श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – एकदशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! आत्मा 'बद्ध' (बाँधिएको) र 'मुक्त' हुन्छ भन्ने व्याख्या मेरो अधीनमा रहेका सत्त्व, रज र तम गुणको उपाधिका कारणले मात्र गरिएको हो, वस्तुतः तत्त्वका दृष्टिले होइन । यी गुणहरू मेरो मायाबाट उत्पन्न हुनाले मेरो स्वरूपमा न त बन्धन छ, न मोक्ष नै ।। १ ।।
शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।
स्वप्नो यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्न बुद्धिको भ्रम हो, त्यसरी नै शोक, मोह, सुख-दुःख र शरीरको उत्पत्ति एवं मरणरूप संसार मायाले देखिने मात्र हुन् । जसरी सपनाका पदार्थहरू सपना देखुन्जेल सत्य झैँ प्रतीत हुन्छन्, त्यसरी नै यो संसार पनि वास्तविक छैन, केवल मायाको भ्रमले देखिएको हो ।। २ ।।
विद्याविद्ये मम तनू विद्धयुद्धव शरीरिणाम् ।
मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! मेरो मायाबाट रचिएका विद्या र अविद्या नामक यी दुई शक्तिहरू नै प्राणीलाई मुक्त र बद्ध बनाउने मेरा अनादि शक्ति हुन् भन्ने कुरा तिमीले बुझ ।। ३ ।।
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।
बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे बुद्धिमान् उद्धव! जीव वास्तवमा मेरै अंश हो । यो जीव अविद्याका कारण सांसारिक बन्धनमा पर्दछ भने विद्याका कारण यसको मोक्ष हुन्छ ।। ४ ।।
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।
विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे तात! अब म तिमीलाई एउटै शरीर (वृक्ष) मा रहेका तर विपरीत स्वभाव भएका बद्ध र मुक्त जीव एवं ईश्वरको भिन्नताका बारेमा बताउँछु ।। ५ ।।
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ
यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।
एकस्तयोः खादति पिप्पलान्न–
नेपाली भावानुवादः यी जीव र ईश्वर दुईवटा समान र मित्र पक्षी हुन् । यिनीहरू स्वेच्छाले शरीररूपी एउटै वृक्षमा गुँड बनाएर बस्दछन् । यी दुईमध्ये एउटा (जीव) ले कर्मको फल रूप पीपलको फल (अन्न) खान्छ भने अर्को (ईश्वर) ले चाहिँ केही नखाईकन पनि आफ्नो ऐश्वर्य र शक्तिका कारण जीवभन्दा बलियो छ ।। ६ ।।
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा–
नपिप्पलादो न तु
पिप्पलादः ।
विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः फल नखाने ईश्वरले आफ्नो वास्तविक स्वरूप र जगत्लाई जान्दछन् तर फल खाने जीवले चाहिँ आफूलाई र ईश्वरलाई पनि जान्दैन । जो अविद्याले युक्त छ, त्यो नित्यबद्ध हो र जो विद्यास्वरूप छ, त्यो नित्यमुक्त हो ।। ७ ।।
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः ।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग् यथा ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः सपनाबाट ब्युँझिएको पुरुषले जसरी सपनाका कुरामा सम्बन्ध राख्दैन, त्यसरी नै ज्ञानी पुरुष शरीरमा रहेर पनि शरीरका धर्महरूमा आसक्त हुँदैन । तर, सपना देखिरहेको मानिसले त्यसलाई सत्य ठानेझैँ अज्ञानी पुरुष शरीरमा नरहे पनि अज्ञानका कारण शरीरमै स्थित भएको अनुभव गर्दछ ।। ८ ।।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरू आफ्ना विषयहरूमा प्रवृत्त भइरहँदा पनि निर्विकार आत्मस्वरूपलाई चिनेको विद्वान् पुरुषले 'मैले यो काम गरेँ' भन्ने अभिमान गर्दैन ।। ९ ।।
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबद्ध्यते ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः तर, अज्ञानी व्यक्ति प्रारब्ध वा पूर्वसंस्कारबाट बनेको यो शरीरमा रहेर इन्द्रियहरूद्वारा गरिएका कर्महरूमा 'म कर्ता हुँ' भन्ने अभिमान गर्दछ र बन्धनमा बाँधिन्छ ।। १० ।।
एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ।। ११ ।।
न तथा बद्ध्यते विद्वांस्तत्र तत्रादयन् गुणान् ।
