श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – त्रयोदशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
–
सत्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः ।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! सत्त्व, रज र तम यी तीन गुण बुद्धिका हुन्, आत्माका होइनन्। अतः सत्त्वगुणद्वारा अन्य दुई (रज र तम) लाई नष्ट गर्नुपर्दछ र पछि एकाग्रता रूपी सत्त्वगुणद्वारा बाह्य सत्त्वगुणलाई पनि शान्त पार्नुपर्दछ ।। १ ।।
सत्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।
सात्त्विकोपासया सत्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणको वृद्धि हुनाले पुरुषमा मेरो भक्ति लक्षण भएको धर्म बढ्दछ। सात्त्विक वस्तुको उपासना वा सेवन गर्नाले सत्त्वगुण बढ्छ र त्यसबाट धर्ममा प्रवृत्ति जाग्दछ ।। २ ।।
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्ववृद्धिरनुत्तमः ।
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणबाट प्राप्त श्रेष्ठ धर्मले रज र तम गुणलाई नष्ट गर्दछ। जब यी दुवै गुण नष्ट हुन्छन्, तब ती गुणमा आधारित अधर्म पनि स्वतः र छिट्टै नष्ट भएर जान्छ ।। ३ ।।
आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः शास्त्र, जल, मानिस, देश, काल, कर्म, जन्म, ध्यान, मन्त्र र संस्कार– यी दश कुराहरू गुणहरूलाई परिवर्तन गर्ने वा बढाउने कारण हुन् ।। ४ ।।
तत्तत् सात्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षत ।
विन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः यी दशमध्ये शास्त्रका ज्ञाता र वृद्धहरूले जसको प्रशंसा गर्दछन्, ती सात्त्विक हुन्; जसको निन्दा गर्दछन्, ती तामसिक हुन् र जसप्रति उदासीन रहन्छन् (प्रशंसा वा निन्दा गर्दैनन्), ती राजसिक हुन् ।। ५ ।।
सात्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्वविवृद्धये ।
यतो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः आफूमा सत्त्वगुण बढाउनका लागि मानिसले सात्त्विक वस्तुको मात्र सेवन गर्नुपर्दछ। सत्त्वगुणबाट धर्म र धर्मबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ, जसले गर्दा देहाध्यास हटेर आत्मस्मृति प्राप्त हुन्छ ।। ६ ।।
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः बाँसहरूको आपसमा हुने सङ्घर्षबाट निस्किएको आगोले पूरै बाँसको वनलाई जलाएर आफैँ शान्त भएझैँ, गुणहरूको सङ्घर्षबाट उत्पन्न भएको यो देह र यसका वृत्तिहरू ज्ञानद्वारा गुणलाई भष्म पारेर अन्त्यमा शान्त हुन्छन् ।। ७ ।।
उद्धव उवाच –
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम् ।
तथाऽपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्वखराजवत् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे कृष्ण! विषयभोगहरू विपत्तिका कारण हुन् भन्ने जान्दाजान्दै पनि मानिसहरू किन कुकुर, गधा वा बोका झैँ तिनै विषयहरूमा तल्लीन हुन्छन्? ।। ८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
अहमित्यन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– विवेकहीन मानिसको हृदयमा जब शरीरलाई नै 'म' ठान्ने झूटो अहङ्कार पैदा हुन्छ, तब घोर रजोगुण उत्पन्न हुन्छ। त्यसपछि सत्त्वप्रधान मन पनि रजोगुणको प्रभावले विकृत बन्दछ ।। ९ ।।
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः रजोगुणयुक्त मनले अनेक प्रकारका सङ्कल्प-विकल्प गर्न थाल्दछ। विषयहरूको चिन्तन गर्दागर्दै अज्ञानी मानिसमा दुःसह कामवासना उत्पन्न हुन्छ ।। १० ।।
करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कामको वशमा परेको र इन्द्रियलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने व्यक्ति रजोगुणको वेगले मोहित भएर कर्मको परिणाम दुःखद हुन्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि कर्ममा प्रवृत्त हुन्छ ।। ११ ।।
