श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - सप्तदशोऽध्यायः
श्रीमद्भागवत
महापुराण
प्रथमः
स्कन्धः - सप्तदशोऽध्यायः
सूत उवाच -
तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् ।
दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शौनकजी! परीक्षितले त्यहाँ पुगेपछि राजाको भेष धारण गरेको एउटा शूद्रले हातमा लौरो लिएर गाई र गोरुको जोडीलाई, तिनीहरूको कोही मालिक नभएझैँ निर्दयी भएर पिटिरहेको देखे ।।१।।
वृषं मृणालधवलम् मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।
वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो कमलको डाँठ जस्तै सेतो रङ्गको गोरु एउटा खुट्टाले मात्र उभिएको थियो। शूद्रको कुटाइबाट डराएर कामिरहेको त्यो गोरु पीडाले गर्दा मलमूत्र त्याग गरिरहेको थियो ।।२।।
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् ।
विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः धार्मिक कार्यका लागि दही, दूध र घिउ दिने गाई पनि त्यो शूद्रको प्रहारबाट अत्यन्तै दुःखी थिइन्। आफ्ना बाच्छा नजिक नभएकी, शरीर दुब्लाएर कमजोर भएकी र आँखाबाट आँसु बगाइरहेकी ती गाई केही घाँसको आशामा थिइन् ।।३।।
पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् ।
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्णजडित रथमा सवार भएका राजा परीक्षितले हातमा धनुष चढाउँदै मेघ जस्तै गम्भीर स्वरमा त्यस कलि रूपी शूद्रलाई सोध्न थाल्नुभयो ।।४।।
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली ।
नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'ए तँ को होस्? मेरो संरक्षणमा रहेको यस संसारमा बलियो भएर पनि निर्बल प्राणीहरूलाई किन यसरी पिटिरहेको छस्? तैँले नटुवा (अभिनेता) ले झैँ राजाको भेष त धारण गरेको छस्, तर तेरो कर्म भने अधम शूद्रको जस्तो छ' ।।५।।
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना ।
शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन्वधमर्हसि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'भगवान् श्रीकृष्ण र गाण्डीवधारी अर्जुन यस लोकबाट बिदा भएपछि यस एकान्त ठाउँमा निरापराध प्राणीलाई यातना दिने तँ अपराधी होस्, तँ मृत्युदण्डकै योग्य छस्' ।।६।।
त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् ।
वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो नः परिखेदयन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजाले गोरुलाई सोधे– 'कमलको डाँठ जस्तै सेतो वर्ण भएका र तीन खुट्टा नहुँदा पनि एउटा खुट्टाले टेकेर हिँडिरहेका तपाईं को हुनुहुन्छ? तपाईंको यो अवस्था देखेर मलाई अत्यन्तै दुःख लागेको छ' ।।७।।
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते ।
भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तपाईं गोरुको रूप धारण गर्ने कुनै देवता त हुनुहुन्न? कुरुवंशका राजाहरूको संरक्षणमा रहेको यस पृथ्वीमा तपाईं जस्ता निर्दोष प्राणीले शोक गरेर आँसु खसाल्नु परेको दृश्य मैले कहिल्यै देख्नु नपरोस्' ।।८।।
मा सौरभेयानुशुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् ।
मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे गोपुत्र! अब तपाईं चिन्ता नगर्नुहोस्, यस शूद्रबाट डराउनु पर्दैन। हे गोमाता! अब तपाईं पनि नरुनुहोस्, म यस दुष्टलाई दण्ड दिनेछु, तपाईंको कल्याण हुनेछ' ।।९।।
यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वाः त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः ।
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः 'जुन राजाको राज्यमा दुष्टहरूले प्रजालाई दुःख दिन्छन्, त्यो कर्तव्यहीन राजाको कीर्ति, आयु, ऐश्वर्य र सद्गति सबै नष्ट हुन्छ' ।।१०।।
एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानां आर्तिनिग्रहः ।
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः 'पीडितहरूको दुःख निवारण गर्नु नै राजाको परम धर्म हो। त्यसैले प्राणीहरूलाई कष्ट दिने यो महादुष्टलाई म अहिल्यै मारिदिनेछु' ।।११।।
कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद ।
मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सुरभिनन्दन! तपाईं त चार खुट्टा भएको जीव हुनुहुन्छ, तपाईंको तीनवटा खुट्टा कसले काट्यो? श्रीकृष्णका अनुयायी राजाहरूको राज्यमा तपाईंले यस्तो कष्ट पाउनु कदापि उचित छैन' ।।१२।।
आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनां अकृतागसाम् ।
आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे वृषभ! कुन पापीले तपाईं जस्तो साधु स्वभावको प्राणीलाई अङ्गभङ्ग गरेर पाण्डवहरूको कीर्तिमा कलङ्क लगायो? भन्नुहोस्, तपाईंको भलो हुनेछ' ।।१३।।
जनेऽनागस्यघं युञ्जन सर्वतोऽस्य च मद्भयम् ।
साधूनां भद्रमेव स्याद् असाधुदमने कृते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'जसले निरपराधलाई दुःख दिन्छ, ऊ जहाँ भए पनि मेरो दण्डबाट बच्न सक्दैन। दुष्टहरूलाई दमन गर्नाले नै सज्जनहरूको कल्याण हुन्छ' ।।१४।।
अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः ।
आहर्तास्मि भुजं साक्षाद् अमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निर्दोष प्राणीलाई सताउने अपराधी यदि देवता नै भए पनि म उसको पाखुरा काटिदिनेछु' ।।१५।।
राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् ।
शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रं अनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'सामान्य अवस्थामा पनि शास्त्रको मर्यादा उल्लङ्घन गर्नेलाई दण्ड दिनु र धर्मको मार्गमा चल्नेहरूको रक्षा गर्नु नै राजाको मुख्य धर्म हो' ।।१६।।
धर्म उवाच -
एतद् वः पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वचः ।
येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मले भने– 'राजन्! तपाईं पाण्डवका योग्य वंशज हुनुहुन्छ। दुःखीहरूलाई सान्त्वना दिने यस्तो वाणी तपाईंलाई नै सुहाउँछ। तपाईंको पुर्खाहरूको भक्ति र गुणका कारण नै भगवान् श्रीकृष्ण उनीहरूको दूत र सारथि बन्नुभएको थियो' ।।१७।।
न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ ।
पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे पुरुषश्रेष्ठ! शास्त्रमा अनेक मत भएकाले हाम्रो बुद्धि अलमलिएको छ, त्यसैले हामी आफ्नो दुःखको वास्तविक कारण वा कर्ता यही हो भन्न सक्दैनौँ' ।।१८।।
केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः ।
दैवमन्ये परे कर्म स्वभावं अपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'कोही सुख-दुःखको कारण आफ्नै आत्मालाई मान्छन्, कोही भाग्य (दैव), कोही कर्म, कोही स्वभाव त कोही ईश्वरलाई नै यसको कारण मान्दछन्' ।।१९।।
अप्रतर्क्यादनिर्देश्याद् इति केष्वपि निश्चयः ।
अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः 'कसैको मतमा दुःखको कारण तर्क र वाणीभन्दा बाहिरको कुरा हो। हे राजर्षि! अब यसमा कुन मत सही हो, तपाईं आफ्नै विवेकले विचार गर्नुहोस्' ।।२०।।
सूत उवाच -
एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तम ।
समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शौनकजी! धर्मको यस्तो गूढ कुरा सुनेपछि राजा परीक्षित अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँको सन्देह हट्यो र शान्त मनले उत्तर दिनुभयो ।।२१।।
राजोवाच -
धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।
यद् अधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भन्नुभयो– 'हे धर्मका ज्ञाता! तपाईं पक्कै पनि गोरुको रूप धारण गर्नुभएका साक्षात् धर्म हुनुहुन्छ। अधर्म गर्नेले जुन गति पाउँछ, अर्काको दोष लगाउनेले पनि त्यही गति पाउने भएकाले तपाईंले आफूलाई दुःख दिनेको नाम लिनुभएन' ।।२२।।
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।
चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अथवा ईश्वरको माया र सृष्टिको गतिलाई मन र वाणीले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन भन्ने सिद्धान्त नै सत्य हो' ।।२३।।
तपः शौचं दया सत्यं इति पादाः कृते कृताः ।
अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे धर्मदेव! सत्ययुगमा तप, पवित्रता, दया र सत्य—यी तपाईंका चार खुट्टा थिए। तर अहिले अधर्मका अंशहरू अहङ्कार, आसक्ति र मदका कारण तपाईंका तीनवटा खुट्टा नष्ट भइसकेका छन्' ।।२४।।
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः ।
तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयं अनृतेनैधितः कलिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहिले तपाईंसँग केवल 'सत्य' रूपी चौथो खुट्टा मात्र बाँकी छ। तर असत्यले बढेको यो कलिले अहिले त्यसलाई पनि नष्ट गर्न खोजिरहेको छ' ।।२५।।
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती ।
श्रीमद्भिः तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यी गाई साक्षात् पृथ्वी हुन्। भगवान् श्रीकृष्णले यिनको भारी हलुका पार्नुभएको थियो। उहाँका चरणका चिन्हहरूले यो धर्ती सुशोभित थिइन्' ।।२६।।
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिताधुना ।
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहिले भगवान्को वियोगमा यी साध्वी पृथ्वी अभागिनी झैँ आँसु बगाउँदै छिन्। अब राजाको भेषमा आउने अधर्मी शूद्रहरूले मलाई उपभोग गर्नेछन् भन्ने चिन्ताले यिनलाई सताएको छ' ।।२७।।
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः ।
निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः महारथी परीक्षितले यसरी पृथ्वी र धर्मलाई सान्त्वना दिएर अधर्मको जरो कलिलाई मार्नका लागि तीखो तरवार उठाउनुभयो ।।२८।।
तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् ।
तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वलः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले आफूलाई मार्न लागेको थाहा पाएपछि कलिले तुरुन्तै राजाको भेष त्याग्यो र डराउँदै राजाको खुट्टामा शिर राखेर शरण पर्न गयो ।।२९।।
पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः ।
शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः शरणागतको रक्षा गर्ने दयालु राजा परीक्षितले खुट्टामा परेको शत्रुलाई मार्नुभएन, बरु हाँस्दै यसो भन्नुभयो ।।३०।।
राजोवाच -
न ते गुडाकेशयशोधराणां
बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् ।
न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन
क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भन्नुभयो– 'तँ हात जोडेर शरणमा आएकाले अर्जुनका वंशजहरूबाट तँलाई अब कुनै डर छैन। तर अधर्मको साथी भएकाले तँ मेरो राज्यभित्र कतै पनि बस्न पाउँदैनस्' ।।३१।।
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेषु
अनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः ।
लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो
ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तँ जहाँ बस्छस्, त्यहाँका राजाहरूमा लोभ, असत्य, चोरी, दुष्टता, पाप, दरिद्रता, कपट, झगडा र अहङ्कार जस्ता अधर्मका गुणहरू बढ्दै जान्छन्' ।।३२।।
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो
धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।
ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैः
यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे अधर्मका मित्र! तँ यस ब्रह्मावर्त (पवित्र भूमि) मा बस्न पाउँदैनस्। यो ठाउँ त सत्य र धर्मको मार्गमा चल्ने विद्वान्हरूले यज्ञद्वारा भगवान् श्रीकृष्णको आराधना गर्ने ठाउँ हो' ।।३३।।
यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान
इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।
कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानां
अन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'जहाँ यज्ञको स्वरूपमा रहेका भगवान् श्रीहरि सबैको कल्याण गर्नुहुन्छ। उहाँ वायु झैँ सबै प्राणीको भित्र र बाहिर रहेर उनीहरूका इच्छा पूर्ण गर्नुहुन्छ' ।।३४।।
सूत उवाच -
परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः ।
तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– परीक्षितको आज्ञा सुनेर कलि थरथर काम्न थाल्यो। हातमा तरवार लिएर यमराज झैँ उभिएका राजालाई हेर्दै उसले यसो भन्यो ।।३५।।
कलिरुवाच -
यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया ।
लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः कलिले भन्यो– 'हे सम्राट! तपाईंको आज्ञा मानेर म जहाँ बस्न खोज्छु, त्यहाँ-त्यहाँ तपाईंलाई धनुष-बाण लिएर उभिएको पाउँछु' ।।३६।।
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि ।
यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठन् तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे धर्मका संरक्षक राजा! मलाई यस्तो ठाउँ तोकिदिनुहोस् जहाँ म तपाईंको आज्ञा पालन गर्दै शान्त भएर बस्न सकूँ' ।।३७।।
सूत उवाच -
अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ ।
द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– कलिको प्रार्थना स्वीकार गरेर राजाले उसलाई बस्नका लागि चारवटा ठाउँ दिए– जुवा, मद्यपान, अवैध स्त्री-सङ्ग र हिंसा (पशु वध) । यी चार ठाउँमा अधर्मको वास हुन्छ ।।३८।।
पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः ।
ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः कलिले अझै एउटा ठाउँ माग्यो। तब राजाले उसलाई 'सुन' (स्वर्ण) मा बस्ने अनुमति दिए। यसरी कलि असत्य, मद, काम, वैर र रजोगुणका रूपमा पाँचौँ ठाउँमा पनि बस्न थाल्यो ।।३९।।
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः ।
औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षितले दिएका यी पाँच ठाउँमा रहेर कलिले उहाँको आज्ञा पालना गर्न थाल्यो ।।४०।।
अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् ।
विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले यी पाँच ठाउँको सेवन कहिल्यै गर्नु हुँदैन। विशेष गरी धर्मको रक्षा गर्ने राजा, नेता र गुरुहरूले यी कुराहरूबाट टाढै रहनुपर्छ ।।४१।।
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति ।
प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा परीक्षितले धर्म रूपी गोरुको नष्ट भएका तीन खुट्टा (तप, पवित्रता र दया) लाई पुनः जोडिदिए (धर्मको स्थापना गरे) र पृथ्वीलाई आश्वासन दिए ।।४२।।
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् ।
पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षित अहिले पनि त्यही सिंहासनमा विराजमान छन्, जुन महाराज युधिष्ठिरले वन प्रस्थान गर्दा उहाँलाई सुम्पेका थिए ।।४३।।
आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् ।
गजाह्वये महाभागः चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यशस्वी चक्रवर्ती राजा परीक्षित अहिले पनि हस्तिनापुरमा कुरुवंशको राज्यलक्ष्मीलाई सुशोभित गरिरहेका छन् ।।४४।।
इत्थम्भूतानुभावोऽयं अभिमन्युसुतो नृपः ।
यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः अभिमन्युका छोरा यस्ता प्रभावशाली राजा परीक्षितको शासनकालमा नै तपाईंहरू यो लामो समयसम्म चल्ने यज्ञमा दीक्षित हुनुभएको छ ।।४५।।
🌸
••••••••••
🌸
तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् ।
दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शौनकजी! परीक्षितले त्यहाँ पुगेपछि राजाको भेष धारण गरेको एउटा शूद्रले हातमा लौरो लिएर गाई र गोरुको जोडीलाई, तिनीहरूको कोही मालिक नभएझैँ निर्दयी भएर पिटिरहेको देखे ।।१।।
वृषं मृणालधवलम् मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।
वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो कमलको डाँठ जस्तै सेतो रङ्गको गोरु एउटा खुट्टाले मात्र उभिएको थियो। शूद्रको कुटाइबाट डराएर कामिरहेको त्यो गोरु पीडाले गर्दा मलमूत्र त्याग गरिरहेको थियो ।।२।।
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् ।
विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः धार्मिक कार्यका लागि दही, दूध र घिउ दिने गाई पनि त्यो शूद्रको प्रहारबाट अत्यन्तै दुःखी थिइन्। आफ्ना बाच्छा नजिक नभएकी, शरीर दुब्लाएर कमजोर भएकी र आँखाबाट आँसु बगाइरहेकी ती गाई केही घाँसको आशामा थिइन् ।।३।।
पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् ।
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्णजडित रथमा सवार भएका राजा परीक्षितले हातमा धनुष चढाउँदै मेघ जस्तै गम्भीर स्वरमा त्यस कलि रूपी शूद्रलाई सोध्न थाल्नुभयो ।।४।।
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली ।
नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'ए तँ को होस्? मेरो संरक्षणमा रहेको यस संसारमा बलियो भएर पनि निर्बल प्राणीहरूलाई किन यसरी पिटिरहेको छस्? तैँले नटुवा (अभिनेता) ले झैँ राजाको भेष त धारण गरेको छस्, तर तेरो कर्म भने अधम शूद्रको जस्तो छ' ।।५।।