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सविताऽनिलः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी विचार गरी सुत्ने, बस्ने, हिँड्ने, नुहाउने, हेर्ने, छुने, सुँघ्ने र सुन्ने आदि क्रियाहरू गर्दा पनि विवेकी विद्वान् पुरुष ती कर्मबाट बाँधिदैनन् । इन्द्रियहरूलाई विषय भोग गराउँदा पनि उनीहरू त्यसरी नै असङ्ग रहन्छन्, जसरी आकाश, सूर्य र वायु जताततै व्याप्त भएर पनि निर्लिप्त रहन्छन् ।। ११–१२ ।।
वैशारद्येक्षयाऽसङ्गशितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्ना न्नानात्वाद् विनिवर्तते ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः वैराग्यले तिखारिएको निपुण ज्ञानद्वारा सबै संशयहरू मेटिएका पुरुष सपनाबाट बिउँझिएको व्यक्ति जस्तै संसारको अनेकताबाट मुक्त हुन्छन् ।। १३ ।।
विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः फल नखाने ईश्वरले आफ्नो वास्तविक स्वरूप र जगत्लाई जान्दछन् तर फल खाने जीवले चाहिँ आफूलाई र ईश्वरलाई पनि जान्दैन । जो अविद्याले युक्त छ, त्यो नित्यबद्ध हो र जो विद्यास्वरूप छ, त्यो नित्यमुक्त हो ।। ७ ।।
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः ।
अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग् यथा ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः सपनाबाट ब्युँझिएको पुरुषले जसरी सपनाका कुरामा सम्बन्ध राख्दैन, त्यसरी नै ज्ञानी पुरुष शरीरमा रहेर पनि शरीरका धर्महरूमा आसक्त हुँदैन । तर, सपना देखिरहेको मानिसले त्यसलाई सत्य ठानेझैँ अज्ञानी पुरुष शरीरमा नरहे पनि अज्ञानका कारण शरीरमै स्थित भएको अनुभव गर्दछ ।। ८ ।।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।
गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरू आफ्ना विषयहरूमा प्रवृत्त भइरहँदा पनि निर्विकार आत्मस्वरूपलाई चिनेको विद्वान् पुरुषले 'मैले यो काम गरेँ' भन्ने अभिमान गर्दैन ।। ९ ।।
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबद्ध्यते ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः तर, अज्ञानी व्यक्ति प्रारब्ध वा पूर्वसंस्कारबाट बनेको यो शरीरमा रहेर इन्द्रियहरूद्वारा गरिएका कर्महरूमा 'म कर्ता हुँ' भन्ने अभिमान गर्दछ र बन्धनमा बाँधिन्छ ।। १० ।।
एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ।। ११ ।।
न तथा बद्ध्यते विद्वांस्तत्र तत्रादयन् गुणान् ।
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सविताऽनिलः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी विचार गरी सुत्ने, बस्ने, हिँड्ने, नुहाउने, हेर्ने, छुने, सुँघ्ने र सुन्ने आदि क्रियाहरू गर्दा पनि विवेकी विद्वान् पुरुष ती कर्मबाट बाँधिदैनन् । इन्द्रियहरूलाई विषय भोग गराउँदा पनि उनीहरू त्यसरी नै असङ्ग रहन्छन्, जसरी आकाश, सूर्य र वायु जताततै व्याप्त भएर पनि निर्लिप्त रहन्छन् ।। ११–१२ ।।
वैशारद्येक्षयाऽसङ्गशितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्ध इव स्वप्ना न्नानात्वाद् विनिवर्तते ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः वैराग्यले तिखारिएको निपुण ज्ञानद्वारा सबै संशयहरू मेटिएका पुरुष सपनाबाट बिउँझिएको व्यक्ति जस्तै संसारको अनेकताबाट मुक्त हुन्छन् ।। १३ ।।
यस्य
स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसका प्राण, इन्द्रिय, मन र बुद्धिका वृत्तिहरू सङ्कल्परहित हुन्छन्, ती विरक्त पुरुष शरीरमा रहेर पनि शरीरका गुणहरूबाट मुक्त हुन्छन् ।। १४ ।।
यस्याऽत्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया ।
अच्र्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको शरीरलाई कसैले हिंस्रक भावले पीडा दिन्छ वा कसैले श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दछ, यी दुवै अवस्थामा जो विकाररहित रहन्छ, उही नै वास्तविक ज्ञानी हो ।। १५ ।।