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।
अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि कहिलेकाहीँ रज र तम गुणले गर्दा विद्वान्को बुद्धि पनि विक्षिप्त भयो भने, उसले सावधानीपूर्वक विषयमा दोष देख्दै पुनः ममा मन लगाउनुपर्दछ; यसो गर्दा ऊ आसक्त हुँदैन ।। १२ ।।
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनैः ।
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः साधकले आलस्य नगरी, आसन र प्राणवायुलाई जितेर, धैर्यका साथ बिस्तारै-बिस्तारै आफ्नो मन ममा अर्पण गर्नुपर्दछ ।। १३ ।।
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।
सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरा शिष्य सनकादि मुनिहरूलाई मैले यही योग सिकाएको छु कि सबैतिरबाट मनलाई खिचेर ममा एकाग्र गर्नु नै वास्तविक योग हो ।। १४ ।।
उद्धव उवाच –
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।
योगमादिष्टवान् एतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे केशव! तपाईंले कुन समयमा र कुन रूपले सनकादिहरूलाई यो योगको उपदेश दिनुभएको थियो? म त्यो रूपका बारेमा जान्न चाहन्छु ।। १५ ।।
श्रीभगवानुवाच –
पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– ब्रह्माजीका मानसपुत्र सनकादिले आफ्ना पितासँग योगको सूक्ष्म र अन्तिम लक्ष्यका बारेमा सोधेका थिए ।। १६ ।।
सनकादय ऊचुः –
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।
कथमन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षोः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः सनकादिले सोधे– हे प्रभो! चित्त विषयका गुणहरूमा प्रवेश गर्दछ र ती गुणहरू (संस्कार रूपमा) चित्तमा बस्दछन्। यस्तो अवस्थामा यो संसार सागरबाट पार हुन चाहने मुमुक्षुले यी दुवैलाई एकअर्काबाट कसरी छुट्टयाउन सक्छ? ।। १७ ।।
श्रीभगवानुवाच –
एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– यसरी सोधिएपछि ब्रह्माजीले निकै विचार गर्नुभयो, तर कर्मप्रधान बुद्धि भएकाले उहाँले यस प्रश्नको मूल रहस्य बुझ्न र उत्तर दिन सक्नुभएन ।। १८ ।।
स मामचिन्तयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस प्रश्नको उत्तर पाउने इच्छाले ब्रह्माजीले मेरो ध्यान गर्नुभयो। त्यसपछि म हाँस (हंस) को रूप धारण गरेर उहाँको नजिक गएँ ।। १९ ।।
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः मलाई देखेर सनकादिहरूले ब्रह्माजीलाई अगाडि लगाएर मेरो पाउमा ढोग गरे र सोधे– "तपाईं को हुनुहुन्छ?" ।। २० ।।
इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्वजिज्ञासुभिस्तदा ।
यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः तत्व जान्न चाहने मुनिहरूले त्यसरी सोध्दा मैले जे उत्तर दिएँ, हे उद्धव! अब त्यो तिमी सुन ।। २१ ।।
वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः ।
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः मैले भनेँ– हे ब्राह्मणहरू! यदि आत्मा एकै हो र पारमार्थिक दृष्टिले यसमा नानात्व (भेद) छैन भने "तपाईं को हुनुहुन्छ?" भन्ने प्रश्न नै असङ्गत छ। किनकि यदि हामी सबैको आत्मा एउटै हो भने मेरो उत्तरको आधार पनि त्यही एउटै तत्व हो ।। २२ ।।
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि तपाईंले शरीरलाई सोध्नुभएको हो भने सबैका शरीर पञ्चमहाभूतले नै बनेका हुन्, जुन समान छन्। यस्तोमा "तपाईं को?" भन्नु केवल वाणीको विकार मात्र हो र निरर्थक छ ।। २३ ।।
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः ।
अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः मन, वचन, दृष्टि वा अन्य इन्द्रियले जे जति कुरा ग्रहण गर्दछन्, ती सबै म नै हुँ; मभन्दा बाहेक अर्को केही छैन भन्ने कुरा तिमीहरूले दृढताका साथ बुझ ।। २४ ।।
