श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – चतुर्दशोऽध्यायः
(वसन्ततिलका)
ब्रह्मोवाच–
नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय
गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय ।
वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु–
लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर मात्र स्तुति गर्न योग्य हुनुहुन्छ। हजुरको यो शरीर वर्षा ऋतुको मेघ समान श्यामवर्णको छ। बिजुली चम्केझैँ झिलमिल गर्ने पीताम्बर धारण गर्नुभएको छ। गलामा वनमाला, कानमा रतिगेडीले बनेको कुण्डल, शिरमा मयूरको प्वाँखको मुकुट, वक्षस्थलमा श्रीवत्स चिह्न, हातमा दही-भात, वेतको लौरो, सिङ र कम्मरमा बाँसुरी आदि चिह्नले सुशोभित हुनुभएका, सुकोमल पाउ भएका र गोपालको भेष धारण गर्नुभएका हजुरको चरणमा म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। १ ।।
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य
स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि ।
नेशे महि त्ववसितुं मनसाऽऽन्तरेण
साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वयंप्रकाशित परमात्मा! हजुरको यो श्रीविग्रह भक्तहरूको मनोकामना पूरा गर्नका लागि नै हो। यो मनमोहक मूर्तिमान् स्वरूप ममाथि अनुग्रह गर्नका लागि हो। हजुरको यो शरीर पञ्चमहाभूतको रचना हो भनेर कसले भन्न सक्छ र? हे प्रभु! हजुरको यो शरीर शुद्ध सत्त्वमय र अप्राकृतिक छ। हजुरको यो सच्चिदानन्द-विग्रहको महिमा मैले वा अरू कसैले समाधिस्थ मनले पनि बुझ्न सक्दैनौँ भने साक्षात् आत्मानन्दानुभव स्वरूपका बारेमा त कसले कसरी जान्न सक्छ? ।। २ ।।
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव
जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् ।
स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि–
र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जो ज्ञानका लागि शुष्क प्रयास गर्नुको सट्टा आफ्नो स्थानमा स्थिर रहेर सत्सङ्ग मात्र गर्छन् र सन्तहरूद्वारा गाइएका हजुरका लीला-कथाहरू शरीर, वाणी र मनले विनयपूर्वक सुन्दछन्, त्यस्ता भक्तहरूले त्रिलोकमा कसैले जित्न नसकिने हजुरलाई पनि जित्दछन् अर्थात् हजुर उनीहरूको प्रेमको अधीनमा रहनुहुन्छ ।। ३ ।।
(इन्द्रवंश)
श्रेयःसृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो
क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये ।
तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते
नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! सबै प्रकारका कल्याणको मूल स्रोत हजुरको भक्ति नै हो। जो व्यक्ति हजुरको भक्तिलाई त्यागेर केवल ज्ञान प्राप्तिका लागि मात्र परिश्रम गर्छ, उसले दुःख मात्र पाउँछ। जसरी भुस कुट्नाले श्रम मात्र खेर जान्छ तर चामल पाइँदैन, त्यसरी नै भक्तिहीन ज्ञानको श्रम मात्र बाँकी रहन्छ ।। ४ ।।
पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन–
स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया ।
विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया
प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हे अनन्त! पहिले पनि यस संसारमा धेरै योगीहरूले योगद्वारा हजुरलाई प्राप्त गर्ने प्रयास गरे तर सफल नभएपछि उनीहरूले आफ्ना सम्पूर्ण कर्म हजुरको चरणमा समर्पण गरे। ती समर्पित कर्म र हजुरका लीला-कथाद्वारा उनीहरूलाई भक्ति प्राप्त भयो। त्यही भक्तिद्वारा हजुरको स्वरूपको ज्ञान प्राप्त गरेर उनीहरूले सजिलै परमपद प्राप्त गरे ।। ५ ।।
तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते
विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभिः ।
अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो
ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन्! हजुरको निर्गुण स्वरूपलाई जान्न कठिन भए तापनि जसले चित्त शुद्ध तुल्याई विषय-वासना हटाएर स्वयंप्रकाश आत्मस्वरूपद्वारा हजुरको महिमा जान्न खोज्छ, उसले मात्र त्यो जान्न सक्छ। अरू कुनै पनि भौतिक उपायद्वारा हजुरलाई जान्न सकिँदैन ।। ६ ।।
(मिश्र)
गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं
हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य ।
कालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पै–
र्भूपांशवः खे मिहिका द्युभासः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जसले पृथ्वीका परमाणु, आकाशका हिमकण र अन्तरिक्षका नक्षत्रहरू समेत गन्न सक्छन्, त्यस्ता अत्यन्त योग्य पुरुषहरूले पनि हजुरको सगुण स्वरूपका अनन्त गुणहरू गन्न कहाँ सक्छन् र? हे प्रभु! हजुर त प्राणीहरूको अनुग्रहका लागि अवतार लिनुहुन्छ, त्यसैले हजुरको महिमा जान्न अत्यन्त कठिन छ ।। ७ ।।
तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो
भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् ।
हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते
जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, जो व्यक्तिले हरेक क्षण बडो उत्सुकताका साथ हजुरको कृपाको प्रतीक्षा गर्छ र जीवनमा आउने सुख-दुःखलाई आफ्नै कर्मको फल सम्झेर अविचल चित्तले भोग गर्छ, अनि जो प्रेममय हृदय, प्रसन्न वाणी र समर्पित शरीरले हजुरको वन्दना गरिरहन्छ, त्यस्तो व्यक्ति बाबुको सम्पत्तिमा छोराको हक लागेझैँ हजुरको परमपद (मुक्ति) को स्वाभाविक अधिकारी हुन्छ ।। ८ ।।
पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये
परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि ।
मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं
ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! मेरो मूर्खता हेर्नुहोस्। हजुर अनन्त आदिपुरुष र मायावीहरूलाई पनि मोहित पार्ने परमात्मा हुनुहुन्छ। तैपनि मैले हजुरमाथि नै आफ्नो माया फैलाएर ऐश्वर्य देखाउन चाहेँ। हे प्रभु! आगोको ज्वालाको अगाडि एउटा सानो झिल्कोको के नै गणना हुन्छ र? हजुरका अगाडि म त केही पनि होइन ।। ९ ।।
(वंशस्थ)
अतः क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो
ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिनः ।
अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष
एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! म रजोगुणबाट उत्पन्न भएकाले हजुरको वास्तविक स्वरूप जान्न सक्दिनँ। मैले आफूलाई नै अजन्मा जगत्कर्ता ठानेर हजुरको प्रभावलाई बुझ्न सकिनँ। म अहङ्काररूपी अन्धकारले अन्धो भएको थिएँ। म हजुरको अधीनमा रहेको दास हुँ भन्ने सम्झेर मेरो यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस् ।। १० ।।