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः अरूले असल वा खराब काम गर्दा वा बोल्दा जसले कसैको प्रशंसा वा निन्दा गर्दैन र गुण-दोषबाट माथि उठेर समदर्शी रहन्छ, उसलाई नै मुनि भनिन्छ ।। १६ ।।
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्या विचरेज्जडवन्मुनिः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः ज्ञानी पुरुषले केही नगरोस्, केही नबोलोस् र राम्रो-नराम्रो केही नसोचोस् । ऊ त आफ्नै आत्मामा रमेर जड (पागल वा अबोध) जस्तो भएर विचरण गरोस् ।। १७ ।।
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि ।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः जो शास्त्र (शब्दब्रह्म) मा निपुण भएर पनि परब्रह्मको अनुभव गर्दैन, उसको शास्त्र अध्ययनको परिश्रम त्यसैगरी व्यर्थ जान्छ, जसरी दूध नदिने गाई पाल्नेको परिश्रम खेर जान्छ ।। १८ ।।
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां
दे हं पराधीनमसत्प्रजांच ।
वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं
हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसले दूध नदिने गाई, दुश्चरित्रा पत्नी, अर्काको अधीनमा रहेको शरीर, दुष्ट सन्तान, सुपात्रमा दान नदिएको धन र मेरो महिमा विहीन वाणीको रक्षा गर्दछ, उसलाई दुःखमाथि दुःख मात्र थपिन्छ ।। १९ ।।
वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसका प्राण, इन्द्रिय, मन र बुद्धिका वृत्तिहरू सङ्कल्परहित हुन्छन्, ती विरक्त पुरुष शरीरमा रहेर पनि शरीरका गुणहरूबाट मुक्त हुन्छन् ।। १४ ।।
यस्याऽत्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया ।
अच्र्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको शरीरलाई कसैले हिंस्रक भावले पीडा दिन्छ वा कसैले श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दछ, यी दुवै अवस्थामा जो विकाररहित रहन्छ, उही नै वास्तविक ज्ञानी हो ।। १५ ।।
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।
वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः अरूले असल वा खराब काम गर्दा वा बोल्दा जसले कसैको प्रशंसा वा निन्दा गर्दैन र गुण-दोषबाट माथि उठेर समदर्शी रहन्छ, उसलाई नै मुनि भनिन्छ ।। १६ ।।
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा ।
आत्मारामोऽनया वृत्या विचरेज्जडवन्मुनिः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः ज्ञानी पुरुषले केही नगरोस्, केही नबोलोस् र राम्रो-नराम्रो केही नसोचोस् । ऊ त आफ्नै आत्मामा रमेर जड (पागल वा अबोध) जस्तो भएर विचरण गरोस् ।। १७ ।।
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि ।
श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः जो शास्त्र (शब्दब्रह्म) मा निपुण भएर पनि परब्रह्मको अनुभव गर्दैन, उसको शास्त्र अध्ययनको परिश्रम त्यसैगरी व्यर्थ जान्छ, जसरी दूध नदिने गाई पाल्नेको परिश्रम खेर जान्छ ।। १८ ।।
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां
दे हं पराधीनमसत्प्रजांच ।
वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं
हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसले दूध नदिने गाई, दुश्चरित्रा पत्नी, अर्काको अधीनमा रहेको शरीर, दुष्ट सन्तान, सुपात्रमा दान नदिएको धन र मेरो महिमा विहीन वाणीको रक्षा गर्दछ, उसलाई दुःखमाथि दुःख मात्र थपिन्छ ।। १९ ।।
स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य ।
लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद्
वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जुन वाणीमा विश्वको सृष्टि-स्थिति-संहार गर्ने मेरो पवित्र लीला वा मेरा अवतारहरूको चरित्र वर्णन हुँदैन, त्यस्तो निष्फल बोलीलाई विवेकी पुरुषले धारण गर्नु हुँदैन ।। २० ।।
एवं जिज्ञासयाऽपोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।
उपारमेत विरजं मनो मय्यप्र्य सर्वगे ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी विचारद्वारा आत्मामा देखिने अनेकताको भ्रम त्यागेर सर्वव्यापी परमात्मा (म) मा शुद्ध मन अर्पण गरी सांसारिक कर्मबाट टाढा रहनु ।। २१ ।।