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुत्रहरू! चित्त गुणमा पस्छ र गुण चित्तमा पस्छन् भन्ने कुरा सत्य हो, तर यी दुवै (गुण र चित्त) मेरो अंश भएका जीवका उपाधि मात्र हुन्, जो वास्तवमा म नै हुँ ।। २५ ।।
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः बारम्बार विषयभोग गर्नाले चित्त विषयमा र विषय चित्तमा प्रविष्ट हुन्छन्। त्यसैले आत्मस्वरूप मेरो साक्षात्कार गरेर यी दुवै (चित्त र विषय) को सम्बन्धलाई त्याग्नुपर्दछ ।। २६ ।।
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति– यी तीनै अवस्थाहरू गुणहरूका कारण उत्पन्न हुने बुद्धिका वृत्तिहरू हुन्। जीव त यी सबै अवस्थाहरूभन्दा भिन्न र यिनको साक्षी मात्र हो ।। २७ ।।
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धिका वृत्तिहरूबाट उत्पन्न हुने यो बन्धनले आत्मामा गुणहरूको प्रभाव देखाउँछ। त्यसैले तीनै अवस्थाभन्दा परको 'तुरीय' तत्व (म) मा स्थित भएर बुद्धिको बन्धनलाई त्याग्नुपर्दछ, तब मात्र विषय र चित्तको त्याग हुन्छ ।। २८ ।।
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् ।
विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः अहङ्कारले गर्दा हुने यो बन्धनले आत्माको वास्तविक स्वरूपलाई ढाकेको हुन्छ। यो बुझेर विवेकी पुरुष विरक्त भई संसारको चिन्ता त्याग गरी तुरीय पदमा स्थित होस् ।। २९ ।।
यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागत्र्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म अनेकताको यो मिथ्या बुद्धि युक्तिद्वारा हट्दैन, तबसम्म अज्ञानी मानिस बिउँझिएको बेला पनि सुतेको जस्तै हुन्छ र सपनामा बिउँझिएको जस्तै भ्रममा रहन्छ ।। ३१ ।।
असत्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।
गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्माबाहेक अन्य दृश्य पदार्थहरूको अस्तित्व छैन, ती सबै मिथ्या हुन्। त्यसैले वर्णाश्रम, कर्म र फलका भेदहरू आत्माका लागि सपना जस्तै झूटो हुन् ।। ३१ ।।
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते
समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः
स्मृत्यन्वयान्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जो जाग्रत् अवस्थामा इन्द्रियद्वारा बाह्य विषय भोग्छ, स्वप्नमा हृदयभित्रका वासनाहरूको अनुभव गर्दछ र सुषुप्तिमा ती सबैलाई विलीन गर्दछ– ती तीनै अवस्थाको साक्षी एउटै आत्मा हो, जो इन्द्रियहरूको स्वामी हो ।। ३२ ।।
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्य्रवस्था
मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
संछिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण–
नेपाली भावानुवादः यसरी विचार गरी मनका यी तीनै अवस्थाहरू मेरो मायाले जीवमा आरोपित मात्र भएका हुन् भन्ने निश्चय गरेर, अनुमान र सद्उपदेशद्वारा प्राप्त भएको ज्ञान रूपी धारिलो तरवारले अहङ्कारलाई काटेर मलाई भजन गर ।। ३३ ।।
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं
दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।
विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया
स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः यो जगत् मनको विलास र भ्रम मात्र हो, जुन देखिँदादेखिँदै नष्ट हुन्छ र जलिरहेको दाउरा (अलातचक्र) घुमाउँदा देखिने चक्र जस्तै चञ्चल छ। एक मात्र विज्ञान स्वरूप आत्मा नै मायाले गर्दा अनेक रूपमा देखिएको हो ।। ३४ ।।
दृष्टिं ततः प्रतिनिवत्र्य निवृत्ततृष्ण–
संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले दृश्य प्रपञ्चबाट दृष्टि हटाएर, तृष्णारहित र मौन भई आत्मसुखको अनुभव गर। कहिलेकाहीँ प्रारब्धवश यो देह र जगत् देखिए पनि यसलाई मिथ्या ठानेर छोडिदिएपछि यसले पुनः भ्रम सिर्जना गर्दैन। देह नरुञ्जेल केवल यसको स्मृति मात्र रहन्छ ।। ३५ ।।
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् ।
दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं वासो
यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी मदिराले मातेको व्यक्तिले आफ्नो शरीरको वस्त्र खसेको वा रहेको थाहा पाउँदैन, त्यसरी नै स्वरूपको साक्षात्कार गरिसकेका सिद्ध पुरुषले यो नश्वर शरीर रहन्छ वा जान्छ भन्ने कुराको कुनै वास्ता गर्दैनन् ।। ३६ ।।
देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्
स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म प्रारब्ध कर्म रहन्छ, तबसम्म यो शरीर प्राणसहित टिकिरहन्छ। तर समाधिमा स्थित भई तत्वलाई चिनेको योगीले यो संसारलाई सपना जस्तै ठानेर पुनः यसमा आसक्त हुँदैन ।। ३७ ।।
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् सांख्ययोगयोः ।
जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणहरू! साङ्ख्य र योगको यो गोप्य रहस्य मैले तिमीहरूलाई बताएँ। तिमीहरूले मलाई तिमीहरूको संशय मेटाउन आएको यज्ञपुरुष विष्णु भनेर जान ।। ३८ ।।
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर्दमस्य च ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू! म नै योग, साङ्ख्य, सत्य, ऋत (धर्म), तेज, लक्ष्मी, कीर्ति र इन्द्रिय निग्रहको परम आश्रय हुँ ।। ३९ ।।
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।
सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः साम्यभाव र असङ्गता जस्ता सबै दिव्य गुणहरू म निर्गुण, निरपेक्ष, सबैका सुहृद् र प्रिय आत्मस्वरूपकै आश्रयमा रहन्छन् ।। ४० ।।
इति मे छिन्नसन्देहा मुनयः सनकादयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्याऽगृणत संस्तवैः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी हंसरूपी मबाट शङ्का निवारण गरिएका सनकादि मुनिहरूले परम भक्तिपूर्वक मेरो पूजा गरे र सुन्दर स्तोत्रहरूद्वारा मेरो स्तुति गरे ।। ४१ ।।
तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः ती महर्षिहरूद्वारा पूजित र संस्तुत भई म ब्रह्माजीका अगाडि नै आफ्नो दिव्य धामतिर प्रस्थान गरेँ ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! सत्त्व, रज र तम यी तीन गुण बुद्धिका हुन्, आत्माका होइनन्। अतः सत्त्वगुणद्वारा अन्य दुई (रज र तम) लाई नष्ट गर्नुपर्दछ र पछि एकाग्रता रूपी सत्त्वगुणद्वारा बाह्य सत्त्वगुणलाई पनि शान्त पार्नुपर्दछ ।। १ ।।
सत्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।
सात्त्विकोपासया सत्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणको वृद्धि हुनाले पुरुषमा मेरो भक्ति लक्षण भएको धर्म बढ्दछ। सात्त्विक वस्तुको उपासना वा सेवन गर्नाले सत्त्वगुण बढ्छ र त्यसबाट धर्ममा प्रवृत्ति जाग्दछ ।। २ ।।
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्ववृद्धिरनुत्तमः ।
आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणबाट प्राप्त श्रेष्ठ धर्मले रज र तम गुणलाई नष्ट गर्दछ। जब यी दुवै गुण नष्ट हुन्छन्, तब ती गुणमा आधारित अधर्म पनि स्वतः र छिट्टै नष्ट भएर जान्छ ।। ३ ।।
आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः शास्त्र, जल, मानिस, देश, काल, कर्म, जन्म, ध्यान, मन्त्र र संस्कार– यी दश कुराहरू गुणहरूलाई परिवर्तन गर्ने वा बढाउने कारण हुन् ।। ४ ।।
तत्तत् सात्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षत ।
विन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः यी दशमध्ये शास्त्रका ज्ञाता र वृद्धहरूले जसको प्रशंसा गर्दछन्, ती सात्त्विक हुन्; जसको निन्दा गर्दछन्, ती तामसिक हुन् र जसप्रति उदासीन रहन्छन् (प्रशंसा वा निन्दा गर्दैनन्), ती राजसिक हुन् ।। ५ ।।
सात्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्वविवृद्धये ।