(वसन्ततिलका)
क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू–
संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः ।
क्वेदृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या–
वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार, आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वीको आवरणले घेरिएको यस ब्रह्माण्डमा मेरो शरीर मात्र सात वित्ताको छ। तर हजुरको शरीरको प्रत्येक रोम-छिद्रमा यस्ता अनगिन्ती ब्रह्माण्डहरू झ्यालको छिद्रबाट पस्ने सूर्यको किरणमा देखिने धूलाका कणझैँ उडिरहेका देखिन्छन्। कहाँ साढे तीन हातको मेरो सानो शरीर र कहाँ हजुरको यो अनन्त महिमा! ।। ११ ।।
(मिश्र)
उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयोः
किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे ।
किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं
तवास्ति कुक्षेः कियदप्यनन्तः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरूको पहुँचभन्दा बाहिर रहनुभएका हे अधोक्षज! आमाको गर्भमा रहेको बालकले अन्जानमा हातखुट्टा चलाउँदा के आमाले त्यसलाई अपराध मान्नुहुन्छ र? यो सारा जगत् हजुरकै गर्भभित्र छ, त्यसैले मेरो यस चञ्चलतालाई पनि बालकको चेष्टा सम्झेर क्षमा गरिदिनुहोस् ।। १२ ।।
जगत्त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे
नारायणस्योदरनाभिनालात् ।
विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ् न वै मृषा
किं त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रमा भनिएको छ कि प्रलयकालको जलमा शयन गर्नुभएका श्रीनारायणको नाभिकमलबाट ब्रह्माको जन्म भयो। यो वचन सत्य हो भने म हजुरकै पुत्र हुँ। हे प्रभु! के म हजुरबाट उत्पन्न भएको होइन र? ।। १३ ।।
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना–
आत्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी ।
नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना–
तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले हजुर 'नारायण' (नरहरूको आश्रय) हुनुहुन्छ। हजुर समस्त जगत्का साक्षी र स्वामी हुनुहुन्छ। नर (जीव) बाट उत्पन्न जलमा निवास गर्ने भएकाले पनि हजुर नारायण नै हुनुहुन्छ। हजुरको यो अवतार पूर्ण सत्य हो, केवल माया मात्र होइन ।। १४ ।।
(इन्द्रवज्रा)
तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपुः
किं मे न दृष्टं भगवंस्तदैव ।
किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव
किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु! यदि हजुरको त्यो रूप त्यसबेला जलमै अवस्थित थियो भने कमलको डाँठभित्र मैले सय वर्षसम्म खोज्दा पनि किन देखिनँ? फेरि तपस्या गर्दा मेरो हृदयमा कसरी प्रकट हुनुभयो? र लगत्तै किन फेरि अन्तर्धान हुनुभयो? यी सबै हजुरकै लीला हुन् ।। १५ ।।
अत्रैव मायाधमनावतारे
ब्रह्मोवाच–
नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय
गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय ।
वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु–
लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर मात्र स्तुति गर्न योग्य हुनुहुन्छ। हजुरको यो शरीर वर्षा ऋतुको मेघ समान श्यामवर्णको छ। बिजुली चम्केझैँ झिलमिल गर्ने पीताम्बर धारण गर्नुभएको छ। गलामा वनमाला, कानमा रतिगेडीले बनेको कुण्डल, शिरमा मयूरको प्वाँखको मुकुट, वक्षस्थलमा श्रीवत्स चिह्न, हातमा दही-भात, वेतको लौरो, सिङ र कम्मरमा बाँसुरी आदि चिह्नले सुशोभित हुनुभएका, सुकोमल पाउ भएका र गोपालको भेष धारण गर्नुभएका हजुरको चरणमा म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। १ ।।
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य
स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि ।
नेशे महि त्ववसितुं मनसाऽऽन्तरेण
साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वयंप्रकाशित परमात्मा! हजुरको यो श्रीविग्रह भक्तहरूको मनोकामना पूरा गर्नका लागि नै हो। यो मनमोहक मूर्तिमान् स्वरूप ममाथि अनुग्रह गर्नका लागि हो। हजुरको यो शरीर पञ्चमहाभूतको रचना हो भनेर कसले भन्न सक्छ र? हे प्रभु! हजुरको यो शरीर शुद्ध सत्त्वमय र अप्राकृतिक छ। हजुरको यो सच्चिदानन्द-विग्रहको महिमा मैले वा अरू कसैले समाधिस्थ मनले पनि बुझ्न सक्दैनौँ भने साक्षात् आत्मानन्दानुभव स्वरूपका बारेमा त कसले कसरी जान्न सक्छ? ।। २ ।।
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव
जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् ।
स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि–
र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जो ज्ञानका लागि शुष्क प्रयास गर्नुको सट्टा आफ्नो स्थानमा स्थिर रहेर सत्सङ्ग मात्र गर्छन् र सन्तहरूद्वारा गाइएका हजुरका लीला-कथाहरू शरीर, वाणी र मनले विनयपूर्वक सुन्दछन्, त्यस्ता भक्तहरूले त्रिलोकमा कसैले जित्न नसकिने हजुरलाई पनि जित्दछन् अर्थात् हजुर उनीहरूको प्रेमको अधीनमा रहनुहुन्छ ।। ३ ।।
(इन्द्रवंश)
श्रेयःसृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो
क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये ।
तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते
नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! सबै प्रकारका कल्याणको मूल स्रोत हजुरको भक्ति नै हो। जो व्यक्ति हजुरको भक्तिलाई त्यागेर केवल ज्ञान प्राप्तिका लागि मात्र परिश्रम गर्छ, उसले दुःख मात्र पाउँछ। जसरी भुस कुट्नाले श्रम मात्र खेर जान्छ तर चामल पाइँदैन, त्यसरी नै भक्तिहीन ज्ञानको श्रम मात्र बाँकी रहन्छ ।। ४ ।।
पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन–
स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया ।
विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया
प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हे अनन्त! पहिले पनि यस संसारमा धेरै योगीहरूले योगद्वारा हजुरलाई प्राप्त गर्ने प्रयास गरे तर सफल नभएपछि उनीहरूले आफ्ना सम्पूर्ण कर्म हजुरको चरणमा समर्पण गरे। ती समर्पित कर्म र हजुरका लीला-कथाद्वारा उनीहरूलाई भक्ति प्राप्त भयो। त्यही भक्तिद्वारा हजुरको स्वरूपको ज्ञान प्राप्त गरेर उनीहरूले सजिलै परमपद प्राप्त गरे ।। ५ ।।
तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते
विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभिः ।
अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो
ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन्! हजुरको निर्गुण स्वरूपलाई जान्न कठिन भए तापनि जसले चित्त शुद्ध तुल्याई विषय-वासना हटाएर स्वयंप्रकाश आत्मस्वरूपद्वारा हजुरको महिमा जान्न खोज्छ, उसले मात्र त्यो जान्न सक्छ। अरू कुनै पनि भौतिक उपायद्वारा हजुरलाई जान्न सकिँदैन ।। ६ ।।
(मिश्र)
गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं
हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य ।
कालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पै–
र्भूपांशवः खे मिहिका द्युभासः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जसले पृथ्वीका परमाणु, आकाशका हिमकण र अन्तरिक्षका नक्षत्रहरू समेत गन्न सक्छन्, त्यस्ता अत्यन्त योग्य पुरुषहरूले पनि हजुरको सगुण स्वरूपका अनन्त गुणहरू गन्न कहाँ सक्छन् र? हे प्रभु! हजुर त प्राणीहरूको अनुग्रहका लागि अवतार लिनुहुन्छ, त्यसैले हजुरको महिमा जान्न अत्यन्त कठिन छ ।। ७ ।।
तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो
भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् ।
हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते
जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, जो व्यक्तिले हरेक क्षण बडो उत्सुकताका साथ हजुरको कृपाको प्रतीक्षा गर्छ र जीवनमा आउने सुख-दुःखलाई आफ्नै कर्मको फल सम्झेर अविचल चित्तले भोग गर्छ, अनि जो प्रेममय हृदय, प्रसन्न वाणी र समर्पित शरीरले हजुरको वन्दना गरिरहन्छ, त्यस्तो व्यक्ति बाबुको सम्पत्तिमा छोराको हक लागेझैँ हजुरको परमपद (मुक्ति) को स्वाभाविक अधिकारी हुन्छ ।। ८ ।।
पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये
परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि ।
मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं
ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! मेरो मूर्खता हेर्नुहोस्। हजुर अनन्त आदिपुरुष र मायावीहरूलाई पनि मोहित पार्ने परमात्मा हुनुहुन्छ। तैपनि मैले हजुरमाथि नै आफ्नो माया फैलाएर ऐश्वर्य देखाउन चाहेँ। हे प्रभु! आगोको ज्वालाको अगाडि एउटा सानो झिल्कोको के नै गणना हुन्छ र? हजुरका अगाडि म त केही पनि होइन ।। ९ ।।
(वंशस्थ)
अतः क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो
ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिनः ।
अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष
एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! म रजोगुणबाट उत्पन्न भएकाले हजुरको वास्तविक स्वरूप जान्न सक्दिनँ। मैले आफूलाई नै अजन्मा जगत्कर्ता ठानेर हजुरको प्रभावलाई बुझ्न सकिनँ। म अहङ्काररूपी अन्धकारले अन्धो भएको थिएँ। म हजुरको अधीनमा रहेको दास हुँ भन्ने सम्झेर मेरो यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस् ।। १० ।।
(वसन्ततिलका)
क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू–
संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः ।
क्वेदृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या–
वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार, आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वीको आवरणले घेरिएको यस ब्रह्माण्डमा मेरो शरीर मात्र सात वित्ताको छ। तर हजुरको शरीरको प्रत्येक रोम-छिद्रमा यस्ता अनगिन्ती ब्रह्माण्डहरू झ्यालको छिद्रबाट पस्ने सूर्यको किरणमा देखिने धूलाका कणझैँ उडिरहेका देखिन्छन्। कहाँ साढे तीन हातको मेरो सानो शरीर र कहाँ हजुरको यो अनन्त महिमा! ।। ११ ।।
(मिश्र)
उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयोः
किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे ।
किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं
तवास्ति कुक्षेः कियदप्यनन्तः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरूको पहुँचभन्दा बाहिर रहनुभएका हे अधोक्षज! आमाको गर्भमा रहेको बालकले अन्जानमा हातखुट्टा चलाउँदा के आमाले त्यसलाई अपराध मान्नुहुन्छ र? यो सारा जगत् हजुरकै गर्भभित्र छ, त्यसैले मेरो यस चञ्चलतालाई पनि बालकको चेष्टा सम्झेर क्षमा गरिदिनुहोस् ।। १२ ।।
जगत्त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे
नारायणस्योदरनाभिनालात् ।
विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ् न वै मृषा
किं त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रमा भनिएको छ कि प्रलयकालको जलमा शयन गर्नुभएका श्रीनारायणको नाभिकमलबाट ब्रह्माको जन्म भयो। यो वचन सत्य हो भने म हजुरकै पुत्र हुँ। हे प्रभु! के म हजुरबाट उत्पन्न भएको होइन र? ।। १३ ।।
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना–
आत्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी ।
नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना–
तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले हजुर 'नारायण' (नरहरूको आश्रय) हुनुहुन्छ। हजुर समस्त जगत्का साक्षी र स्वामी हुनुहुन्छ। नर (जीव) बाट उत्पन्न जलमा निवास गर्ने भएकाले पनि हजुर नारायण नै हुनुहुन्छ। हजुरको यो अवतार पूर्ण सत्य हो, केवल माया मात्र होइन ।। १४ ।।
(इन्द्रवज्रा)
तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपुः
किं मे न दृष्टं भगवंस्तदैव ।
किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव
किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु! यदि हजुरको त्यो रूप त्यसबेला जलमै अवस्थित थियो भने कमलको डाँठभित्र मैले सय वर्षसम्म खोज्दा पनि किन देखिनँ? फेरि तपस्या गर्दा मेरो हृदयमा कसरी प्रकट हुनुभयो? र लगत्तै किन फेरि अन्तर्धान हुनुभयो? यी सबै हजुरकै लीला हुन् ।। १५ ।।
अत्रैव मायाधमनावतारे
ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहिः स्फुटस्य
।
कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या
कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या
मायात्वमेव
प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भ्रम नास गर्ने प्रभु! हजुरले यसै अवतारमा बाहिर देखिने सम्पूर्ण जगत् माता यशोदालाई आफ्नै मुखभित्र देखाएर यो संसारको मायामय स्वरूप प्रकट गरिदिनुभएको छ ।। १६ ।।
(अनुष्टुप्)
यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा ।
तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सारा जगत् जसरी हजुरको पेटभित्र देखियो, त्यसरी नै बाहिर पनि देखिन्छ। त्यसैले यो सबै हजुरको अचम्मको माया हो। यो हजुरको लीलाबाहेक अरू केही हुन सक्दैन ।। १७ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित
मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्साः समस्ता अपि ।
तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलैः साकं मयोपासिता–
स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आजैको कुरा गरौँ, हजुरले मलाई यो जगत् मायामय हो भनेर देखाउनुभयो। सुरुमा हजुर एक्लै हुनुहुन्थ्यो, त्यसपछि सबै गोठाला र बाच्छाका रूपमा देखिनुभयो। पुनः मैले ती सबैलाई चतुर्भुज नारायणका रूपमा देखेँ, जसको म लगायतका तत्त्वहरूले सेवा गरिरहेका थियौँ। अहिले फेरि ती सबै हराएर हजुर मात्र अद्वय ब्रह्मका रूपमा बाँकी रहनुभएको छ ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भ्रम नास गर्ने प्रभु! हजुरले यसै अवतारमा बाहिर देखिने सम्पूर्ण जगत् माता यशोदालाई आफ्नै मुखभित्र देखाएर यो संसारको मायामय स्वरूप प्रकट गरिदिनुभएको छ ।। १६ ।।
(अनुष्टुप्)
यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा ।
तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सारा जगत् जसरी हजुरको पेटभित्र देखियो, त्यसरी नै बाहिर पनि देखिन्छ। त्यसैले यो सबै हजुरको अचम्मको माया हो। यो हजुरको लीलाबाहेक अरू केही हुन सक्दैन ।। १७ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित
मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्साः समस्ता अपि ।
तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलैः साकं मयोपासिता–
स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आजैको कुरा गरौँ, हजुरले मलाई यो जगत् मायामय हो भनेर देखाउनुभयो। सुरुमा हजुर एक्लै हुनुहुन्थ्यो, त्यसपछि सबै गोठाला र बाच्छाका रूपमा देखिनुभयो। पुनः मैले ती सबैलाई चतुर्भुज नारायणका रूपमा देखेँ, जसको म लगायतका तत्त्वहरूले सेवा गरिरहेका थियौँ। अहिले फेरि ती सबै हराएर हजुर मात्र अद्वय ब्रह्मका रूपमा बाँकी रहनुभएको छ ।। १८ ।।
अजानतां त्वत्पदवीमनात्म–
न्यात्माऽऽत्मना भासि वितत्य मायाम् ।
सृष्टाविवाहं जगतो विधान
इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्रः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले हजुरको वास्तविक स्वरूप बुझेका हुँदैनन्, उनीहरूका अगाडि हजुर मायाद्वारा अनेक रूपमा देखिनुहुन्छ। सृष्टिको समयमा मेरो (ब्रह्मा) रूपमा, पालनको समयमा विष्णुको रूपमा र विनाशको समयमा रुद्रको रूपमा हजुर नै प्रकट हुनुहुन्छ ।। १९ ।।
(मिश्र)
सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि
तिर्यक्षु यादस्स्वपि तेऽजनस्य ।
जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय
प्रभो विधातः सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर नै विश्वका मालिक र सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ। अजन्मा भएर पनि हजुर देवता, ऋषि, मानव, पशु, पक्षी र जलचरका रूपमा अवतार लिनुहुन्छ। यी रूपहरूद्वारा दुष्टको घमण्ड तोड्नुहुन्छ र भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्नुहुन्छ ।। २० ।।
को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन्
योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् ।
क्व वा कथं वा कति वा कदेति
विस्तारयन् क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वव्यापक भगवान्! हजुर परमात्मा र योगेश्वर हुनुहुन्छ। हजुरले आफ्नो योगमाया विस्तार गरेर लीला गर्न थाल्दा हजुरको लीला कहाँ, कसरी, कहिले र कति हुन्छ भन्ने कुरा जान्ने सामर्थ्य तीनै लोकमा कसैसँग छैन ।। २१ ।।
(वसन्ततिलका)
तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं
स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम् ।
त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात
उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सारा संसार सपनाजस्तै अवास्तविक र दुःखदायक छ। अज्ञानका कारण यो सत्यजस्तो लागे तापनि वास्तवमा हजुरकै सत्ताले गर्दा मात्र यो सत्यझैँ प्रतीत भएको हो ।। २२ ।।
(मिश्र)
एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः
सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः ।
नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जनः
पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर सबैका आत्मा भएकाले परम सत्य हुनुहुन्छ। हजुर आदिपुरुष, स्वयंप्रकाश, अनन्त, नित्य, अविनाशी र निरञ्जन हुनुहुन्छ। हजुर सबै उपाधिबाट मुक्त र अमृत स्वरूप हुनुहुन्छ ।। २३ ।।
(इन्द्रवंश)
एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि
स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते ।
गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा
ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले गुरु रूपी सूर्यबाट प्राप्त उपनिषद् रूपी दिव्य आँखाद्वारा हजुरलाई आफ्नै आत्माका रूपमा साक्षात्कार गर्छन्, उनीहरूले मात्र यो मिथ्या संसार-सागर पार गर्दछन् ।। २४ ।।
आत्मानमेवात्मतयाविजानतां
तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् ।
ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते र
ज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले परमात्मालाई जान्दैनन्, उनीहरूका लागि यो संसार उत्पन्न हुन्छ। तर ज्ञान प्राप्त हुनासाथ यो त्यसरी नै हराउँछ, जसरी डोरीको ज्ञान भएपछि त्यहाँ देखिने सर्पको भ्रम हराउँछ ।। २५ ।।
अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ
द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् ।
अजस्रचित्यात्मनि केवले परे
विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः बन्धन र मुक्ति दुवै अज्ञानका उपज हुन्। नित्य शुद्ध आत्मामा न बन्धन हुन्छ न मोक्ष। जसरी सूर्यमा दिन र रातको भेद हुँदैन, त्यसरी नै हजुरमा यी दुवैको अस्तित्व छैन ।। २६ ।।
(अनुष्टुप्)
त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च ।
आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! मानिसहरू आफ्नै हृदयमा रहेका हजुरलाई नचिनेर देहलाई नै आत्मा मान्छन् र हजुरलाई बाहिर खोज्छन्। अज्ञानीहरूको यो कस्तो अचम्मको अज्ञानता हो! ।। २७ ।।
(मिश्र)
अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव
ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः ।
असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण
सन्तं