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् ।
मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि मनलाई ब्रह्ममा स्थिर राख्न सकिँदैन भने फलको कुनै आशा नराखी आफ्ना सबै कर्महरू मलाई नै अर्पण गरेर गर ।। २२ ।।
श्रद्धालु कथाः शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।
गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रद्धालु भएर लोकलाई पवित्र पार्ने मेरा कल्याणकारी कथाहरू सुन्दै, गाउँदै र सम्झँदै मेरा अवतारका जन्म र कर्महरूको बारम्बार कीर्तन गर्दै रहनु ।। २३ ।।
मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् सदपाश्रयः ।
लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! सत्पुरुषहरूको आश्रय लिएर मेरा लागि नै धर्म, अर्थ र कामको पालन गर्ने व्यक्तिले म सनातन परमात्मामा अचल भक्ति प्राप्त गर्दछ ।। २४ ।।
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता ।
स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी सत्सङ्गद्वारा प्राप्त भक्तिले मलाई उपासना गर्ने व्यक्तिले सन्तहरूले देखाएको मेरो परम पद सजिलै प्राप्त गर्दछ ।। २५ ।।
उद्धव उवाच –
साधुस्तबोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।
भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे उत्तमकीर्ति भएका प्रभो! हजुरको मतमा साधु कस्तो हुन्छ? अनि साधुहरूले आदर गर्ने हजुरको भक्ति कस्तो हुन्छ? मलाई बताउनुहोस् ।। २६ ।।
एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो ।
प्रणतायाऽनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे जगत्का स्वामी! हजुर सम्पूर्ण लोकका नियन्ता हुनुहुन्छ । हजुरको शरणमा परेको यो भक्तलाई यी सबै कुरा विस्तारमा बताइदिनुहोस् ।। २७ ।।
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।
अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! हजुर आकाश झैँ असङ्ग, व्यापक र प्रकृतिभन्दा पर रहनुभएको परमपुरुष हुनुहुन्छ । हजुर आफ्नो इच्छाले भक्तहरूको उद्धार गर्न विभिन्न रूप धारण गरी पृथ्वीमा अवतरित हुनुभएको छ ।। २८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! मेरा भक्त दयालु हुन्छन्, कसैसँग वैरभाव राख्दैनन्, कष्टहरूलाई धैर्यपूर्वक सहन्छन्, सत्य बोल्छन्, निष्पाप रहन्छन् र सबैको उपकारका लागि तत्पर रहन्छन् ।। २९ ।।
कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।
अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ।। ३० ।।
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको बुद्धि कामनाले कलुषित छैन, जो जितेन्द्रिय, कोमल, शुद्ध र परिग्रहरहित (केही सङ्ग्रह नगर्ने) छ, जो शान्त, थोरै खाने र मेरो शरणमा परेको छ, ऊ नै वास्तविक साधु हो । जो सावधान, गम्भीर, धैर्यवान्, भोक-प्यास-शोक-मोह-जरा-मृत्यु गरी छ गुणलाई जितेको, अरूलाई मान दिने तर स्वयं मान नखोज्ने, दयालु र तत्त्वज्ञानी छ, ऊ नै साधु पुरुष हो ।। ३०–३१ ।।
आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयाऽऽदिष्टानपि स्वकान् ।
धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स सत्तमः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः मैले वेदद्वारा आज्ञा गरेका गुण र दोषहरूलाई बुझेर पनि सम्पूर्ण वर्णाश्रम धर्महरू त्यागी जो केवल मेरो भजनमा लाग्दछ, ऊ नै श्रेष्ठ भक्त हो ।। ३२ ।।
ज्ञात्वाऽज्ञात्वाऽथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः ।
भजन्त्यनन्यभावेन ते में भक्ततमा मताः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः म जो हुँ र जस्तो छु भन्ने कुरा जानेर वा नजानेर पनि जसले अनन्य भावले मेरो भजन गर्दछन्, तिनीहरू नै मेरा उत्तम भक्त हुन् ।। ३३ ।।
मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।
परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकमानुकीर्तनम् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो मूर्ति र मेरा भक्तहरूको दर्शन, स्पर्श, पूजा, सेवा, स्तुति, प्रणाम तथा मेरा गुण र कर्मको कीर्तन गर्नु मेरो भक्तिको लक्षण हो ।। ३४ ।।
सत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।
सर्वला भोपहरणं दास्येनाऽत्मनिवेदनम् ।। ३५ ।।
मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।
गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! मेरा कथाहरू सुन्नु, ध्यान गर्नु, प्राप्त वस्तु ममा अर्पण गर्नु, आफूलाई मेरो दास सम्झिनु, मेरा पर्वहरू मनाउनु र मेरो मन्दिरमा नाचगान र उत्सवहरू गर्नु मेरा भक्तका कार्य हुन् ।। ३५–३६ ।।
यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।
वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ।। ३७ ।।
ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः । उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः वार्षिक पर्वहरूमा यात्रा र बलि (उपहार) अर्पण गर्नु, वैदिक वा तान्त्रिक दीक्षा लिनु, मेरो व्रत बस्नु, मेरो मूर्ति स्थापनामा श्रद्धा राख्नु र एक्लै वा मिलेर मेरा लागि बगैँचा वा मन्दिर निर्माण गर्नु भक्तिको मार्ग हो ।। ३७–३८ ।।
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो मन्दिर बढार्नु, गोबरले लिप्नु, जल छर्कनु र मण्डलहरू बनाउनु तथा कुनै घमण्ड नराखी दासझैँ मेरो सेवा गर्नु पर्दछ ।। ३९ ।।
अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् ।
अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ।। ४० ।।
नेपाली भावानुवादः भक्तले घमण्ड नगर्नु, आफूले गरेका धर्मकार्यको विज्ञापन नगर्नु, मलाई अर्पण गरिएको दीप वा अन्य वस्तु आफ्नो व्यक्तिगत काममा नलगाउनु र अरूलाई चढाएका वस्तु मलाई नचढाउनु ।। ४० ।।
यद् यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः ।
तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः संसारमा आफूलाई सबैभन्दा प्रिय लाग्ने वस्तु मलाई अर्पण गर्नु, त्यसबाट अनन्त फल प्राप्त हुन्छ ।। ४१ ।।
सूर्योऽग्निब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् ।
भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भद्र! सूर्य, अग्नि, ब्राह्मण, गाई, वैष्णव, आकाश, वायु, जल, पृथ्वी, आत्मा र सम्पूर्ण प्राणीहरू मेरो पूजा गर्ने आधार (स्थान) हुन् ।। ४२ ।।
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।
आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः वेदका मन्त्रद्वारा सूर्यमा, हवि (घिउ) द्वारा अग्निमा, आतिथ्यद्वारा ब्राह्मणमा र घाँस-पानीद्वारा गाईमा मेरो पूजा गर्न सकिन्छ ।। ४३ ।।
वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरस्कृतैः ।। ४४ ।।
स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः भक्तहरूलाई आफन्त सम्झी सत्कार गरेर, हृदयको आकाशमा ध्यान गरेर, वायुमा प्राणदृष्टिले र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मलाई नै देखेर मेरो पूजा गर्नु ।। ४४–४५ ।।
धिष्ण्येष्वेष्विति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत् समाहितः ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी यी सबै स्थानहरूमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गरेको मेरो चतुर्भुज र शान्त स्वरूपको ध्यान गर्दै पूजा गर्नु ।। ४६ ।।
इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः ।
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी जो मानिसले एकाग्र चित्तले लोककल्याणकारी कर्म र साधुसेवाद्वारा मेरो पूजा गर्दछ, उसले ममा श्रेष्ठ भक्ति प्राप्त गर्दछ ।। ४७ ।।
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव ।
नोपायो विद्यते सध्यङ् प्रायणं हि सतामहम् ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! सत्सङ्ग र भक्तियोगबाहेक मलाई प्राप्त गर्ने अर्को उत्तम उपाय छैन, किनकि म नै सत्पुरुषहरूको अन्तिम आश्रय हुँ ।। ४८ ।।