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना ।
शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन्वधमर्हसि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'भगवान् श्रीकृष्ण र गाण्डीवधारी अर्जुन यस लोकबाट बिदा भएपछि यस एकान्त ठाउँमा निरापराध प्राणीलाई यातना दिने तँ अपराधी होस्, तँ मृत्युदण्डकै योग्य छस्' ।।६।।
त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् ।
वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो नः परिखेदयन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजाले गोरुलाई सोधे– 'कमलको डाँठ जस्तै सेतो वर्ण भएका र तीन खुट्टा नहुँदा पनि एउटा खुट्टाले टेकेर हिँडिरहेका तपाईं को हुनुहुन्छ? तपाईंको यो अवस्था देखेर मलाई अत्यन्तै दुःख लागेको छ' ।।७।।
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते ।
भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तपाईं गोरुको रूप धारण गर्ने कुनै देवता त हुनुहुन्न? कुरुवंशका राजाहरूको संरक्षणमा रहेको यस पृथ्वीमा तपाईं जस्ता निर्दोष प्राणीले शोक गरेर आँसु खसाल्नु परेको दृश्य मैले कहिल्यै देख्नु नपरोस्' ।।८।।
मा सौरभेयानुशुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् ।
मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे गोपुत्र! अब तपाईं चिन्ता नगर्नुहोस्, यस शूद्रबाट डराउनु पर्दैन। हे गोमाता! अब तपाईं पनि नरुनुहोस्, म यस दुष्टलाई दण्ड दिनेछु, तपाईंको कल्याण हुनेछ' ।।९।।
यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वाः त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः ।
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः 'जुन राजाको राज्यमा दुष्टहरूले प्रजालाई दुःख दिन्छन्, त्यो कर्तव्यहीन राजाको कीर्ति, आयु, ऐश्वर्य र सद्गति सबै नष्ट हुन्छ' ।।१०।।
एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानां आर्तिनिग्रहः ।
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः 'पीडितहरूको दुःख निवारण गर्नु नै राजाको परम धर्म हो। त्यसैले प्राणीहरूलाई कष्ट दिने यो महादुष्टलाई म अहिल्यै मारिदिनेछु' ।।११।।
कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद ।
मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सुरभिनन्दन! तपाईं त चार खुट्टा भएको जीव हुनुहुन्छ, तपाईंको तीनवटा खुट्टा कसले काट्यो? श्रीकृष्णका अनुयायी राजाहरूको राज्यमा तपाईंले यस्तो कष्ट पाउनु कदापि उचित छैन' ।।१२।।
आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनां अकृतागसाम् ।
आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे वृषभ! कुन पापीले तपाईं जस्तो साधु स्वभावको प्राणीलाई अङ्गभङ्ग गरेर पाण्डवहरूको कीर्तिमा कलङ्क लगायो? भन्नुहोस्, तपाईंको भलो हुनेछ' ।।१३।।
जनेऽनागस्यघं युञ्जन सर्वतोऽस्य च मद्भयम् ।
साधूनां भद्रमेव स्याद् असाधुदमने कृते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'जसले निरपराधलाई दुःख दिन्छ, ऊ जहाँ भए पनि मेरो दण्डबाट बच्न सक्दैन। दुष्टहरूलाई दमन गर्नाले नै सज्जनहरूको कल्याण हुन्छ' ।।१४।।
अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः ।
आहर्तास्मि भुजं साक्षाद् अमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निर्दोष प्राणीलाई सताउने अपराधी यदि देवता नै भए पनि म उसको पाखुरा काटिदिनेछु' ।।१५।।
राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् ।
शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रं अनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'सामान्य अवस्थामा पनि शास्त्रको मर्यादा उल्लङ्घन गर्नेलाई दण्ड दिनु र धर्मको मार्गमा चल्नेहरूको रक्षा गर्नु नै राजाको मुख्य धर्म हो' ।।१६।।
धर्म उवाच -
एतद् वः पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वचः ।
येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मले भने– 'राजन्! तपाईं पाण्डवका योग्य वंशज हुनुहुन्छ। दुःखीहरूलाई सान्त्वना दिने यस्तो वाणी तपाईंलाई नै सुहाउँछ। तपाईंको पुर्खाहरूको भक्ति र गुणका कारण नै भगवान् श्रीकृष्ण उनीहरूको दूत र सारथि बन्नुभएको थियो' ।।१७।।