गुणं तं किमु यन्ति सन्तः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! हजुर सबैको हृदयमा हुनुहुन्छ। त्यसैले सन्तहरूले अनात्मा (शरीर आदि) लाई त्यागेर हृदयभित्रै हजुरलाई खोज्छन्। डोरीलाई नचिनुन्जेल सर्पको भ्रम हटेझैँ हजुरलाई नचिनुन्जेल संसारको भ्रम हट्दैन ।। २८ ।।
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय–
प्रसादलेशानुगृहीत एव हि ।
जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो
न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुरको चरणकमलको अलिकति मात्र कृपा पाउनेले पनि हजुरको महिमा बुझ्न सक्छ। अरू कसैले वर्षौँसम्म ज्ञान र वैराग्यको प्रयास गरे पनि हजुरको यथार्थ तत्त्व बुझ्न सक्दैनन् ।। २९ ।।
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो
भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् ।
येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां
भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! मलाई यसै जन्ममा वा अर्को कुनै पशु-पक्षीको जन्ममा भए पनि यस्तो सौभाग्य मिलोस् कि म हजुरका सेवकहरूमध्ये एक भएर हजुरको चरण-कमलको सेवा गर्न पाऊँ ।। ३० ।।
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा ।
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! ब्रजका गाई र गोपिनीहरू धन्य हुन्, जसको स्तनको अमृतमय दूध हजुरले बाच्छा र बालकका रूपमा तृप्त भएर पिउनुभयो। ठूला यज्ञहरूले पनि हजुरलाई यति सन्तुष्ट पार्न सकेका छैनन् ।। ३१ ।।
(अनुष्टुप्)
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! हजुर सबैको हृदयमा हुनुहुन्छ। त्यसैले सन्तहरूले अनात्मा (शरीर आदि) लाई त्यागेर हृदयभित्रै हजुरलाई खोज्छन्। डोरीलाई नचिनुन्जेल सर्पको भ्रम हटेझैँ हजुरलाई नचिनुन्जेल संसारको भ्रम हट्दैन ।। २८ ।।
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय–
प्रसादलेशानुगृहीत एव हि ।
जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो
न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुरको चरणकमलको अलिकति मात्र कृपा पाउनेले पनि हजुरको महिमा बुझ्न सक्छ। अरू कसैले वर्षौँसम्म ज्ञान र वैराग्यको प्रयास गरे पनि हजुरको यथार्थ तत्त्व बुझ्न सक्दैनन् ।। २९ ।।
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो
भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् ।
येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां
भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! मलाई यसै जन्ममा वा अर्को कुनै पशु-पक्षीको जन्ममा भए पनि यस्तो सौभाग्य मिलोस् कि म हजुरका सेवकहरूमध्ये एक भएर हजुरको चरण-कमलको सेवा गर्न पाऊँ ।। ३० ।।
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा ।
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! ब्रजका गाई र गोपिनीहरू धन्य हुन्, जसको स्तनको अमृतमय दूध हजुरले बाच्छा र बालकका रूपमा तृप्त भएर पिउनुभयो। ठूला यज्ञहरूले पनि हजुरलाई यति सन्तुष्ट पार्न सकेका छैनन् ।। ३१ ।।
(अनुष्टुप्)
अहो
भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् ।
यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! नन्द बाबा लगायतका यी ब्रजवासीहरूको भाग्य कति ठूलो! साक्षात् परमानन्द स्वरूप पूर्ण ब्रह्म सनातन हजुर उनीहरूको अभिन्न मित्र हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
(वसन्ततिलका)
एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता–
मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागाः ।
एतद्धृषीकचषकैरसकृत् पिबामः
शर्वादयोऽङ्घ्र्युदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! यी ब्रजवासीहरूको भाग्यको वर्णन त परै जाओस्, हामी एघार इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू पनि धन्य भएका छौँ। किनभने हजुरको यो सौन्दर्य र लीलाको मकरन्द रस हामीले आफ्ना इन्द्रिय रूपी प्यालाबाट पिउन पाएका छौँ ।। ३३ ।।
तद्भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां
यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् ।
यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द–
स्त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! यस ब्रजभूमि वा गोकुलको वनमा कुनै पनि योनिमा जन्म लिन पाउनु नै सौभाग्य हो। यहाँ जन्मिएपछि कुनै न कुनै रूपमा हजुरका भक्तहरूको चरणको धूलो शिरमा पर्नेछ। हजुरको चरणको धूलो त श्रुतिहरूले पनि अझै खोजिरहेका छन् ।। ३४ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न–
श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति ।
सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता
यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनय प्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! यी ब्रजवासीहरूलाई हजुरले के फल दिनुहोला? किनभने सम्पूर्ण फलको स्वरूप नै हजुर हुनुहुन्छ। पूतना जस्ती क्रूरले पनि हजुरलाई प्राप्त गरिन् भने जसले आफ्नो घर, धन, स्वजन, शरीर र प्राण नै हजुरमा अर्पण गरेका छन्, उनीहरूका लागि हजुरले के नै बाँकी राख्नुहोला र! ।। ३५ ।।
(अनुष्टुप्)
तावद् रागादयः स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् ।
तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! जबसम्म मानिस हजुरको हुँदैन, तबसम्म उसका राग-द्वेष आदि चोरहरूले उसलाई लुटिरहन्छन्, उसको घर नै उसको कारागार बन्छ र मोह नै गोडाको साङ्लो बन्दछ ।। ३६ ।।
प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले ।
प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर प्रपञ्चरहित हुनुहुन्छ। तैपनि आफ्ना शरणागत भक्तहरूलाई आनन्द दिनका लागि यस पृथ्वीमा मनुष्य जस्तै लीला गर्नुहुन्छ ।। ३७ ।।
जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो ।
मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! धेरै भन्नु आवश्यक छैन। जसले हजुरको महिमा जानेका छन्, उनीहरू जानिरहून्। मेरो मन, शरीर र वाणीले हजुरको वैभवलाई पूर्ण रूपमा जान्न कदापि सक्दैन ।। ३८ ।।
अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वदृक् ।
त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुर सर्वद्रष्टा हुनुहुन्छ, सबै कुरा जान्नुहुन्छ। हजुर जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ। मलाई आज्ञा दिनुहोस्, यो सम्पूर्ण जगत् हजुरकै शरणमा छ ।। ३९ ।।
(वसन्ततिलका)
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन्
क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् ।
उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु–
गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन् नमस्ते ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुर यदुवंश रूपी कमललाई फुलाउने सूर्य हुनुहुन्छ। पृथ्वी, देवता, ब्राह्मण र पशु रूपी समुद्रको वृद्धि गर्ने चन्द्रमा पनि हजुर नै हुनुहुन्छ। पाखण्ड र अधर्मको अन्धकार नास गर्ने हजुरलाई कल्पको अन्त्यसम्म मेरो नमस्कार छ ।। ४० ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इत्यभिष्टूय भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः ।
नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! यसरी स्तुति गरिसकेपछि ब्रह्माजीले श्रीकृष्णलाई तीन पटक परिक्रमा गरी चरणमा ढोगेर आफ्नो लोक (सत्यलोक) प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४१ ।।
ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् ।
वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माजीलाई बिदा गरी बाच्छाहरू लिएर पुनः यमुनाको किनारमा आफ्ना साथीहरू भएकै ठाउँमा आउनुभयो ।। ४२ ।।
एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तराऽऽत्मनः ।
कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भकाः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! श्रीकृष्णसँग विछोड भएको एक वर्ष भइसकेको थियो, तर भगवान्को मायाले गर्दा ती बालकहरूलाई त्यो समय एक क्षण जस्तो मात्र लाग्यो ।। ४३ ।।
किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः ।
यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मायाले मोहित भएका जीवहरूले के बिर्सँदैनन् र? यो सारा जगत् मायाकै कारण आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सेर बसिरहेको छ ।। ४४ ।।
ऊचुश्च सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा ।
नैकोऽप्यभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः साथीहरूले श्रीकृष्णलाई देखेर भने– 'हे मित्र! तिमी चाँडै आयौ, तिमीलाई स्वागत छ। हामीले अझै एक गाँस पनि खाएका छैनौँ, आऊ मिलेर भोजन गरौँ' ।। ४५ ।।
ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकैः ।
दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले हाँस्दै बालकहरूसँग भोजन गर्नुभयो र अघासुरको अजङ्गको शरीर देखाउँदै वनबाट ब्रज फर्कनुभयो ।। ४६ ।।
(वसन्ततिलका)
राजोवाच–
ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् ।
योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे ब्रह्मन्! आफ्ना छोराछोरीमा भन्दा पनि बढी प्रेम ब्रजवासीहरूको श्रीकृष्णप्रति कसरी भयो? यो रहस्य मलाई बताउनुहोस् ।। ४९ ।।
शुक उवाच–
सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः ।
इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन! सबै प्राणीलाई आफ्नो आत्मा सबैभन्दा प्रिय हुन्छ। सन्तान र धनसम्पत्ति त आत्माका लागि मात्र प्रिय भएका हुन् ।। ५० ।।
तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् ।
न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! मानिसको आफ्नो आत्माप्रति जस्तो प्रेम हुन्छ, त्यस्तो प्रेम सन्तान वा घरमा हुँदैन ।। ५१ ।।
देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम ।
यथा देहः प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले शरीरलाई नै आत्मा मान्छन्, उनीहरूलाई आफ्नो शरीर जति प्रिय लाग्छ, त्यति प्रिय अरू केही लाग्दैन ।। ५२ ।।
देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रियः ।
यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो शरीर जीर्ण र वृद्ध हुँदा पनि मानिसमा बाँच्ने इच्छा प्रबल हुन्छ, यसको अर्थ आत्मा नै सबैभन्दा प्रिय वस्तु हो ।। ५३ ।।
तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले सबै प्राणीका लागि आफ्नो आत्मा नै प्रियतम हो। सारा जगत् त्यही आत्माकै लागि हो ।। ५४ ।।
कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् ।
जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई तिमी 'आत्माको पनि आत्मा' सम्झ। जगत्को हितका लागि उनी मायाद्वारा मनुष्य जस्तै देखिनुभएको हो ।। ५५ ।।
वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च ।
भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले श्रीकृष्णको वास्तविक स्वरूप बुझेका छन्, उनीहरूका लागि यो चराचर जगत् श्रीकृष्णकै स्वरूप हो। यहाँ श्रीकृष्णबाहेक अरू केही छैन ।। ५६ ।।
सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः ।
तस्यापि भगवान् कृष्णः किमतद्वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै वस्तुको मूल कारण परमात्मा नै हो। श्रीकृष्ण नै सम्पूर्ण कारणका पनि परम कारण हुनुहुन्छ ।। ५७ ।।
(मिश्र)
समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं
महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः ।
भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं
पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मुरारीको चरण-कमल रूपी डुङ्गाको आश्रय लिएका छन्, उनीहरूका लागि यो भवसागर बाच्छाको खुरले बनाएको खाडल जत्तिकै सानो हुन्छ। उनीहरूले परमपद पाउँछन् र संसारको दुःखबाट मुक्त हुन्छन् ।। ५८ ।।
(अनुष्टुप्)
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! तिमीले जे सोधेका थियौ, मैले ती सबै रहस्य बताइदिएँ। भगवान्ले कुमार अवस्थामा गरेको लीलाका बारेमा वर्णन गरेँ ।। ५९ ।।
(मिश्र)
एतत्सुहृद्भिश्चरितं मुरारे– रघार्दनं शाद्वलजेमनं च ।
शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको अघासुर वध, वन-भोज र ब्रह्माजीद्वारा गरिएको यो स्तुति जसले सुन्छ वा भन्छ, उसले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्त गर्दछ ।। ६० ।।
(अनुष्टुप्)
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार श्रीकृष्ण र बलरामले कुमार अवस्थाका विभिन्न खेलहरू खेल्दै ब्रजमा आफ्नो समय बिताउनुभयो ।। ६१ ।।
यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! नन्द बाबा लगायतका यी ब्रजवासीहरूको भाग्य कति ठूलो! साक्षात् परमानन्द स्वरूप पूर्ण ब्रह्म सनातन हजुर उनीहरूको अभिन्न मित्र हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
(वसन्ततिलका)
एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता–
मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागाः ।
एतद्धृषीकचषकैरसकृत् पिबामः