अथैतत् परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन ।
सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे यदुनन्दन! तिमी मेरा प्रिय साथी र सेवक भएकाले यो अत्यन्तै गोपनीय रहस्य मैले तिमीलाई बताएको हुँ ।। ४९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे
एकादशोऽध्यायः ।। ११ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एकादश स्कन्धको एघारौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई बन्धन, मोक्ष, साधुको लक्षण र भक्तिको महिमाबारे विस्तृत उपदेश दिनुभएको छ। अध्यायको सुरुमै भगवान् भन्नुहुन्छ कि आत्मा वास्तवमा न बद्ध छ न मुक्त, यो केवल गुणहरूको खेल मात्र हो। जसरी एउटै वृक्षमा दुई पक्षी (जीव र ईश्वर) बस्छन्, तर जीवले कर्मफल भोग्छ र ईश्वर केवल साक्षी रहन्छ। जीव अविद्याका कारण बन्धनमा पर्छ भने विद्याद्वारा मुक्त हुन्छ। ज्ञानी पुरुष शरीरमा रहेर पनि सपनाबाट ब्युँझिएको व्यक्ति झैँ असङ्ग रहन्छ। तर अज्ञानी पुरुष आफूलाई कर्ता मानेर बन्धनमा फस्छ। भगवान्ले सूर्य, हावा र आकाशको उदाहरण दिँदै ज्ञानी कसरी निर्लिप्त रहन्छ भन्ने बुझाउनुभएको छ। जो सुख-दुःख, प्रशंसा-निन्दा र मान-अपमानमा समान रहन्छ, ऊ नै वास्तविक ज्ञानी हो। शास्त्रमा निपुण भएर पनि ब्रह्मज्ञान नहुनेको श्रम बाँझी गाई पाल्नेको जस्तै व्यर्थ हुन्छ। मेरो महिमा नभएको वाणी र मेरो भक्ति नभएको जीवन दुःखको कारण मात्र हो। त्यसैले साधकले आफ्ना सबै कर्म मलाई अर्पण गरेर निष्काम भावले जीवन जिउनुपर्छ। भगवान्ले साधुका २८ वटा विशेष लक्षणहरू वर्णन गर्नुभएको छ। साधु दयालु, सहनशील, सत्यवादी, समदर्शी र जितेन्द्रिय हुन्छ। उसले कसैको अहित सोच्दैन र सबैको उपकारमा तल्लीन रहन्छ। मेरो उत्तम भक्तले मलाई नै सबैको आत्मा मानेर प्रेम गर्दछ। भक्तले मेरा मूर्ति, कथा र सन्तहरूको सेवामा श्रद्धा राख्नुपर्छ। मन्दिरको सरसफाइ गर्ने, उत्सव मनाउने र नाचगान गर्ने कार्यले म प्रसन्न हुन्छु। आफूलाई सबैभन्दा मनपर्ने वस्तु मलाई अर्पण गर्नाले अनन्त फल मिल्दछ। भगवान्ले सूर्य, अग्नि, ब्राह्मण, गाई र भक्तलाई आफ्नो पूजा गर्ने स्थान बताउनुभएको छ। सत्सङ्ग नै मलाई प्राप्त गर्ने सबैभन्दा सजिलो र प्रभावकारी उपाय हो। भगवान्ले यो रहस्य उद्धवलाई आफ्नो अत्यन्त प्रिय मित्र र सेवक ठानेर बताउनुभएको हो। यस अध्यायले कर्म र ज्ञानको समन्वय गर्दै भक्तिको मार्गलाई जोड दिएको छ। अन्त्यमा, श्रीकृष्णले सबै प्राणीमा ईश्वर देख्ने दृष्टिलाई नै श्रेष्ठ भक्ति भन्नुभएको छ। यसरी यो अध्यायले मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य र त्यसको प्राप्ति मार्ग स्पष्ट पारेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'द्वैतभित्रको अद्वैत' र 'साक्षी भाव' मा केन्द्रित छ। दुई पक्षीको रूपकले जीव र ब्रह्मको सम्बन्धलाई उपनिषदीय शैलीमा प्रस्ट पारेको छ। आत्मा स्वभावतः मुक्त भए पनि अविद्याले गर्दा बन्धनको भ्रम पैदा हुन्छ भन्ने वेदान्त दर्शन यहाँ झल्कन्छ। 'विद्या' र 'अविद्या' लाई भगवान्का दुई अनादि शक्ति मानिएको छ, जसले सृष्टि सञ्चालन गर्छन्। ज्ञानीको 'असङ्गता' लाई आकाश र सूर्यको दृष्टान्तले पुष्टि गर्दै दार्शनिक रूपमा कर्म र बन्धनको सम्बन्ध विच्छेद गरिएको छ। शास्त्र ज्ञान (शब्दब्रह्म) भन्दा अनुभूति (परब्रह्म) श्रेष्ठ छ भन्ने यसको मुख्य दार्शनिक मान्यता हो। ईश्वर सर्वव्यापी हुनुहुन्छ र उहाँलाई जुनसुकै माध्यम (सूर्य, अग्नि, प्राणी) बाट पनि पूजा गर्न सकिन्छ भन्ने यसले सिकाउँछ। भक्ति दर्शनका आधारमा 'आत्मनिवेदन' र 'दासत्व भाव' लाई मोक्षको कडी मानिएको छ। वर्णाश्रम धर्मभन्दा पनि 'अनन्य भक्ति' लाई माथि राखिएको छ। यसले संसारलाई 'प्रातिभासिक सत्ता' (सपना जस्तै) मानेर ईश्वरलाई मात्र 'परम सत्ता' स्वीकार गर्दछ।
No comments:
Post a Comment