यतो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः आफूमा सत्त्वगुण बढाउनका लागि मानिसले सात्त्विक वस्तुको मात्र सेवन गर्नुपर्दछ। सत्त्वगुणबाट धर्म र धर्मबाट ज्ञान प्राप्त हुन्छ, जसले गर्दा देहाध्यास हटेर आत्मस्मृति प्राप्त हुन्छ ।। ६ ।।
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः बाँसहरूको आपसमा हुने सङ्घर्षबाट निस्किएको आगोले पूरै बाँसको वनलाई जलाएर आफैँ शान्त भएझैँ, गुणहरूको सङ्घर्षबाट उत्पन्न भएको यो देह र यसका वृत्तिहरू ज्ञानद्वारा गुणलाई भष्म पारेर अन्त्यमा शान्त हुन्छन् ।। ७ ।।
उद्धव उवाच –
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम् ।
तथाऽपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्वखराजवत् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे कृष्ण! विषयभोगहरू विपत्तिका कारण हुन् भन्ने जान्दाजान्दै पनि मानिसहरू किन कुकुर, गधा वा बोका झैँ तिनै विषयहरूमा तल्लीन हुन्छन्? ।। ८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
अहमित्यन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– विवेकहीन मानिसको हृदयमा जब शरीरलाई नै 'म' ठान्ने झूटो अहङ्कार पैदा हुन्छ, तब घोर रजोगुण उत्पन्न हुन्छ। त्यसपछि सत्त्वप्रधान मन पनि रजोगुणको प्रभावले विकृत बन्दछ ।। ९ ।।
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामो गुणध्यानाद् दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः रजोगुणयुक्त मनले अनेक प्रकारका सङ्कल्प-विकल्प गर्न थाल्दछ। विषयहरूको चिन्तन गर्दागर्दै अज्ञानी मानिसमा दुःसह कामवासना उत्पन्न हुन्छ ।। १० ।।
करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कामको वशमा परेको र इन्द्रियलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने व्यक्ति रजोगुणको वेगले मोहित भएर कर्मको परिणाम दुःखद हुन्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि कर्ममा प्रवृत्त हुन्छ ।। ११ ।।
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।
अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि कहिलेकाहीँ रज र तम गुणले गर्दा विद्वान्को बुद्धि पनि विक्षिप्त भयो भने, उसले सावधानीपूर्वक विषयमा दोष देख्दै पुनः ममा मन लगाउनुपर्दछ; यसो गर्दा ऊ आसक्त हुँदैन ।। १२ ।।
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनैः ।
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः साधकले आलस्य नगरी, आसन र प्राणवायुलाई जितेर, धैर्यका साथ बिस्तारै-बिस्तारै आफ्नो मन ममा अर्पण गर्नुपर्दछ ।। १३ ।।
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।
सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरा शिष्य सनकादि मुनिहरूलाई मैले यही योग सिकाएको छु कि सबैतिरबाट मनलाई खिचेर ममा एकाग्र गर्नु नै वास्तविक योग हो ।। १४ ।।
उद्धव उवाच –
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।
योगमादिष्टवान् एतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे केशव! तपाईंले कुन समयमा र कुन रूपले सनकादिहरूलाई यो योगको उपदेश दिनुभएको थियो? म त्यो रूपका बारेमा जान्न चाहन्छु ।। १५ ।।
श्रीभगवानुवाच –
पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– ब्रह्माजीका मानसपुत्र सनकादिले आफ्ना पितासँग योगको सूक्ष्म र अन्तिम लक्ष्यका बारेमा सोधेका थिए ।। १६ ।।
सनकादय ऊचुः –
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।
कथमन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षोः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः सनकादिले सोधे– हे प्रभो! चित्त विषयका गुणहरूमा प्रवेश गर्दछ र ती गुणहरू (संस्कार रूपमा) चित्तमा बस्दछन्। यस्तो अवस्थामा यो संसार सागरबाट पार हुन चाहने मुमुक्षुले यी दुवैलाई एकअर्काबाट कसरी छुट्टयाउन सक्छ? ।। १७ ।।
श्रीभगवानुवाच –
एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– यसरी सोधिएपछि ब्रह्माजीले निकै विचार गर्नुभयो, तर कर्मप्रधान बुद्धि भएकाले उहाँले यस प्रश्नको मूल रहस्य बुझ्न र उत्तर दिन सक्नुभएन ।। १८ ।।
स मामचिन्तयद् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस प्रश्नको उत्तर पाउने इच्छाले ब्रह्माजीले मेरो ध्यान गर्नुभयो। त्यसपछि म हाँस (हंस) को रूप धारण गरेर उहाँको नजिक गएँ ।। १९ ।।
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः मलाई देखेर सनकादिहरूले ब्रह्माजीलाई अगाडि लगाएर मेरो पाउमा ढोग गरे र सोधे– "तपाईं को हुनुहुन्छ?" ।। २० ।।
इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्वजिज्ञासुभिस्तदा ।
यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः तत्व जान्न चाहने मुनिहरूले त्यसरी सोध्दा मैले जे उत्तर दिएँ, हे उद्धव! अब त्यो तिमी सुन ।। २१ ।।
वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः ।
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः मैले भनेँ– हे ब्राह्मणहरू! यदि आत्मा एकै हो र पारमार्थिक दृष्टिले यसमा नानात्व (भेद) छैन भने "तपाईं को हुनुहुन्छ?" भन्ने प्रश्न नै असङ्गत छ। किनकि यदि हामी सबैको आत्मा एउटै हो भने मेरो उत्तरको आधार पनि त्यही एउटै तत्व हो ।। २२ ।।
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि तपाईंले शरीरलाई सोध्नुभएको हो भने सबैका शरीर पञ्चमहाभूतले नै बनेका हुन्, जुन समान छन्। यस्तोमा "तपाईं को?" भन्नु केवल वाणीको विकार मात्र हो र निरर्थक छ ।। २३ ।।
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः ।
अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः मन, वचन, दृष्टि वा अन्य इन्द्रियले जे जति कुरा ग्रहण गर्दछन्, ती सबै म नै हुँ; मभन्दा बाहेक अर्को केही छैन भन्ने कुरा तिमीहरूले दृढताका साथ बुझ ।। २४ ।।
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुत्रहरू! चित्त गुणमा पस्छ र गुण चित्तमा पस्छन् भन्ने कुरा सत्य हो, तर यी दुवै (गुण र चित्त) मेरो अंश भएका जीवका उपाधि मात्र हुन्, जो वास्तवमा म नै हुँ ।। २५ ।।
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः बारम्बार विषयभोग गर्नाले चित्त विषयमा र विषय चित्तमा प्रविष्ट हुन्छन्। त्यसैले आत्मस्वरूप मेरो साक्षात्कार गरेर यी दुवै (चित्त र विषय) को सम्बन्धलाई त्याग्नुपर्दछ ।। २६ ।।
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति– यी तीनै अवस्थाहरू गुणहरूका कारण उत्पन्न हुने बुद्धिका वृत्तिहरू हुन्। जीव त यी सबै अवस्थाहरूभन्दा भिन्न र यिनको साक्षी मात्र हो ।। २७ ।।
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः बुद्धिका वृत्तिहरूबाट उत्पन्न हुने यो बन्धनले आत्मामा गुणहरूको प्रभाव देखाउँछ। त्यसैले तीनै अवस्थाभन्दा परको 'तुरीय' तत्व (म) मा स्थित भएर बुद्धिको बन्धनलाई त्याग्नुपर्दछ, तब मात्र विषय र चित्तको त्याग हुन्छ ।। २८ ।।
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् ।
विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः अहङ्कारले गर्दा हुने यो बन्धनले आत्माको वास्तविक स्वरूपलाई ढाकेको हुन्छ। यो बुझेर विवेकी पुरुष विरक्त भई संसारको चिन्ता त्याग गरी तुरीय पदमा स्थित होस् ।। २९ ।।
यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागत्र्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म अनेकताको यो मिथ्या बुद्धि युक्तिद्वारा हट्दैन, तबसम्म अज्ञानी मानिस बिउँझिएको बेला पनि सुतेको जस्तै हुन्छ र सपनामा बिउँझिएको जस्तै भ्रममा रहन्छ ।। ३१ ।।
असत्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।
गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्माबाहेक अन्य दृश्य पदार्थहरूको अस्तित्व छैन, ती सबै मिथ्या हुन्। त्यसैले वर्णाश्रम, कर्म र फलका भेदहरू आत्माका लागि सपना जस्तै झूटो हुन् ।। ३१ ।।
