याउन नसकेपछि भगवान्ले ती सबैलाई आफ्नो दिव्य चतुर्भुज नारायण स्वरूपमा प्रकट गरिदिनुहुन्छ । यो अद्भुत दृश्य देखेर ब्रह्माजीको अहङ्कार र मोह समाप्त हुन्छ । उहाँले श्रीकृष्णका अगाडि लम्पसार परेर क्षमा माग्दै स्तुति गर्नुहुन्छ । यस कथाले भगवान् कसरी भक्तहरूको इच्छा पूर्ण गर्न र जगत्लाई आनन्द दिन अनेक रूप धारण गर्नुहुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ । अन्ततः यस अध्यायले भगवान् श्रीकृष्ण नै सम्पूर्ण सृष्टिका मूल आधार र परमेश्वर हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र चिन्तनयोग्य छ । यसले अद्वैत र द्वैतको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दै 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' अर्थात् सबै कुरा ब्रह्ममय छ भन्ने उपनिषदीय सिद्धान्तलाई चरितार्थ गरेको छ । श्रीकृष्णले आफूलाई धेरै रूपमा विस्तार गर्नुले ईश्वरको सर्वव्यापकता र अनन्त शक्तिलाई दर्शाउँछ । ब्रह्माजी जस्ता सृष्टिकर्ता पनि भगवान्को योगमायाले मोहित हुनुले जीवको अल्पज्ञता र भगवान्को सर्वज्ञताको बीचको भिन्नता स्पष्ट पार्छ । यसले के सिकाउँछ भने बुद्धि र अहङ्कारको बलमा भगवान्लाई बुझ्न सम्भव छैन; केवल शरणागति र प्रेमले मात्र उहाँको यथार्थ दर्शन पाउन सकिन्छ । भगवान् आफैँ बाच्छा र ग्वाला बन्नुले उहाँ निर्गुण भएर पनि भक्तका लागि सगुण र साकार बन्नुहुन्छ भन्ने भक्तिदर्शनको रहस्य खोल्दछ ।
No comments:
Post a Comment