शर्वादयोऽङ्घ्र्युदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! यी ब्रजवासीहरूको भाग्यको वर्णन त परै जाओस्, हामी एघार इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू पनि धन्य भएका छौँ। किनभने हजुरको यो सौन्दर्य र लीलाको मकरन्द रस हामीले आफ्ना इन्द्रिय रूपी प्यालाबाट पिउन पाएका छौँ ।। ३३ ।।
तद्भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां
यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् ।
यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द–
स्त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! यस ब्रजभूमि वा गोकुलको वनमा कुनै पनि योनिमा जन्म लिन पाउनु नै सौभाग्य हो। यहाँ जन्मिएपछि कुनै न कुनै रूपमा हजुरका भक्तहरूको चरणको धूलो शिरमा पर्नेछ। हजुरको चरणको धूलो त श्रुतिहरूले पनि अझै खोजिरहेका छन् ।। ३४ ।।
(शार्दूलविक्रीडित)
एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न–
श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति ।
सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता
यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनय प्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! यी ब्रजवासीहरूलाई हजुरले के फल दिनुहोला? किनभने सम्पूर्ण फलको स्वरूप नै हजुर हुनुहुन्छ। पूतना जस्ती क्रूरले पनि हजुरलाई प्राप्त गरिन् भने जसले आफ्नो घर, धन, स्वजन, शरीर र प्राण नै हजुरमा अर्पण गरेका छन्, उनीहरूका लागि हजुरले के नै बाँकी राख्नुहोला र! ।। ३५ ।।
(अनुष्टुप्)
तावद् रागादयः स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् ।
तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! जबसम्म मानिस हजुरको हुँदैन, तबसम्म उसका राग-द्वेष आदि चोरहरूले उसलाई लुटिरहन्छन्, उसको घर नै उसको कारागार बन्छ र मोह नै गोडाको साङ्लो बन्दछ ।। ३६ ।।
प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले ।
प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर प्रपञ्चरहित हुनुहुन्छ। तैपनि आफ्ना शरणागत भक्तहरूलाई आनन्द दिनका लागि यस पृथ्वीमा मनुष्य जस्तै लीला गर्नुहुन्छ ।। ३७ ।।
जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो ।
मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! धेरै भन्नु आवश्यक छैन। जसले हजुरको महिमा जानेका छन्, उनीहरू जानिरहून्। मेरो मन, शरीर र वाणीले हजुरको वैभवलाई पूर्ण रूपमा जान्न कदापि सक्दैन ।। ३८ ।।
अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वदृक् ।
त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुर सर्वद्रष्टा हुनुहुन्छ, सबै कुरा जान्नुहुन्छ। हजुर जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ। मलाई आज्ञा दिनुहोस्, यो सम्पूर्ण जगत् हजुरकै शरणमा छ ।। ३९ ।।
(वसन्ततिलका)
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन्
क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् ।
उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु–
गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन् नमस्ते ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुर यदुवंश रूपी कमललाई फुलाउने सूर्य हुनुहुन्छ। पृथ्वी, देवता, ब्राह्मण र पशु रूपी समुद्रको वृद्धि गर्ने चन्द्रमा पनि हजुर नै हुनुहुन्छ। पाखण्ड र अधर्मको अन्धकार नास गर्ने हजुरलाई कल्पको अन्त्यसम्म मेरो नमस्कार छ ।। ४० ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इत्यभिष्टूय भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः ।
नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! यसरी स्तुति गरिसकेपछि ब्रह्माजीले श्रीकृष्णलाई तीन पटक परिक्रमा गरी चरणमा ढोगेर आफ्नो लोक (सत्यलोक) प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४१ ।।
ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् ।
वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माजीलाई बिदा गरी बाच्छाहरू लिएर पुनः यमुनाको किनारमा आफ्ना साथीहरू भएकै ठाउँमा आउनुभयो ।। ४२ ।।
एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तराऽऽत्मनः ।
कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भकाः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! श्रीकृष्णसँग विछोड भएको एक वर्ष भइसकेको थियो, तर भगवान्को मायाले गर्दा ती बालकहरूलाई त्यो समय एक क्षण जस्तो मात्र लाग्यो ।। ४३ ।।
किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः ।
यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मायाले मोहित भएका जीवहरूले के बिर्सँदैनन् र? यो सारा जगत् मायाकै कारण आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सेर बसिरहेको छ ।। ४४ ।।
ऊचुश्च सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा ।
नैकोऽप्यभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः साथीहरूले श्रीकृष्णलाई देखेर भने– 'हे मित्र! तिमी चाँडै आयौ, तिमीलाई स्वागत छ। हामीले अझै एक गाँस पनि खाएका छैनौँ, आऊ मिलेर भोजन गरौँ' ।। ४५ ।।
ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकैः ।
दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले हाँस्दै बालकहरूसँग भोजन गर्नुभयो र अघासुरको अजङ्गको शरीर देखाउँदै वनबाट ब्रज फर्कनुभयो ।। ४६ ।।
(वसन्ततिलका)
बर्हप्रसूननवधातुविचित्रिताङ्गः
प्रोद्दामवेणुदलशृङ्गरवोत्सवाढ्यः ।
वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति
र्गोपीदृगुत्सवदृशिः प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले
मयूरको प्वाँख, पुष्प र गेरु आदि अनेक धातुहरूद्वारा आफ्नो शरीरलाई विचित्र किसिमले
सजाउनुभएको थियो। उहाँ बाँसुरी, पात र सिङको मधुर
ध्वनिद्वारा उत्सवको रौनक बढाउँदै, बाच्छाहरूलाई नाम काढेर
बोलाउँदै र आफ्ना साथीहरूद्वारा गाइएको पवित्र कीर्ति सुन्दै गोपिनीहरूको आँखालाई
उत्सव (आनन्द) प्रदान गर्ने दिव्य रूपमा गोठमा प्रवेश गर्नुभयो ।।४७।।
अद्यानेन
महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना ।
हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला
व्रजे जगुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः आज यी यशोदानन्दन
श्रीकृष्णले त्यो विशाल अजङ्गर (अघासुर) लाई मार्नुभयो र हामीलाई त्यसको मुखबाट
बचाउनुभयो भन्दै ती ग्वालबालिकाहरूले व्रजमा श्रीकृष्णको यश गाउन थाले ।।४८।।
राजोवाच–
ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् ।
योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे ब्रह्मन्! आफ्ना छोराछोरीमा भन्दा पनि बढी प्रेम ब्रजवासीहरूको श्रीकृष्णप्रति कसरी भयो? यो रहस्य मलाई बताउनुहोस् ।। ४९ ।।
शुक उवाच–
सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः ।
इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन! सबै प्राणीलाई आफ्नो आत्मा सबैभन्दा प्रिय हुन्छ। सन्तान र धनसम्पत्ति त आत्माका लागि मात्र प्रिय भएका हुन् ।। ५० ।।
तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् ।
न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! मानिसको आफ्नो आत्माप्रति जस्तो प्रेम हुन्छ, त्यस्तो प्रेम सन्तान वा घरमा हुँदैन ।। ५१ ।।
देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम ।
यथा देहः प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले शरीरलाई नै आत्मा मान्छन्, उनीहरूलाई आफ्नो शरीर जति प्रिय लाग्छ, त्यति प्रिय अरू केही लाग्दैन ।। ५२ ।।
देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रियः ।
यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो शरीर जीर्ण र वृद्ध हुँदा पनि मानिसमा बाँच्ने इच्छा प्रबल हुन्छ, यसको अर्थ आत्मा नै सबैभन्दा प्रिय वस्तु हो ।। ५३ ।।
तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले सबै प्राणीका लागि आफ्नो आत्मा नै प्रियतम हो। सारा जगत् त्यही आत्माकै लागि हो ।। ५४ ।।
कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् ।
जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई तिमी 'आत्माको पनि आत्मा' सम्झ। जगत्को हितका लागि उनी मायाद्वारा मनुष्य जस्तै देखिनुभएको हो ।। ५५ ।।
वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च ।
भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले श्रीकृष्णको वास्तविक स्वरूप बुझेका छन्, उनीहरूका लागि यो चराचर जगत् श्रीकृष्णकै स्वरूप हो। यहाँ श्रीकृष्णबाहेक अरू केही छैन ।। ५६ ।।
सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः ।
तस्यापि भगवान् कृष्णः किमतद्वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै वस्तुको मूल कारण परमात्मा नै हो। श्रीकृष्ण नै सम्पूर्ण कारणका पनि परम कारण हुनुहुन्छ ।। ५७ ।।
(मिश्र)
समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं
महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः ।
भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं
पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मुरारीको चरण-कमल रूपी डुङ्गाको आश्रय लिएका छन्, उनीहरूका लागि यो भवसागर बाच्छाको खुरले बनाएको खाडल जत्तिकै सानो हुन्छ। उनीहरूले परमपद पाउँछन् र संसारको दुःखबाट मुक्त हुन्छन् ।। ५८ ।।
(अनुष्टुप्)
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! तिमीले जे सोधेका थियौ, मैले ती सबै रहस्य बताइदिएँ। भगवान्ले कुमार अवस्थामा गरेको लीलाका बारेमा वर्णन गरेँ ।। ५९ ।।
(मिश्र)
एतत्सुहृद्भिश्चरितं मुरारे– रघार्दनं शाद्वलजेमनं च ।
शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको अघासुर वध, वन-भोज र ब्रह्माजीद्वारा गरिएको यो स्तुति जसले सुन्छ वा भन्छ, उसले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्त गर्दछ ।। ६० ।।
(अनुष्टुप्)
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार श्रीकृष्ण र बलरामले कुमार अवस्थाका विभिन्न खेलहरू खेल्दै ब्रजमा आफ्नो समय बिताउनुभयो ।। ६१ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्ध अन्तर्गत चौधौँ अध्यायमा ब्रह्माजीद्वारा भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरिएको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग छ। यस अध्यायको कथा अघिल्लो अध्यायको निरन्तरता हो, जहाँ ब्रह्माजीले श्रीकृष्णको परीक्षा लिनका लागि गोकुलका बाच्छा र गोठाला बालकहरूलाई हरेर लुकाएका थिए। जब ब्रह्माजीले एक वर्षपछि फर्केर हेरे, तब उनले गोकुलमा पहिलेकै जस्तै बाच्छा र बालकहरू खेलिरहेको देखे। अचम्मको कुरा त के थियो भने ती सबै बाच्छा र बालकहरू साक्षात् चतुर्भुज नारायणको स्वरूपमा प्रकट भए। यो देखेर ब्रह्माजीको अहङ्कार चूर्ण भयो र उनले श्रीकृष्णको सर्वशक्तिमान् स्वरूपको बोध गरे। त्यसपछि ब्रह्माजी श्रीकृष्णको शरणमा आए र गद्गद कण्ठले स्तुति गर्न थाले।
ब्रह्माजीले स्तुति गर्दै स्वीकार गरे कि हजुर अनन्त हुनुहुन्छ र मेरो बुद्धि अत्यन्त सीमित छ। उनले श्रीकृष्णको दिव्य रूपको वर्णन गर्दै भने कि हजुरको शरीर घनश्याम छ र हजुरले पहेँलो वस्त्र धारण गर्नुभएको छ। ब्रह्माजीले आफ्नो अपराध क्षमा गर्न आग्रह गर्दै भने कि हजुर नै यो सम्पूर्ण जगत्को मालिक हुनुहुन्छ र म हजुरकै नाभिकमलबाट उत्पन्न भएको एउटा सानो बालक मात्र हुँ। उनले ब्रजवासीहरूको भाग्यको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे, किनभने स्वयं पूर्णब्रह्म उनीहरूको मित्र र आत्मीय बनेर रहनुभएको छ। ब्रह्माजीले यो पनि भने कि जसले हजुरको भक्ति छोडेर केवल सुख्खा ज्ञानका लागि परिश्रम गर्छ, उसले भुस कुट्नेले जस्तै दुःख मात्र पाउँछ। स्तुति सकिएपछि ब्रह्माजीले श्रीकृष्णलाई तीन पटक परिक्रमा गरेर बिदा लिए। श्रीकृष्णले पुनः आफ्ना साथीहरू र बाच्छाहरूलाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काइदिनुभयो। यसरी एक वर्षको समय बिते पनि योगमायाको प्रभावले गोठाला बालकहरूलाई त्यो समय एक क्षण जस्तो मात्र लाग्यो। अन्त्यमा, शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई सम्झाउनुभयो कि आत्मा नै सबैभन्दा प्रिय वस्तु हो र श्रीकृष्ण सबै आत्माका पनि परम आत्मा हुनुहुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र चिन्तनयोग्य छ। यसले मुख्यतया 'भक्ति' र 'ज्ञान' को तुलना गर्दै भक्तिको श्रेष्ठता सिद्ध गरेको छ। ब्रह्माजीको अहङ्कारले यो सङ्केत गर्दछ कि बौद्धिक ज्ञानले मात्र ईश्वरलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न असम्भव छ। जबसम्म मनुष्यमा 'म जान्दछु' भन्ने अहङ्कार रहन्छ, तबसम्म उसले परमात्माको साक्षात्कृत स्वरूप देख्न सक्दैन। यस अध्यायले 'आत्मा' को अवधारणालाई स्पष्ट पार्दै संसारका सबै प्रिय वस्तुहरू आत्माकै लागि प्रिय हुने र श्रीकृष्ण नै त्यो परम आत्मा भएको बताएको छ। यसले अद्वैत र द्वैतको सुन्दर समन्वय गर्दै भगवान्को सगुण र निर्गुण दुवै रूपको व्याख्या गरेको छ। मायाको शक्ति र यसबाट पार पाउने उपाय केवल भगवत्-कृपा नै हो भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।
No comments:
Post a Comment