न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ ।
पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे पुरुषश्रेष्ठ! शास्त्रमा अनेक मत भएकाले हाम्रो बुद्धि अलमलिएको छ, त्यसैले हामी आफ्नो दुःखको वास्तविक कारण वा कर्ता यही हो भन्न सक्दैनौँ' ।।१८।।
केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः ।
दैवमन्ये परे कर्म स्वभावं अपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'कोही सुख-दुःखको कारण आफ्नै आत्मालाई मान्छन्, कोही भाग्य (दैव), कोही कर्म, कोही स्वभाव त कोही ईश्वरलाई नै यसको कारण मान्दछन्' ।।१९।।
अप्रतर्क्यादनिर्देश्याद् इति केष्वपि निश्चयः ।
अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः 'कसैको मतमा दुःखको कारण तर्क र वाणीभन्दा बाहिरको कुरा हो। हे राजर्षि! अब यसमा कुन मत सही हो, तपाईं आफ्नै विवेकले विचार गर्नुहोस्' ।।२०।।
सूत उवाच -
एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तम ।
समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शौनकजी! धर्मको यस्तो गूढ कुरा सुनेपछि राजा परीक्षित अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँको सन्देह हट्यो र शान्त मनले उत्तर दिनुभयो ।।२१।।
राजोवाच -
धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।
यद् अधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भन्नुभयो– 'हे धर्मका ज्ञाता! तपाईं पक्कै पनि गोरुको रूप धारण गर्नुभएका साक्षात् धर्म हुनुहुन्छ। अधर्म गर्नेले जुन गति पाउँछ, अर्काको दोष लगाउनेले पनि त्यही गति पाउने भएकाले तपाईंले आफूलाई दुःख दिनेको नाम लिनुभएन' ।।२२।।
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।
चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अथवा ईश्वरको माया र सृष्टिको गतिलाई मन र वाणीले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन भन्ने सिद्धान्त नै सत्य हो' ।।२३।।
तपः शौचं दया सत्यं इति पादाः कृते कृताः ।
अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे धर्मदेव! सत्ययुगमा तप, पवित्रता, दया र सत्य—यी तपाईंका चार खुट्टा थिए। तर अहिले अधर्मका अंशहरू अहङ्कार, आसक्ति र मदका कारण तपाईंका तीनवटा खुट्टा नष्ट भइसकेका छन्' ।।२४।।
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः ।
तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयं अनृतेनैधितः कलिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहिले तपाईंसँग केवल 'सत्य' रूपी चौथो खुट्टा मात्र बाँकी छ। तर असत्यले बढेको यो कलिले अहिले त्यसलाई पनि नष्ट गर्न खोजिरहेको छ' ।।२५।।
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती ।
श्रीमद्भिः तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यी गाई साक्षात् पृथ्वी हुन्। भगवान् श्रीकृष्णले यिनको भारी हलुका पार्नुभएको थियो। उहाँका चरणका चिन्हहरूले यो धर्ती सुशोभित थिइन्' ।।२६।।
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिताधुना ।
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहिले भगवान्को वियोगमा यी साध्वी पृथ्वी अभागिनी झैँ आँसु बगाउँदै छिन्। अब राजाको भेषमा आउने अधर्मी शूद्रहरूले मलाई उपभोग गर्नेछन् भन्ने चिन्ताले यिनलाई सताएको छ' ।।२७।।
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः ।
निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः महारथी परीक्षितले यसरी पृथ्वी र धर्मलाई सान्त्वना दिएर अधर्मको जरो कलिलाई मार्नका लागि तीखो तरवार उठाउनुभयो ।।२८।।
तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् ।
तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वलः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले आफूलाई मार्न लागेको थाहा पाएपछि कलिले तुरुन्तै राजाको भेष त्याग्यो र डराउँदै राजाको खुट्टामा शिर राखेर शरण पर्न गयो ।।२९।।
पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः ।
शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः शरणागतको रक्षा गर्ने दयालु राजा परीक्षितले खुट्टामा परेको शत्रुलाई मार्नुभएन, बरु हाँस्दै यसो भन्नुभयो ।।३०।।
राजोवाच -
न ते गुडाकेशयशोधराणां
बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् ।
न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन
क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भन्नुभयो– 'तँ हात जोडेर शरणमा आएकाले अर्जुनका वंशजहरूबाट तँलाई अब कुनै डर छैन। तर अधर्मको साथी भएकाले तँ मेरो राज्यभित्र कतै पनि बस्न पाउँदैनस्' ।।३१।।
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेषु
अनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः ।
लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो
ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तँ जहाँ बस्छस्, त्यहाँका राजाहरूमा लोभ, असत्य, चोरी, दुष्टता, पाप, दरिद्रता, कपट, झगडा र अहङ्कार जस्ता अधर्मका गुणहरू बढ्दै जान्छन्' ।।३२।।
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो
धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।
ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैः
यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे अधर्मका मित्र! तँ यस ब्रह्मावर्त (पवित्र भूमि) मा बस्न पाउँदैनस्। यो ठाउँ त सत्य र धर्मको मार्गमा चल्ने विद्वान्हरूले यज्ञद्वारा भगवान् श्रीकृष्णको आराधना गर्ने ठाउँ हो' ।।३३।।
यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान
इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।
कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानां
अन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'जहाँ यज्ञको स्वरूपमा रहेका भगवान् श्रीहरि सबैको कल्याण गर्नुहुन्छ। उहाँ वायु झैँ सबै प्राणीको भित्र र बाहिर रहेर उनीहरूका इच्छा पूर्ण गर्नुहुन्छ' ।।३४।।
सूत उवाच -
परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः ।
तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– परीक्षितको आज्ञा सुनेर कलि थरथर काम्न थाल्यो। हातमा तरवार लिएर यमराज झैँ उभिएका राजालाई हेर्दै उसले यसो भन्यो ।।३५।।
कलिरुवाच -
यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया ।
लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः कलिले भन्यो– 'हे सम्राट! तपाईंको आज्ञा मानेर म जहाँ बस्न खोज्छु, त्यहाँ-त्यहाँ तपाईंलाई धनुष-बाण लिएर उभिएको पाउँछु' ।।३६।।
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि ।
यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठन् तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे धर्मका संरक्षक राजा! मलाई यस्तो ठाउँ तोकिदिनुहोस् जहाँ म तपाईंको आज्ञा पालन गर्दै शान्त भएर बस्न सकूँ' ।।३७।।
सूत उवाच -
अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ ।
द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– कलिको प्रार्थना स्वीकार गरेर राजाले उसलाई बस्नका लागि चारवटा ठाउँ दिए– जुवा, मद्यपान, अवैध स्त्री-सङ्ग र हिंसा (पशु वध) । यी चार ठाउँमा अधर्मको वास हुन्छ ।।३८।।
पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः ।
ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः कलिले अझै एउटा ठाउँ माग्यो। तब राजाले उसलाई 'सुन' (स्वर्ण) मा बस्ने अनुमति दिए। यसरी कलि असत्य, मद, काम, वैर र रजोगुणका रूपमा पाँचौँ ठाउँमा पनि बस्न थाल्यो ।।३९।।
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः ।
औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षितले दिएका यी पाँच ठाउँमा रहेर कलिले उहाँको आज्ञा पालना गर्न थाल्यो ।।४०।।
अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् ।
विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले यी पाँच ठाउँको सेवन कहिल्यै गर्नु हुँदैन। विशेष गरी धर्मको रक्षा गर्ने राजा, नेता र गुरुहरूले यी कुराहरूबाट टाढै रहनुपर्छ ।।४१।।
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति ।
प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा परीक्षितले धर्म रूपी गोरुको नष्ट भएका तीन खुट्टा (तप, पवित्रता र दया) लाई पुनः जोडिदिए (धर्मको स्थापना गरे) र पृथ्वीलाई आश्वासन दिए ।।४२।।
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् ।
पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षित अहिले पनि त्यही सिंहासनमा विराजमान छन्, जुन महाराज युधिष्ठिरले वन प्रस्थान गर्दा उहाँलाई सुम्पेका थिए ।।४३।।
आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् ।
गजाह्वये महाभागः चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यशस्वी चक्रवर्ती राजा परीक्षित अहिले पनि हस्तिनापुरमा कुरुवंशको राज्यलक्ष्मीलाई सुशोभित गरिरहेका छन् ।।४४।।
इत्थम्भूतानुभावोऽयं अभिमन्युसुतो नृपः ।
यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः अभिमन्युका छोरा यस्ता प्रभावशाली राजा परीक्षितको शासनकालमा नै तपाईंहरू यो लामो समयसम्म चल्ने यज्ञमा दीक्षित हुनुभएको छ ।।४५।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
कलिनिग्रहो नाम सप्तदशोऽध्यायः ।।१७।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो सत्रौँ अध्यायमा राजा परीक्षितद्वारा कलिलाई दमन गरिएको रोचक र शिक्षाप्रद प्रसङ्ग छ। सरस्वती नदीको किनारमा पुग्दा राजाले एउटा हृदयविदारक दृश्य देखे। राजाको लुगा लगाएको एउटा शूद्रले एक खुट्टा भएको गोरु र अत्यन्तै दुब्ली गाईलाई लौरोले हिर्काइरहेको थियो। त्यो सेतो गोरु धर्मको प्रतीक थियो भने गाई साक्षात् पृथ्वी थिइन्। कलि रूपी शूद्रले उनीहरूलाई बारम्बार प्रहार गरिरहेको थियो। राजा परीक्षितले यो देख्नेबित्तिकै आफ्नो धनुष उठाएर कलिलाई कडा चेतावनी दिए। उनले गोरुलाई उसको दुःखको कारण सोधे र सहानुभूति प्रकट गरे। गोरु (धर्म) ले आफ्नो पीडाको कारण स्पष्ट रूपमा कसैको नाम लिएन, बरु दार्शनिक ढङ्गले उत्तर दियो। उसले भन्यो कि संसारमा दुःखको कारण कसैले कर्म, कसैले दैव त कसैले स्वभावलाई मान्छन्। धर्मको यस्तो न्यायपूर्ण वाणी सुनेर परीक्षितले उसलाई चिने र ऊ साक्षात् धर्म भएको स्वीकार गरे। राजाले भने कि सत्ययुगमा धर्मका चार खुट्टा—तप, शौच, दया र सत्य—थिए। तर त्रेता र द्वापर सकिँदा अधर्मका कारण तीन खुट्टा नष्ट भए। अहिले कलियुगमा केवल 'सत्य' मात्र बाँकी छ र कलिले त्यसलाई पनि खान खोज्दै छ। राजाले पृथ्वीको भारी हलुका गर्ने श्रीकृष्णको वियोगमा पृथ्वी रोइरहेको कुरा बुझे। त्यसपछि राजाले कलिलाई मार्न तरवार निकाले, तर कलि डराएर राजाको शरणमा पर्यो। शरणागत वत्सल परीक्षितले कलिलाई मार्न सकेनन् तर आफ्नो राज्यबाट निस्कन आदेश दिए। कलिले आफू बस्ने ठाउँ माग्दा राजाले जुवा, मद्यपान, व्यभिचार र हिंसा गरी चार ठाउँ दिए। कलिले अझै एउटा ठाउँ मागेपछि राजाले 'सुन' (स्वर्ण) मा बस्ने अनुमति दिए। सुनमा असत्य, मद, काम र वैर जस्ता पाँच अधर्मका गुणहरू एकैसाथ बस्छन्। यसरी कलिलाई सीमित घेराभित्र राखेर राजाले धर्मको पुनः स्थापना गरे। परीक्षितले धर्मका नष्ट भएका खुट्टाहरूलाई आफ्नो शासनद्वारा पुनः जीवित तुल्याए। यो कथाले शासक कति सतर्क हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। कलिलाई पूरै नष्ट नगर्नुको कारण समयको चक्रलाई स्वीकार गर्नु पनि थियो। तर परीक्षितको समयसम्म कलिलाई ती पाँच ठाउँमा मात्र सीमित राखियो। यस अध्यायले कलियुगका दोषहरू र त्यसबाट बच्ने उपायहरू सङ्केत गर्दछ। यो अध्यायको अन्त्यमा परीक्षितको न्यायप्रियता र हस्तिनापुरको वैभवको वर्णन गरिएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले धर्मलाई एउटा गतिशील र चार खुट्टा भएको स्वरूपका रूपमा चित्रण गर्दछ। सत्य, शौच (पवित्रता), दया र तप—यी चारै आधारहरूले समाजलाई सन्तुलनमा राख्छन्। कलियुगको आगमनसँगै अहङ्कारले 'तप' लाई, अति-आसक्तिले 'पवित्रता' लाई र मद (घमण्ड) ले 'दया' लाई नष्ट गर्दछ। यसले बुझाउँछ कि केवल 'सत्य' मात्र यस्तो शक्ति हो जसले कलियुगमा पनि धर्मलाई जोगाएर राख्छ। कलिले मागेका पाँच ठाउँहरू—जुवा, रक्सी, व्यभिचार, हिंसा र लोभ (सुन)—मानवीय पतनका मुख्य द्वार हुन्। स्वर्णमा कलिको वास हुनुको अर्थ भौतिक सम्पत्तिको अन्धो मोहले मानिसमा वैरभाव र असत्य पैदा गर्छ भन्ने हो। शरणागत कलिलाई नमार्नुले क्षत्रिय धर्मको उच्च आदर्श र 'काल' को अनिवार्य गतिलाई स्वीकार गरेको देखिन्छ। पृथ्वी र धर्मको संवादले दुःखको कर्ता खोज्नुभन्दा त्यसलाई ईश्वरको मायाको रूपमा बुझ्नुपर्ने दर्शन दिन्छ। परीक्षितको शासनले देखाउँछ कि एउटा सचेत नेतृत्वले अधर्मको प्रभावलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ।