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते
समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः
स्मृत्यन्वयान्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जो जाग्रत् अवस्थामा इन्द्रियद्वारा बाह्य विषय भोग्छ, स्वप्नमा हृदयभित्रका वासनाहरूको अनुभव गर्दछ र सुषुप्तिमा ती सबैलाई विलीन गर्दछ– ती तीनै अवस्थाको साक्षी एउटै आत्मा हो, जो इन्द्रियहरूको स्वामी हो ।। ३२ ।।
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्य्रवस्था
मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
संछिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण–
नेपाली भावानुवादः यसरी विचार गरी मनका यी तीनै अवस्थाहरू मेरो मायाले जीवमा आरोपित मात्र भएका हुन् भन्ने निश्चय गरेर, अनुमान र सद्उपदेशद्वारा प्राप्त भएको ज्ञान रूपी धारिलो तरवारले अहङ्कारलाई काटेर मलाई भजन गर ।। ३३ ।।
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं
दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।
विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया
स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः यो जगत् मनको विलास र भ्रम मात्र हो, जुन देखिँदादेखिँदै नष्ट हुन्छ र जलिरहेको दाउरा (अलातचक्र) घुमाउँदा देखिने चक्र जस्तै चञ्चल छ। एक मात्र विज्ञान स्वरूप आत्मा नै मायाले गर्दा अनेक रूपमा देखिएको हो ।। ३४ ।।
दृष्टिं ततः प्रतिनिवत्र्य निवृत्ततृष्ण–
संदृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले दृश्य प्रपञ्चबाट दृष्टि हटाएर, तृष्णारहित र मौन भई आत्मसुखको अनुभव गर। कहिलेकाहीँ प्रारब्धवश यो देह र जगत् देखिए पनि यसलाई मिथ्या ठानेर छोडिदिएपछि यसले पुनः भ्रम सिर्जना गर्दैन। देह नरुञ्जेल केवल यसको स्मृति मात्र रहन्छ ।। ३५ ।।
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् ।
दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं वासो
यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी मदिराले मातेको व्यक्तिले आफ्नो शरीरको वस्त्र खसेको वा रहेको थाहा पाउँदैन, त्यसरी नै स्वरूपको साक्षात्कार गरिसकेका सिद्ध पुरुषले यो नश्वर शरीर रहन्छ वा जान्छ भन्ने कुराको कुनै वास्ता गर्दैनन् ।। ३६ ।।
देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्
स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म प्रारब्ध कर्म रहन्छ, तबसम्म यो शरीर प्राणसहित टिकिरहन्छ। तर समाधिमा स्थित भई तत्वलाई चिनेको योगीले यो संसारलाई सपना जस्तै ठानेर पुनः यसमा आसक्त हुँदैन ।। ३७ ।।
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् सांख्ययोगयोः ।
जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणहरू! साङ्ख्य र योगको यो गोप्य रहस्य मैले तिमीहरूलाई बताएँ। तिमीहरूले मलाई तिमीहरूको संशय मेटाउन आएको यज्ञपुरुष विष्णु भनेर जान ।। ३८ ।।
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर्दमस्य च ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू! म नै योग, साङ्ख्य, सत्य, ऋत (धर्म), तेज, लक्ष्मी, कीर्ति र इन्द्रिय निग्रहको परम आश्रय हुँ ।। ३९ ।।
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।
सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः साम्यभाव र असङ्गता जस्ता सबै दिव्य गुणहरू म निर्गुण, निरपेक्ष, सबैका सुहृद् र प्रिय आत्मस्वरूपकै आश्रयमा रहन्छन् ।। ४० ।।
इति मे छिन्नसन्देहा मुनयः सनकादयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्याऽगृणत संस्तवैः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी हंसरूपी मबाट शङ्का निवारण गरिएका सनकादि मुनिहरूले परम भक्तिपूर्वक मेरो पूजा गरे र सुन्दर स्तोत्रहरूद्वारा मेरो स्तुति गरे ।। ४१ ।।
तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः ती महर्षिहरूद्वारा पूजित र संस्तुत भई म ब्रह्माजीका अगाडि नै आफ्नो दिव्य धामतिर प्रस्थान गरेँ ।। ४२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे
त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३
।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एघारौँ स्कन्धको तेह्रौँ अध्यायलाई 'हंसगीता' भनिन्छ, जसमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई ब्रह्माजी र सनकादि मुनिहरूको संवाद सुनाउनुभएको छ। यस अध्यायको सुरुवातमा भगवान् श्रीकृष्णले सत्त्व, रज र तम गुणहरूको व्याख्या गर्दै सत्त्वगुणको वृद्धिका लागि सात्त्विक आहार र विहारमा जोड दिनुभएको छ। भगवान्ले दशवटा यस्ता कुराहरू बताउनुभएको छ, जसले गुणहरूको निर्धारण गर्छन्– जसमा शास्त्र, जल, स्थान र सङ्गत मुख्य छन्। सत्त्वगुणको वृद्धिले धर्म र धर्मले ज्ञानतर्फ डोर्याउँछ। उद्धवले प्रश्न गर्नुभयो कि मानिसले विषयहरू दुःखका कारण हुन् भन्ने जान्दाजान्दै पनि किन तिनमै फस्छ? भगवान्ले उत्तर दिनुभयो कि अहङ्कार र रजोगुणले गर्दा मन विकृत हुन्छ र मानिस थाहा पाएर पनि गलत बाटोमा लाग्छ। यसै सन्दर्भमा भगवान्ले आफ्नो हंसरूप अवतारको कथा सुनाउनुभयो। एक पटक ब्रह्माजीका मानसपुत्र सनकादि मुनिहरूले आफ्ना पितासँग सोधेका थिए कि चित्त विषयमा र विषय चित्तमा प्रविष्ट हुन्छन् भने यी दुवैलाई कसरी छुट्टयाउने? ब्रह्माजीले यसको उत्तर दिन सक्नुभएन र भगवान्को ध्यान गर्नुभयो। तब भगवान् हंसरूपमा प्रकट हुनुभयो। सनकादिले "तपाईं को हुनुहुन्छ?" भनेर सोध्दा भगवान्ले आत्माको अद्वैत स्वरूपको उपदेश दिनुभयो। भगवान्ले भन्नुभयो कि यदि आत्मा एउटै हो भने को हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्न नै गलत छ। शरीर पनि पञ्चमहाभूतकै मिश्रण भएकाले त्यसमा पनि भिन्नता छैन। जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति– यी तीनै अवस्थाहरू बुद्धिका हुन्, आत्मा त यिनको साक्षी मात्र हो। यो जगत् मनको विलास र भ्रम मात्र हो, जसरी अलातचक्र (जलेको दाउरा) घुमाउँदा एउटा काल्पनिक चक्र देखिन्छ। भगवान्ले उपदेश दिनुभयो कि ज्ञानको तरवारले अहङ्कारलाई काटेर आत्मस्वरूपमा स्थित हुनुपर्छ। जसरी मदिराले मातेको व्यक्तिले आफ्नो वस्त्रको वास्ता गर्दैन, त्यसरी नै आत्मज्ञानीले देहको वास्ता गर्दैन। प्रारब्ध रहुन्जेल शरीर रहन्छ, तर ज्ञानी व्यक्ति पुनः संसारको भ्रममा पर्दैन। भगवान्ले साङ्ख्य र योगको परम रहस्य बताउँदै आफू नै सबैको आश्रय भएको घोषणा गर्नुभयो। यो संवाद सुनेपछि सनकादि मुनिहरूको संशय निवारण भयो। उनीहरूले भगवान्को पूजा र स्तुति गरे। ब्रह्माजीको अगाडि नै भगवान् आफ्नो धाम फर्किनुभयो। श्रीकृष्णले उद्धवलाई यो ज्ञान आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्नुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अद्वैत वेदान्त' र 'साक्षी भाव' मा आधारित छ। आत्माको एकत्वलाई बुझाउनु नै यसको मुख्य उद्देश्य हो, जहाँ ज्ञाता र ज्ञेयको भेद अन्त्य हुन्छ। 'हंस' लाई विवेकको प्रतीक मानिन्छ, जसले दूध र पानी छुट्टयाए झैँ आत्मा र अनात्मा छुट्टयाउन सक्छ। यसले त्रिगुणलाई प्रकृतिको धर्म र आत्मालाई निर्गुण भनेर परिभाषित गर्दछ। जाग्रत् आदि तीन अवस्थाहरूलाई बुद्धिको वृत्ति मान्दै आत्मालाई 'तुरीय' अर्थात् चौथो अवस्थाको रूपमा चित्रण गरिएको छ। संसारलाई 'अलातचक्र' को उदाहरण दिएर यसको क्षणभङ्गुरता र मिथ्यात्व पुष्टि गरिएको छ। यसले 'अहङ्कार' लाई नै बन्धनको मुख्य कारण मान्दछ र 'ज्ञान' लाई त्यसको एकमात्र औषधी। भक्ति र योगको अन्तिम लक्ष्य पनि मनलाई सबैतिरबाट खिचेर परमात्मामा अर्पण गर्नु नै हो। भगवान् नै योग, साङ्ख्य र धर्मका परम स्रोत हुन् भन्ने कुरा यसले स्थापित गर्दछ। यस दर्शनले देहाध्यास (शरीरप्रतिको मोह) बाट मुक्त भई शुद्ध चैतन्यमा स्थित हुने मार्ग देखाउँछ।
No comments:
Post a Comment